बंडूचा अभ्यास!

( पददा वर जातो तेव्हा खोलीभर सगळा पसारा पडलेला आहे. एका खुर्चीवर बसून मास्तर डुलक्या देत आहेत. त्यांच्याजवळच बसलेला बंडू मोठमोठ्याने वाचीत आहे. )
बंडू : (पुस्तकातून वाचीत) या अवशेषांवरून त्या काळातील शेती, व्यापार आणि हस्तकला प्रसिद्ध होती असा नि...नि...निष्कर्ष निघतो. कुंभार, विणकर, सुतार, गवंडी, कोळी, सोनार, मूर्तिकार वगैरे अनेक कारागिरांचे व्यवसाय भरभराटीस आले होते. त्या काळच्या लोकांना नौकांचा वापर माहीत नसावा. (कंटाळून झोपा काढत असलेल्या मास्तरांकडे पाहून मोठ्याने ---) शेतीसाठी बैल किंवा मास्तर (जीभ चावून) मास्तर नाही. शेतीसाठी बैल किंवा गाढव यांचा ते उपयोग करीत असत. (अजून मोठ्याने) शेतीसाठी बैल किंवा गाढव... किंवा घोडा, उंदीर, मांजर यांचा उपयोग केला जाई. (मास्तरांच्या अगदी जवळ जाऊन) शेतीसाठी बैल किंवा गाढव यांचा ते उपयोग करीत... उपयोग करीत... करीत.
( या आवाजाने दचकून मास्तर खडबडून जागे होतात. )
मास्तर : काय बंडोपंत, झाला का अभ्यास?
बंडू : (हलकेच) काय मास्तर, झाली का झोप?
मास्तर : (दचकून) काही म्हणालास?
बंडू : काही नाही. मी म्हणालो की ते बैल किंवा गाढवाचा अभ्यास ... चुकलो, शेतीसाठी ते बैल किंवा गाढवाचा उपयोग करीत.
मास्तर : शाबास! असंच चालू दे.
बंडू : सर, काय चालू दे?
मास्तर : अभ्यासाबद्दल म्हणतोय मी. अभ्यास चालूं दे, गाढवा. मी जरा शेजारी जाऊन त्या सुभाषला शिकवून येतो. तोपर्यंत मी दिलेला गणिताचा अभ्यास करून ठेव. (बाहेर जातात आणि लगेच परत येतात.) आधी ते भूगोलाचे प्रश्न सोडवून ठेव. (घाईघाईने बाहेर जातात. बंडू वैतागून कपाळावर हात मारणार तेवढ्यात परत आत येत) आणि त्याआधी तो इतिहासाचा गृहपाठ संपव.
बंडू : सर, आधी कुठला अभ्यास करू ते आधी नक्की सांगा. म्हणजे नंतर तुमचा गोंधळ नको.
मास्तर : (बंडूचे कान धरून) गाढवा, मास्तरांची चेष्टा करतोस? आपल्या गुरूजनांशी कसे वागावे हे विसरलास वाटते?
बंडू : नाही गुरुजी. चांगलेच लक्षात आहे मजला. (मास्तरांची नक्कल करीत) गुरूजनांनी सांगितलेला अभ्यास वेळेवर करायला हवा. माहित आहे ना तुजला? (नीटपणे) माहीत आहे. (मास्तर बाहेर निघून जातात. बंडू वैतागून पुस्तक आपटतो.) शिवाजी महाराजांच्या राज्यातल्या सगळ्या किल्ल्यांची नावे सांगा. शिवाजी महाराजांच्या आईवडिलांची नावें सांगा. त्यांच्या गुरूंचं नाव सांगा. च्यायला! सगळ्या उत्तरांचा गोंधळच होतो. आणि का नाही होणार? सगळे प्रश्न आमच्या जन्माआधीचे. अरे, मला माझ्या स्वत:च्या मामा-मामींचं नाव नाही आठवत. शिवाजीच्या कुटुंबातल्या लोकांची नावं कुठून लक्षात ठेवणार? भरीस भर म्हणून ह्या नवीन गणिताचे आकडे आमचं डोकं खातात, शिवाजीच्या किल्ल्यांची संख्या लक्षात कशी रहाणार? एवढी साधी गोष्ट न समजणारे आमचे शाळेतील शिक्षक -- ते आम्हां मुलांना काय शिकवणार कप्पाळ?
( तेवढ्यात बाहेरून राजू हाका मारीत येतो. )
राजू : बंडू, ए बंड्या, अरे या प्रश्नाचं उत्तर काय असेल?
बंडू : कुठला प्रश्न?
राजू : हा बघ. ग्रेट ब्रिटनच्या हवामानाबद्दल सविस्तरपणे सांगा.
बंडू : वैताग आहे नुसता! आता या ग्रेट ब्रिटनशी आपला काय संबंध? आपल्याकडे पेट्रोलचा सांठा नाही. खिशात डॉलर आणि पौंड नाहीत. आणि त्यातून सारखे-सारखे या विमान कंपन्याचे संप. जिथं जायची स्वप्नंसुद्धा पहाणं शक्य नाही तिथल्या हवामानाविषयी जाणून आपल्याला काय माती खायचीय?
राजू : शिवाय नुसती हवा खायला थेट ग्रेट ब्रिटनला कशाला जायला हवं? आपलं माथेरान व लोणावळा काय वाईट आहेत? कधी बाबांना लॉटरी लागलीच तर फार तर ऊटी किंवा नैनीतालला जाऊं. आपल्या इथं हवा खाण्यावर आणि भाषणं ऐकण्यावर बंदी कुठे आहे?
बंडू : हो ना. आणि निवडणुकींच्या दिवसांत तर चोहीकडे भाषणंच भाषणं. ऐकून आपले कान दुखतील, पण बोलणार्‍यांची तोंडे दुखणार नाहीत.
राजू : शिवाय या शिक्षकांना उत्तरं येत नाहीत तेव्हा आपली गाईड्स आपल्याकडून मागून घेतात व उत्तरं आपल्याला लिहायला सांगतात. आणि आम्हाला उत्तरं नाही आली की सर्व पापड आपल्याच डोक्यावर फोडतात.
बंडू : ए, त्याला पापड फोडणं म्हणत नाहीत. त्याला म्हणतात खापर फोडणं.
राजू : तुला कळलं ना मला काय म्हणायचं होतं ते. मग झालं. पण जे काही फोडतात ते आपल्याच डोक्यावर फोडतात ना? म्हणजे त्रास आपल्याच डोक्याला. ते का म्हणून?
बंडू : खरं सांगू राजू. हा प्रश्न माझ्या मनात बरेच दिवस घोकत होता.
राजू : त्याला "घोकत" नाही म्हणत, घोळत असतो, असं म्हणतात. कळलं?
बंडू : तुला कळलं ना मला काय म्हणायचं होतं ते? मग झालं. (टेबलावरचं वर्तमानपत्र उचलून राजूला दाखवतो.) राजू, हे बघ.
राजू : या सिनेमाच्या जाहिरातीत काय आहे बघण्यासारखं?
बंडू : सिनेमाशिवाय दुसरं काही दिसतं की नाही तुला? ही बातमी वाच. कामगार संघाने केलेला संप शंभर टक्के यशस्वी. यूनीयनने मांडलेल्या सगळ्या मागण्या मालकांनी मान्य केल्या. नाहीतर कंपनी बंद करण्याची धमकी दिली होती कामगारांनी.
राजू : या बातमीत नवीन काय आहे वाचण्यासारखं? या अश्या बातम्या तर रोजच येत असतात. आज दुकानं बंद. उद्या मुंबई बंद शंभर टक्के यशस्वी. परवा महाराष्ट्र बंद. तर तेरवा भारत बंद. नेहमीचंच झालं ते.
बंडू : अरे शहाण्या, तेच तर म्हणतोय मी. या सगळ्या बंदांवर कुणीच बंदी घालत नाहीत. अजूनही तुझ्या डोक्याची ट्यूबलाईट पेटत नाही?
राजू : नाही बुवा, माझ्या डोक्यात अजून प्रकाश पडलेला नाही.
बंडू : अरे, "शाळा बंद" ची बातमी वाचलीयस कधी पेपरात? आता समज, आपण जर संप केला तर?
राजू : हो, आपण संप केला तर? आं, आपण संप कसा करणार? आपण काय कुठे नोकरी करतॊ की गिरणीतील कामगार आहोत?
बंडू : अरे माझ्या राजा, आपण नोकरी करत नाही किंवा कामगार सुद्धा नाही आहोत गिरणीतले. पण आपण शाळेत तर जातो. शिंकायला नव्हे, तर शिकायला. विद्यार्थ्यांमुळे तर शाळा चालतात. आता या शाळा नावाच्या आरोपीनं आम्हां विद्यार्थ्यांवर अन्याय केला तर संपाचं वारं आपल्या अंगात नको शिरायला?
राजू : खरं बोलतोयस तू. संपाचं वारं आपल्यात का शिरू नये? सध्या संपाचं वारं आमच्या स्वयंपाकघरात देखील शिरलंय. गेले पंधरा दिवस आमचे चिंतोपंत स्वयंपाकी संपावर आहेत. त्यांचं सुद्धा यूनियन निघालंय ना? जेव्हांतेव्हां "चूल बंद, चूल बंद"च्या घोषणा चालू असतात.
बंडू : हे बघ, त्या स्वयंपाकी यूनियनला घाल चुलीत. आधी आपल्या संपाचं काय ते ठरवूया.
( त्याच वेळी सुरेश आत येतो. )
सुरेश : बंड्या, तुझा गृहपाठ झाला तर मला जरा मदत कर ना. हा अभ्यास बघ किती कठीण आहे. काहीच समजत नाही.
बंडू : मग नको करूस अभ्यास.
सुरेश : कसं शक्य आहे ते?
बंडू : त्याचीच तयारी चाललीय.
सुरेश : म्हणजे नक्की काय चाललंय?
बंडू : शिक्षकांविरुद्ध बंड पुकारणार आहोत आपण. शाळेत जाऊन रोज आपल्याला मार खावा लागतो. त्यात शिक्षकांचे धडे आपल्या डोक्यावरून bouncers जातात. विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरं आली नाहीत म्हणून परत पाठीवर वळ उठतात.
राजू : हा अन्याय दूर झालाच पाहिजे.
सुरेश : राजू, तु फिल्मी आहेस हे मला माहीत होतं. पण हे लोकमान्य टिळकांचं ज़बरदस्त भाषण कुठल्या नाटकातून पाठ करून आलास?
राजू : फुकटची भाषणं पाठ करायला आपण काही मंत्री नाही. मला सांग सुरेश, तुला राग येत नाही?
सुरेश : राग येतो ना. (थांबून) पण कसला राग?
राजू : शाळेत रोज आपल्याला उगीच मार खावा लागतो त्याचा?
सुरेश : येतो रे, पण काय करू शकतो आपण?
बंडू : संप करू शकतो आपण. नाही, करूयाच आपण संप. शाळेविरुद्ध. शाळेसमोरून मोठा मोर्चा नेऊया. आणि जोरजोराने घोषणा देऊया. अशा (मोठ्याने) शाळा मुर्दाबाद! (शांत!) सगळे शिक्षक मुर्दाबाद!! (शांत!!) शिक्षकांनी मुलांवर केलेले अन्याय (शांत!!!) दूर करा. (शांत!!!!) सुरेश, तुला ओरडता येत नाही?
सुरेश : (ओशाळून) ओरडतां येतं रे. पण काय करणार? माझे बाबा मुख्याध्यापक आहेत ना... म्हणून.
राजू : हरकत नाही. आम्हीं सारे ओरडू, तू फक्त ओरडल्याची ऍक्शन कर. मी शिकवेन तुला ऍक्टींग करायला. निदान तुला पटतोय ना आमचा मुद्दा? मग झालं तर. तू जा आणि आपल्या मित्रांना गोळा कर.
( सुरेश जायला निघतो, व जाताजाता अचानक थांबतो. )
सुरेश : धम्माल येईल ना. जेव्हा आपण शाळेसमोरून ओरडत जाऊं तेव्हा सर्व शिक्षक कसे आश्चर्याने बघत राहतील आपल्याकडे.
बंडू : हो तुझे मुख्याध्यापक बाबा सुद्धा बघत रहातील. पण तू घाबरू नकोस. आम्ही आहोत तुझ्या पाठीशी.
सुरेश : (घाबरून) माझ्या पाठीशी असणार तुम्ही? आणि मी फक्त पुढे?
बंडू : तसं नाही बाबा म्हणायचं मला. तू आधी जा आणि सर्व मित्रांना गोळा कर. मुख्याध्यापकांचा मुलगा आपल्या चळवळीत सामील झाला आहे म्हटल्यावर कशी गरमी चढेल आपल्या चळवळीला, विचार कर नुसता!
सुरेश : (स्वत:शीच) हो, नुसत्या विचारानेच घाम सुटलाय मला. (जायला निघतॊ. तेवढ्यात बंडू त्याला थांबवतो.)
बंडू : सुरेश, थांब. आपण सगळेच एकत्र जाऊ.
( सगळेजण बाहेर जातात. काही वेळाने बंडूचे बाबा प्रवेश करतात. )
बाबा : बापरे बाप! काय हा पसारा! आता आमचे साहेब आले म्हणजे काय म्हणतील? (हाका मारीत) बंडू, अरे बंड्या. अरेच्चा, हा गेला तरी कुठे? बंड्या, बंडूबाळा, ए बंडोबा... छे, कुठेतरी बाहेर गेलेले दिसतात चिरंजीव! चला, शेवटी मलाच हे सगळं आवरणं
भाग पडलं. (सामान आवरीत) हे आमचे साहेब म्हणजे अगदी साहेबच आहेत. आता दार न वाजवता आत येतील अन चक्क म्हणतील, "अगदी वैताग आला बुवा! जरा मस्तपैकी चहा आणा बघू." (तेवढ्यात दार धाडकन उघडते आणि साहेब आत येतात.) साहेब, आलात तुम्ही? या बसा.
साहेब : (खुर्चीवर बसत) अगदी वैताग आला बुवा! जरा मस्तपैकी चहा आणा बघूं.
बाबा : साहेब, तुम्ही बसा. मी आता आणतो चहा. (आत जातात.)
( तेवढ्यात दारातून चिंतोपंत स्वयंपाकी येतात व साहेबांना पाहून परत जायला वळतात. )
साहेब : अहो या ना, बसा ना.
( एव्हाना दारात आलेले बंडूचे बाबा चिंतोपंताना पाहून हातातल्या चहाच्या कपासकट थरथरायला लागतात. )
बाबा : या चोंबड्या चिंतोपंताला कडमडायला नेमकी हीच वेळ मिळाली काय?
चिंतोपंत : बंडूचे बाबा, काही म्हणालात तुम्ही? जे बोलायचंय ते ऐकू येईल असं बोला. आमची पण यूनियन झाली आहे आता.
बाबा : काही म्हणालो नाही. म्हटलं बसा तुम्ही. साहेब, हे शेजारचे चिंतोपंत स्वयंपाकी. चिंतोपंत, बसा ना.
चिंतोपंत : बसायला मुळीच वेळ नाही. (फतकल मांडून बसतात.) बरीच कामं आहेत मला. पण आता तुमच्या बंडूच्या कागाळ्या सांगायला आलोय.
बाबा : चला, सुरू झालं यांचं बंडूपुराण. चिंतोपंत, घाई आहे का? आमचे हे साहेब तुमचं बंडूपुराण पुन्हा केव्हातरी ऐकतील. आज ते चहा प्यायला आलेयत. (स्वत:ला सावरून) नाही, म्हणजे आमचं थोडसं काम आहे. उद्या याल का सवडीने? नाहीतर आलाच आहात, तर थोडा चहा टाका. सॉरी, चहा पिऊन जा.
चिंतोपंत : चहा प्यायला आलो नाही आणि चहा टाकायला नक्कीच नाही. आणि आता आलोच आहे तर बसतो थोडा. ऐका तरी तुमच्या चिरंजीवांचे प्रताप. (एवढ्यात बाहेरून मुलांच्या घोषणा ऐकूं येतात.) बापरे बाप! ही शैतांनाची टोळी इथंच येतेय वाटतं? पळ काढलेला बरा. बरं बंडूचे बाबा, आता जरा घाईत आहे. तुम्ही सांगता तसं सवडीनं येईन म्हणतो. (घाईघाईने निघून जातात.)
( बाहेरून काही मुलांचं टोळकं घोषणा करीत आत येतं. )
राजू : शाळा मुर्दाबाद! मुलांचा संप झिंदाबाद!! We want न्याय!! We want सुट्टी. काय बंड्या, बरोबर ना?
बंडू : अगदी बरोब्बर. आमच्यावर होत असलेले अन्याय ...
सर्वजण : (ओरडून) दूर करा, दूर करा.
बाबा : आरे बंड्या, आपले साहेब आलेयत आपल्या घरी चहा प्यायला... नाही, नाही, मला भेटायला. हे काय चालवलंयस साहेबांसमोर?
साहेब : काहो मिस्टर, बोनस मागायला आलेले हे आपले कामगार तर नाहीत ना? पण आपण या अल्पवयीन मुलांना घेतलंच कसं नोकरीवर? Child labourवर बंदी घातलीय सरकारने. कुणाला कळलं तर ... तर टाळं लावावं लागेल.
बंडू : आम्ही? आणि कामगार? बाबा....
बाबा : साहेब, हे कामगार नाहीत, आपली पोरटीं आहेत. कायरे बंडू, आता हे काय नवीन सुरू केलंस?
बंडू : बाबा, आम्हाला न्याय हवाय. आम्ही शाळेविरुद्ध फिर्याद आणली आहे.
बाबा : अरे, मग शाळेत जाऊन काय तो दंगा घाला. शाळेच्या मुख्याद्यापकांच्या ऑफिसात जाऊन बोंबला.
बंडू : ते काही नाही. आम्हाला शाळेत कुणी घातलं? तुम्हीच ना? आता तुम्हीच आम्हाला न्याय द्या.
( साहेब टेबलावरचा हातोडा काढून बंडूच्या बाबांना देतात. )
बाबा : अहो साहेब, मी माझ्या मुलांना हातोड्याने मारीत नाही. मी त्यांना स्टीलच्या पट्टीने मारतो.
साहेब : अहो, मुलांना मारायचं नसतं कधी. हा हातोडा मी त्यांना मारायला नाही दिला. थोडा वेळ गम्मतजम्मत करूं. मुलांना न्याय हवाय ना? आपण देऊं त्यांना न्याय. थोडा वेळ मी होतो न्यायाधीश, व तुम्ही व्हा वकील. आता मी ओरडतो, "ऑर्डर, ऑर्डर."
( तेवढ्यात बाहेरून मास्तर जांभया देत येतात. )
मास्तर : अहो, बंडूचे बाबा, मी बाहेर जातानाच त्याला ऑर्डर देऊन गेलो होतो, अभ्यास कर म्हणून. काय बंडोपंत, झाला का अभ्यास?
साहेब : अहो, मुलांचा कसला कर्माचा अभ्यास घेताय? मुलंच तुमचा न माझा अभ्यास घ्यायला निघालीयत. बंडूचे बाबा, घरात भगवदगीता असेल तर घेऊन या.
बंडू : बाबा, आई गीता घेऊन गीतेच्या क्लासला गेलीय. पुढल्या आठवड्यात गीतेचे श्लॊक म्हणण्याची स्पर्धा आहे ना कॉलनीत?
साहेब : हरकत नाही. मी हा Filmfareचा अंक आणलाय बरोबर. तोच वापरूं आपण गीता म्हणून. घे रे बंड्या, या अंकाची शपथ घेऊन म्हण, "खोटं सांगेन, खरं सांगणार नाही."
बाबा : अहो साहेब, उलटं बोललात तुम्ही. खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही.
साहेब : बरं बरं. बंड्या म्हण, "खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही."
बंडू : बंड्या म्हण, खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही.
साहेब : बंड्या, तू फक्त "खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही" एवढंच म्हणायचं.
बंडू : खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही.
साहेब : सांगा कसली फिर्याद आणली आहे तुम्हां मुलांनी.
सुरेश : खरं सांगतो, माझे बाबा शाळेचे मुख्याद्यापक आहेत, पण आम्हाला शाळेत अगदी फालतू विषय शिकवले जातात.
साहेब : उदाहरणार्थ?
सुरेश : (साहेबांच्या हातात पुस्तक देत) तुम्हीच वाचा. माझ्याने बोलवत देखील नाही.
साहेब : (पुस्तक पहात) खरं सागतोयस. आमच्या लहानपणापासून हीच गणितं दिली जाताहेत. No change. आणखी?
राजू : हे पहा आमचं इतिहासाचं पुस्तक.
साहेब : (पुस्तक वाचीत) अरेच्चा! आमचा सुद्धा अगदी हाच इतिहास होता. जरासुद्धा बदलला नाही.
बाबा : अहो, साहेब, इतिहास कसा बदलत राहील?
साहेब : बंडूचे बाबा, जुना इतिहास बदलणार नाही, पण नवीन इतिहास घडत असतोच की नाही? तो कुठे आहे या जुनाट पुस्तकांत? म्हणे, अफ़झलखानाचा वध कुणी व कसा केला? आता मला सांगा, वेळ बदलली म्हणून अफ़झलखानाचा खूनी बदलेल का? नाही ना, मग लेको, निदान प्रश्न तरी बदला.
मास्तर : अहो साहेब, आम्हीसुद्धा अगदी हेंच सांगत असतो. तेच प्रश्न, तीच उत्तरं. आम्हा शिक्षकांना देखील भयंकर कंटाळा येतो तेच तेच वाचताना. पण काय करणार?
बंडू : सुट्ट्या द्या. आम्हाला सुट्या खूप कमी आहेत. आणि आहेत त्या दिवशी सुद्धां कार्यक्रमाच्या निमित्ताने शाळेत बोलवतात. मग आम्ही मोकळ्या हवेत खेळायचं तरी केव्हा?
राजू : तर काय? खेळाचे तास सुद्धा गणिताचे सर मागून घेतात. म्हणे पोर्शन संपवायचा आहे.
सुरेश : हा अन्याय दूर व्हावा.
साहेब : बंडूचे बाबा, लवकर काय तो निर्णय द्यायला हवा. माझा चहा थंड होतोय.
बाबा : साहेब, चहाची काळजी नका करू तुम्ही. एकदा हा खेळ संपला की नव्याने चहा आणतो आणि फराळाचं सुद्धा.
साहेब : मग निर्णय देवूया लवकर. मला उशीर होतोय. बायको किटी पार्टी संपवून घरी आली तर पंचाईत होईल.
मास्तर : आम्हा शिक्षकांचा सुद्धा विचार करा बरं निर्णय देताना.
बंडू : ते काही नाही, निर्णय मुलांच्या बाजूने हवा.
( सगळी मुलं ओरडायला लागतात, "निर्णय आमच्या बाजूने हवा". )
साहेब : (हातोडा टेबलावर आपटीत) मी शाळेच्या चालकांना हुकूम देत आहे की त्यांनी मुलांच्या सगळ्या मागण्या मान्य कराव्यात. सुट्ट्या जास्त द्याव्यात. खेळाचे तास वाढवावेत.
मास्तर : आणि मुलं नापास झाली की त्यांच्या पालकांच्या शिव्या खाव्यात, असंच ना?
बंडू : ते काही नाही. सुटी हवी.
( सगळी मुलं आरडाओरडा करीत असतानाच पडदा पडतो. )


लेखक

लक्ष्मीनारायण हटंगडी
EC51/B104, Sai Suman CHS,
Evershine City, Vasai (E)
PIN 401208
(E-mail: suneelhattangadi@gmail.com)

कृष्णहरण

( पडदा उघडतो तेव्हा स्टेज रिकामे असते. थोड्या वेळाने एक तेरा-चौदा वर्षाचा मुलगा हताशपणे चालत प्रवेश करतो. चेहरा रडका व चिंताग्रस्त, केस विस्कटलेले. )
सुनील : नमस्कार मंडळी, बहुतेक तुम्ही सगळे आम्हा मुलांचं नाटक पहायला आला आहात. सुखी आहात.
म्हणजे आमचं नाटक पहायला आलात म्हणून सुखी आहात अशातला भाग नाही. पण तुम्ही फक्त नाटक
पहायला आलायत, कधी स्वत: नाटक बसवायच्या भानगडीत पडला नसावात म्हणून सुखी आहात. मी
सांगतो तुम्ही कधी या भानगडीत पडू सुद्धा नका. हा असला प्रसंग देवाने शत्रूवर सुद्धा आणू नये.
देवाची, नव्हे, या रिकाम्या स्टेजची शप्पत घेऊन सांगतो या असल्या भानगडीत डोकं पिकून जातं. विश्वास
नाही ना बसत? माझ्या या विस्कटलेल्या केसांकडे बघा. हां, तसे पूर्ण पिकलेले नाहीत अजून, पण या
नाटकाचा दुसरा प्रयोग होईपर्यंत डोक्यावर एकही काळा केस शिल्लक नसेल.
( आतून दुसरा मुलगा, अनील, वैतागलेल्या स्थितीत पाय आपटीत येतो. )
अनील : ए सुनील, नुसता बडबडत काय बसला आहेस इथं? आत ये लवकर, स्टेज कोसळून पडायची वेळ आली
आणि तुला अजून गप्पा सुचताहेत!
सुनील : गप्पा नाही मारत उभा मी इथे. आधीच वैतागलोय. आणखी वैताग नको देऊस. दु:ख लोकांकडे व्यक्त
केलं तर कमी होतं म्हणतात हे बहुतेक ठाऊक नाही तुला.
अनील : मग आम्हाला सांग ना आपलं दु:ख. आम्ही कमी करूं. ह्या बिचार्‍या प्रेक्षकांचं डोकं नको पिकवूस.
सुनील : तुम्ही? माझं दु:ख कमी करणार? तसं असतं तर ह्या बिचार्‍या प्रेक्षकांचं डोकं पिकवायची वेळ माझ्यावर कशाला आली असती? चल आत सटक. मोठ्या माणसांनी बोलत असताना लहानांनी डोकं खुपसायचं नसतं. चल हो आत. (अनील पाय आपटीत आत निघून जातो.) तर मंडळी, ही अशी अवस्था आहे. म्हणून सांगत होतो की कधीही नाटक बसवण्याच्या भानगडीत पडूं नका.
( प्रेक्षकातील एक मुलगा उठून स्टेजवर येतो. )
मुलगा : पण का भानगडीत पडू नका ते नाही सांगितलंत.
सुनील : थांब रे जरा, तेच सांगतोय. माझं नाव सुनील. मी ह्या बालनाट्यगडबड मंडळीचा कर्तासवरता. सूत्रधार. सूत्रधार म्हणजे अगदी one man show. तुम्हाला वाटेल मी खोटं बोलतोय. पण या रिकाम्या स्टेजची शप्पत.
अगदी मुलं जमवण्यापासून ते स्टेज बांधेपर्यंत सर्व मलाच पहावं लागतं.
मुलगा : आपली तारीफ पुरे. एक तासपासून वाट पहातोय आम्ही. नाटक कधी सुरु करणार ते आधी सांगा.
सुनील : तीच तर गम्मत आहे. आमच्या नाटकाचं नाव माहीत नसेल तुम्हाला. मी मस्तपैकी बोर्ड तयार केला होता. पण तो दारावर लावायला ही मुलं विसरली. (धावत आत जाऊन एक बोर्ड घेऊन बाहेर येतो.) दिसतोय की नाही झकास? हा सुंदर बोर्ड देखील मीच तयार केला. नाटकाचा लेखक सुद्धा मीच आहे. "कृष्ण हरण" नाव आहे. नाव जरा चमत्कारिक वाटेल, पण एकदम हटके आहे की नाही? शिवाय स्वत: लिहिलेल्या नाटकात सगळं खपून जातं. बाहेरच्या लेखकाचं नाटक घेऊन त्याला फुकटचे मानधन द्या, कशाला हवी कटकट? म्हणून विचार करून शेवटी मीच लिहीलं नाटक. महाभारतातला घेतला कृष्ण आणि रामायणातल घेतलं हरण.
मुलगा : चोर चोर.
सुनील : ह्यॅं. म्हणे चोर. मोठ्या प्रसिद्ध लेखकांनी चोरी केलेली चालते वाटतं? आम्ही मुलांनी इथून-तिथून प्रेरणा घेऊन स्वतंत्र नाटक लिहीलं तर म्हणे चोरी! जाऊंदे. म्हटलंच आहे ना, "जया अंगी मोठेपण, तया यातना कठीण". तर मित्रहो, ऐकायची आहे का आमच्या, चुकलो, माझ्या नाटकाची स्टोरी?
प्रेक्षक : (ओरडून) हो, हो.
सुनील : तर एकदा काय होतं...
( आतून दिलीप धावत येतो. )
दिलीप : साला, शहाणाच आहेस, गोष्ट सांगायला निघालायस तो. हो म्हणायला लोकांच्या बापाचं काय जातं? नाटकाआधी गोष्ट सांगून कधी सस्पेन्स नसतो घालवायचा.
सुनील : दिलीप, हे बघ, तू मला शिकवायला जाऊ नकोस. सस्पेन्स जायला आपलं नाटक कुठे मर्डर मिस्टरी आहे? आणि तुला माहित नाही वाटतं, हल्लीच्या नाटक-सिनेमात लोकांना अगदी The End आला तरी स्टोरीचा पत्ता लागत नाही.
दिलीप : असेल. तरीहि आपल्या नाटकाची स्टोरी लोकांना सांगायची नाही. तुला एक अक्कल ती नाही.
सुनील : आणि तुझी अक्कल कळली. मला... आपल्या बॉसला पब्लीकसमोर अक्कल शिकवतोयस? आधी आत सटक. मी बोलवेन तेव्हाच या एकेकजण.
दिलीप : (दम देत) जातो, पण ताकीद देतोय, पब्लीकला स्टोरी सांगायची नाही म्हणजे नाही. या नाटकाला माझंसुद्धा contribution आहे. हरणाचं, म्हणजे रामायणाचं पुस्तक माझं होतं. (तणतणत आत जातो.)
सुनील : (समोर बघून) गैरसमज करून नका घेऊ तुम्ही. ह्या दिलीपचा attitude पाहून तुमचा गैरसमज होणं साहजिकच आहे. पण या नाटकाचा कर्ताधर्ता, म्हणजे लेखक, निर्माता, दिग्दर्शक, हीरो, वगैरे सर्व मीच आहे. पण काय करणार, नाटक करायची हुक्की मलाच आहे ना? तेव्हा तोंड दाबून बुक्कीचा मार मलाच खावा लागणार.
मुलगा : ते सगळं जाऊंदे. आधी नाटक सुरू करा, नाहीतर अंड्यांचा मार खावा लागेल.
सुनील : असं नसतं रे बोलायचं. असा जवळ ये. (मुलगा स्टेजवर येतो.) नाव काय तुझं?
मुलगा : राहुल सदाशिव काळे.
सुनील : तरीच.
मुलगा : तरीच काय?
सुनील : तरीच एवढा गोरा आहेस. एक गम्मत सांगू तुला, मला आजपर्यंत भेटलेले सगळे काळे गोरेच होते. काय गम्मत आहे नाही?
मुलगा : ती गम्मत सोड. पैसे देऊन तिकीटं काढलीयत आम्ही. दिलेली वेळ संपून अर्धा तास झाला, अजून तुमचं नाटक सुरू होत नाही. अंडी हवीत असं दिसतं. गम्मत करत नाही मी.
सुनील : (कानात हळूच बोलत) तुला म्हणून सांगतोय, आमचं एक पात्र अजून आलेलं नाही म्हणून थोडा टाईम पास करतोय मी. तोपर्यंत इतर पात्रांची ओळख करून देतो. पात्रं म्हणजे काय, अगदी पात्रंच आहेत.
दिलीप : (आतून येत) ए, ऐकतोय मी. पात्रं काय? आमच्या पाठी बोलतोस? असेल हिम्मत, तर समोर बोल ना? अजून जास्त बडबड केलीस ना, तर ... तर ...
सुनील : तर काय करशील?
दिलीप : (थोडा वेळ विचार करून) नाटकात काम नाही करणार. मग बघीन कसं नाटक करशील ते. (ताडताड आत निघून जातो.)
सुनील : पाहिलंत, अशी लफडी आहेत सगळी. ऐकून घ्यावं लागतं सगळं. म्हणतात ना, अडला हरी ...
मुलगा : ...हरी म्हणालास तेव्हा आठवण झाली. पात्रांची ओळख करून देणार होतास ना?
सुनील : अरे हो, आधी पांच पाण्डवांची ओळख करून देतो. (आत पडद्याकडे पाहून) ए धर्मा, आधी बाहेर ये बघू.
( काही वेळ कुणीच बाहेर येत नाही. मग दिलीप तणतणत बाहेर येतो. )
दिलीप : च्यायला, बोंबलायला काय झालं?
सुनील : मग हाक दिल्याबरोबर यायला काय झालं?
दिलीप : म्हणे हाक दिल्याबरोबर यायला काय झालं? मी काही भीमासारखा लेचापेचा नाही. धर्मराज आहे, धर्मराज. कुणाची दादागिरी ऐकून नाही घेणार.
( मुलगा, राहुल, सुनीलकडे आश्चर्याने पहातो. )
मुलगा : हा ज्वालामुखी, धर्मराज?
दिलीप : तो रामायणातला धर्मराज असेल शांत स्वभावाचा.
मुलगा : तुला महाभारतातला म्हणायचंय?
दिलीप : रामायणातला असेल, महाभारतातला असेल, नाहीतर भारतातला असेल. तुला कळलं ना मला काय म्हणायचंय ते? मग झालं तर.
( मुलगा सुनीलकडे प्रश्नार्थक नजरेनॆ बघतो. )
सुनील : नाईलाज आहे. नाटक करायची हौस मलाच आहे ना? शिवाय जिथं हे स्टेज बांधलंय ते गॅरेज या दिलीपचं आहे. ऐकून घ्यावं लागतं.
दिलीप : (परत येत) मग उपकार करतोयस? गॅरेज आहेच मुळी माझं.
सुनील : तर ह्याला धर्मराज केलं एवढंच नव्हे, तर ह्याच्या तापट स्वभावाप्रमाणे नाटकातल्या धर्माला देखील तापट बनवला.
दिलीप : मिस्टर, पुन्हा सांगतोय, उपकार केले नाहीस.
सुनील : (हात जोडून) नाही धर्मराज, मी नाही, तुम्ही उपकार केले माझ्यावर. आता आत जा आणि अर्जुनाला बाहेर पाठवा.
( तेवढ्यात आतून शैलेश, म्हणजे अर्जुन, "डावा-उजवा, डावा-उजवा, क्विक मार्च" करीत स्टेजवर येतो. )
सुनील : अरे गाढवा, इतक्या तालमी झाल्या तरी अजून तुझ्या लक्षात रहात नाही?
शैलेश : चांगलं लक्षात आहे. तू सांगितलं होतंस की भाषण विसरलो तर जीभ बाहेर काढायची नाही. ही अश्शी. (जीभ बाहेर काढून दाखवतो.)
सुनील : बाबारे, ते नाटक सुरू झाल्यानंतर. तुझी एण्ट्री कशी घ्यायला सांगितली होती मी?
शैलेश : अगदी दणक्यात. घेतली की नाही दणक्यात एण्ट्री? अगदी युद्धातल्या सैनिकासारखी?
सुनील : बाबारे, हे युद्ध पुराणातलं आहे, इंग्रज़ांच युद्ध नाही.
शैलेश : सॉरी यार, थोडा गोंधळ झाला. मी आत जातो आणि परत एण्ट्री घेतो. तू मला परत एकदा हाक मार मघासारखी. (आत जातो.)
मुलगा : गॅरेज धर्मराजांचं. ह्यांचं काय? स्टेज?
सुनील : याचे वडील डायरेक्टर आहेत.
मुलगा : मघाशी तर म्हणत होतास की तू डायरेक्टर आहेस.
सुनील : ती आतल्या गोटातली बातमी आहे. एक फडतूस मुलगा डायरेक्टर आहे म्हणून कळलं तर नाटक बघायला येईल कोण? तू आला असतास?
मुलगा : उन्हाळ्याच्या सुटीत सगळं चालतं मित्रा.
शैलेश : (आतून मान बाहेर काढून) ए, लवकर बोलाव ना. मी केव्हाची वाट पहातोय.
सुनील : चुकलो. अर्जुना, बाहेर ये.
( शैलेश पॅण्टीच्या खिशात हात घालून दिमाखाने चालत प्रवेश करतो. )
शैलेश : कशी काय झाली ही एण्ट्री?
सुनील : (नाईलाजाने डोक्यावर हात मारून घेत) मस्त झाली. अगदी ’डॉन’ सिनेमातल्या व्हिलन शाहरुख खानसारखी.
मुलगा : काय रे शैलेश, तुझे बाबा कुठे आहेत? डायरेक्टर ना ते, मग नाटकाच्या दिवशी त्यांना हजर असायला हवं.
शैलेश : काही गरज नाही. हा आहे ना हज़र अंडी खायला. शिवाय, त्यांची ट्यूशनची वेळ आहे.
मुलगा : शिक्षक आहेत ते? ऍक्टींग शिकवतात?
शैलेश : पीटी चे सर आहेत ते. पण ट्यूशन सर्व विषयांची घेतात. मला ही ग्रॅण्ड एण्ट्री घ्यायला त्यांनीच शिकवली.
मुलगा : तुझ्या चालण्यावरून वाटलंच ते. अजून किती पात्रं शिल्लक आहेत?
शैलेश : बरेच शिल्लक आहेत. आतां तर नुसते दोन पाण्डव झाले. तुझं रामायण फार कच्चं दिसतंय.
सुनील : आता पाळी भीमाची. (आंत पडद्याकडे पाहून) गदाधारी भीमा, एण्ट्री घे.
( आतून एक हडकुळा मुलगा, विकास, हातातली बॅट टेकवीत हळूहळू बाहेर येतो. जांभया देत बोलतो. )
विकास : काय झालं? चांगली डुलकी लागली होती. कशाला उठवलंस मला उगीच?
सुनील : अरे भीमा, नाटक सुरू व्हायची वेळ झाली आणि तू अजून डुलक्या देतोयस?
विकास : चक्क अर्धा तास वाट पहातोय, नाटक आतां सुरू होईल, मग सुरू होईल. शेवटी ही गदा हलवायची प्रॅक्टीस करून करून थकलो आणि डोळा लागला.
सुनील : हा आमचा भीम. खरं नाव विकास.
मुलगा : हा भीम होणार?
विकास : होणार नाही, झालोय.
मुलगा : (सुनीलला) आणि ह्याचं काय? महाभारत की रामायणाचं पुस्तक?
दिलीप : (अंगावर धावून जात) रामायण माझं आहे. फार तर ही गदा, म्हणजे ही बॅट ह्याची असेल.
शैलेश : बॅट सुद्धा त्याची नाही, त्याच्या बाबांची आहे. क्रिकेटचे कोच आहेत ते.
विकास : कोच क्रिकेटचे असतील, पण बाबा तरी माझे आहेत की नाही?
मुलगा : कायहो डायरेक्टर, दुसरा कुणीच भेटला नाही भीमाच्या भूमिकेला?
सुनील : भेटला होता ना. चांगला लट्ठ गुबगुबीत मुलगा भेटला होता. अंगावर काही कपडे देखील घालायची गरज़ नव्हती. नुसता उभा केला असता ना, तरी भीम वाटला असता. पण ... (विकास रागावून आत जायला लागतो.) अरे विकास, तुला रागवायला काय झालं?
विकास : मग उगाच कुणी माझ्याबद्दल वाईट बोललं तर मी का खपवून घेऊं? तुम्हाला गदेसाठी कुणी बॅट द्यायला तयार नव्हतं म्हणून तर तुम्ही मला मस्का लावायला आलात आणि मी अगदी ऐन वेळी काम सुद्धा करायला तयार झालो. त्याचं तुम्हाला कौतुक नाही!
सुनील : कौतूक नाही कसं? कौतुक आहे म्हणून तर मी ऊठसूठ सगळ्यांना सांगत सुटतो की माझ्या जोड्यांचं कातडं जरी या विकास जाडेच्या अंगावर घातलं तरी त्याचे उपकार फेडणं शक्य नाही. (प्रेक्षकांना) अहो, परवापर्यंत तो सुहास लुकडे भीमाचं काम करायला तयार होता. मग या दिलीपचं आणि त्याचं झालं भांडण. मग काय, तो म्हणाला "या नाटकात एकतर मी राहेन किंवा हा दिलीप".
मुलगा : मग?
सुनील : मग काय? भीमाच्या भूमिकेला तो फिट होता म्हणून त्याला ठेवला असता, तर हे गॅरेज, हे स्टेज वगैरे काही मिळालं नसतं. म्हणून या दिलीपला ठेवला. काय करणार, मघाशी मी म्हणालोच ना, "अडला हरी... (विकास बुक्का दाखवतो.) मग आयत्या वेळी हा विकास जाडे भेटला. दुसरा कुणी जाड्या भीमाची भूमिका करायला तयारच नव्हता.
विकास : आणि तरीसुद्धा मी भाव नाही खायचा?
सुनील : अरे, असं कसं शक्य आहे? तुम्हा सर्वांना भाव द्यायला मी एवढा तयार असताना तुम्ही भाव नाही खाणार तर दुसरं काय खाणार, वडा पाव?
दिलीप : बरी आठवण केलीस. मध्यंतरात खायची व्यवस्था केली आहेस ना?
सुनील : सगळी व्यवस्था झाली आहे, सरकार. आता नकुलला बोलवायला हवं.
विकास : लवकर बोलवायला हवं. तो केव्हांपासून स्टेजवर यायला उतावीळ झालाय.
( एवढ्यात आतून नकूल झालेला अनील घाईघाईने प्रवेश करतो. )
अनील : घात झाला, घात झाला.
मुलगा : हा तेवढा नॉर्मल दिसतोय!
सुनील : नॉर्मलच आहे. आपले सगळे संवाद विसरलाय. हे "घात झाला, घात झाला" कृष्णहरण नाटकातले संवाद नाहीत. गेल्या वर्षी केलेल्या ’शिवसंभव’ नाटकातला डायलॉग आहे हा.
दिलीप : शिवसंभव मधीलच असं नाही. कुठल्याहि ऐतिहासिक नाटकात केव्हातरी, कुठेतरी, एकदातरी घात होतच असतो.
अनील : आणि मी नाटकाचा संवाद म्हणून नव्हतो पाठ करीत. खरोखरच घात झालाय.
सुनील : म्हणजे नक्की काय झालं?
अनील : हरवली.. हरवली. आपल्या नाटकाची एकुलती एक कॉपी हरवली.
( सुनील वैतागून डोक्यावर हात मारतो आणि मट्कन खाली कोसळतो. तो खाली पडण्याच्या आधीच शैलेश व दिलीप त्याला सावरायचा प्रयत्न करतात. विकास आपल्या हातातील बॅट मुलाच्या म्हणजे राहुलच्या हातात देतो आणि आपल्या मित्रांना मदत करायला धावतो. मुलगा ती बॅट खांद्यावर घेवून भीमाच्या पवित्र्यात उभा राहतो. )
सुनील : आतां कसं होणार?
अनील : अगदी तेच तर विचारायला म्हणून मी यायची घाई करीत होतो. फण तुमची इथलीं नाटकं संपतच नाहीत. आता विचारतो, आपलं कसं होणार?
शैलेश : आता बोंबला. वाट लागली आणखी काय?
( एवढ्यात आतून प्रदीप हातात कागदाचे एक गुंडाळे घेऊन धावत येतो. )
प्रदीप : सुनील, मी एक आनंदाची बातमी दिली तर मला काय देशील?
सुनील : वाटेल ते देईन... पण ती आनंदाची बातमी काय आहे त्याच्यावर अवलंबून आहे.
प्रदीप : वचन देशील तर सांगेन.
सुनील : दिलं वचन. सांग.
प्रदीप : मिळाली, आपल्या नाटकाची एकुलती एक कॉपी मिळाली. पण ...
सुनील : पण काय?
प्रदीप : ... एक दु:खाची बातमी आहे.
सुनील : तू विचारण्याच्या आधीच दिलं, काय मागशील ते देण्याचं वचन दिलं. लवकर सांग.
प्रदीप : बघ हं, हे दुसरं वचन. मग टाळाटाळ करू नकोस.
सुनील : लवकर सांग. उगीच ब्लॅकमेल करू नकोस.
प्रदीप : नाटकाची एकुलती एक कॉपी मिळाली, पण श्रीकृष्णाच्या लांब केसांचा टोप गुल झालाय.
सुनील : म्हणजे परत बोंबला.
दिलीप : बोंबलायचं काय त्यात? कृष्णाच्या केसांवाचून एकवेळ चालेल, पण नाटकाच्या एकुलत्या एक कॉपीवाचून नसतं चाललं.
सुनील : मूर्खपणा करू नकोस. कृष्णाला काय बोडका पाठवायचा स्टेजवर?
दिलीप : म्हणजे?
सुनील : त्याचा कुणीतरी लांबचा नातेवाईक वारला म्हणून त्याने डोक्यावरचे सगळे केस उडवले आहेत.
दिलीप : थोडासा बदल करायचा नाटकात. महाभारतातल्या धर्माला तापट आणि भीमाला कडक्या दाखवता येतो, तर मग लांब केसांच्या कृष्णाला टकल्या दाखवण्यात काय प्रॉब्लेम येईल?
मुलगा : खरं आहे. कृष्णाचे लांब केस नसतील, कृष्ण तरी आहे ना?
सुनील : मघापासून तीच तर गम्मत सांगायचा प्रयत्न करतोय मी. अरे, कृष्ण मुळी असताच तर मी मघापासून रडगाणं कशाला गात बसलो असतो? मघाशीच सुरू नसतं का केलं नाटक?
मुलगा : आता कृष्ण कुठे बोंबलला?
सुनील : महाभारतात त्या कृष्णाने out of way जाऊन लोकांची संकटं दूर केली. हा आमचा कृष्ण मात्र आम्हाला संकटात टाकून स्वत: आजारी पडलाय.
मुलगा : कशाने?
सुनील : कुणाच्या लग्नाला गेलेला असताना फुकटात मिळतं म्हणून डझनभर आईस्क्रीम्स खाल्लीत. वरून फ़्रिज़चं थंडगार पाणी प्याला. ताप नाही येणार तर काय होणार?
मुलगा : मग आतां?
सुनील : म्हणून तर मघापासून टाईमपास करतोय मी. ताप कृष्णाला आलाय पण डोक्याला ताप मात्र माझ्या. आमचं इवलंइवलं गोडसं हरण सुद्धा तयार आहे. पण कृष्णच नाही तर हरण कुणाचं करणार?
( याचवेळी इवलासा प्रशांत हरणासारखा उड्या मारीत स्टेजवर प्रवेश करतो. )
प्रशांत : म्हणजे शेवटी मला कामच नाही? मी एवढा तयार झालो तर ... मी आजोबांना तुमची कम्प्लेण्ट करणार.
विकास : प्रशांत, गुणी बाळ ना तू? असा हट्ट नाही करायचा. आता कृष्णच नाही तर हरणाचा उपयोग काय?
प्रशांत : (रडत) आमाला नाय माहीत जा. मी नाय नाटकात काम करणार.. कधीच नाही. हरण नाही, वाघ नाही, ससा नाही. अगदी माकड सुद्धा नाही. (रडत रडत आत निघून जातो.)
सुनील : हे अस्सं चाललंय नाटक करायला घेतल्यापासून. सगळ्यांची मर्जी संभाळावी लागते, अगदी धर्मापासून ते ह्या छोट्या हरणापर्यंत. शेवटी माझा मात्र बकरा होतो.
प्रदीप : मग आता नाटकाचं काय?
सुनील : तेच विचारायला उभा आहे ना इथं मघापासून? (प्रेक्षकांना) आता तुम्हीच सांगा, कृष्णाशिवाय नाटक तरी कसं होणार? नाटक कॅंसल केलं तर चालेल ना? पैसे परत मागणार नाही ना?
प्रेक्षक : पैसे परत करा आमचे.
सुनील : ते केव्हाच संपले. तुमच्यापैकी कुणी कृष्णाचं काम करायला तयार असेल तर नाटक करायचं धाडस करूं सुद्धा आम्ही. करणार का कुणी कृष्णाचा मेन रोल? उभे रहा.
( थोडा वेळ शांतता. मग हळूच एक मुलगा उभा राहतो. )
सुनील : शाब्बास. नांव सांग बघू आपलं.
मुलगा : नांव सागेन हवं तर, पण काम नाही करणार.
सुनील : मग उभा कशाला राहिलास?
मुलगा : बराच वेळ बसूनबसून खाज़ यायला लागली म्हणून उभा राहिलो.
(मुलगा कुल्हे खाजवत खाली बसतो.काही वेळाने एक मोठा माणूस उभा राहतो. )
माणूस : मी करेन कृष्णाचं काम.
सुनील : उपयोग नाही. आमच्या कृष्णाचे छोटे कपडे तुम्हाला कसे फ़िट येतील? खाली बसा.
मुलगा : मी केलं कृष्णाचं काम तर चालेल?
सुनील : (आनंदाने) अरे, चालेल म्हणजे काय, अगदी धावेल. खरंच करशील तू काम?
मुलगा : करीन, पण एक अट आहे.
प्रदीप : कसली अट?
मुलगा : तिथं बसलेल्या बाबांची परवानगी काढावी लागेल. (प्रेक्षकांत जाऊन एका माणसाकडे बोलतो आणि परत स्टेजवर येतो.) बाबा ’हॊ’ म्हणाले, पण त्यांची देखील एक अट आहे. फोटो काढावे लागतील.
सुनील : फोटोग्राफरची व्यवस्था केलेलीच आहे आम्ही. (कोपर्‍यात उभ्या असलेल्या माणसाकडे बोट दाखवून) तो काय आमचा फोटोग्राफर.
शैलेश : ते मामा आहेत माझे, फोटोग्राफर नाही.
दिलीप : मामा असतील तुझ्या घरी. इथे फोटोग्राफर आहेत आमचे.
सुनील : (मुलाला, म्हणजे राहुलला) लवकर आत जा आणि तयार व्हायला लाग. ही चावी घे व त्या कपाटातील काळा रंग अंगाला फासून घे लवकर.
मुलगा : काळा रंग कशाला?
प्रदीप : (वेडावून) महाभारतातला कृष्ण गोरा नव्हता तुझ्यासारखा. काळा होता काळा. रंग लावावाच लागेल.
मुलगा : पुराणातला कृष्ण असेल काळा-निळा. आपण नाही तयार काळं व्हायला.
अनील : काळा रंग न लावताच कृष्ण व्हायचं असतं तर आम्ही नसतो का झालो कृष्ण?
सुनील : (दम देवून) आता हे बघा, तुम्ही सगळे गप्प बसा. गोरा तर गोरा, छोटे केसवाला तर छोटे केसवाला. पण निदान कृष्णाला जास्त डायलॉग्स तरी पाठ करायचे नाहीत. फक्त उभं राहून बांसुरी वाजवायची आहे. एकदोन वेळा "वत्सा" म्हणायचं आहे.
मुलगा : हे बघा, मी पहिल्यांदाच नाटकात काम करतोय. ऐन वेळी "वत्सा" म्हणायला विसरलो तर नाटकं करायची नाहीत.
सुनील : निदान आत जाऊन कपडे तरी बदलून घे. की अस्साच येणार आहेस अर्ध्या चड्डीत?
शैलेश : आणि वत्सा, चुकून "वत्सा" म्हणायला विसरलास तर निदान जीभ बाहेर काढू नकोस.
मुलगा : हे बघा मला तेव्हढं कळतं. तेवढी अक्कल आहे मला. स्कॉलरशिपची परीक्षा दिली आहे मी. निकाल लागायचा आहे अजून.
सुनील : मग आत जाऊन कपडे बदलून घे. की निकाल लागेपर्यंत इथं असाच उभा रहाणार आहेस?
( सगळेजण घाईघाईने आत जातात. फक्त प्रदीप उभा असतो. )
सुनील : लेका, आता तुला काय झटका आलाय?
प्रदीप : मघाशी वचन दिलें तू मला, आठवतयं?
सुनील : मग त्याचं आता काय?
प्रदीप : एका वचनाने तू त्या गोर्‍या कृष्णाला काढून टाक. आणि दुसर्‍या वचनाने मला कृष्ण बनव.
सुनील : आतां हे काय नवीन?
प्रदीप : आम्ही ह्या बालनाट्यगडबड मंडळीचे जुने मेम्बर्स. आणि कृष्णाचं काम करणार कुणी नवीन मुलगा? नहीं चलेगा. शिवाय, वचन दिले तू मला.
सुनील : म्हणून असा ऐन वेळी तू केसाने माझा गळा कापणार? माझा घात करणार?
प्रदीप : ते सगळं मला काही माहीत नाही. कृष्ण गोराच ठेवायचा असेल तर मग मी काय घोडं मारलंय?
( ह्याचवेळी आतून सगळेजण धावत स्टेजवर येतात आणि एकत्र ओरडायला लागतात, "मी कृष्ण होणार". )
मुलगा : मी केलं तर फक्त कृष्णाचंच काम करणार, दुसरं कोणतंही नाही. (सगळे त्याच्या अंगावर धावून येतात. ) आतां तर मी कृष्णाचं सुद्धां काम नाही करणार. अगदी हज़्ज़ार फोटो काढले तरी नाही. (स्टेजवरून खाली उडी मारून प्रेक्षकात जाऊन बसतो.)
सुनील : झालं समाधान? आयता कृष्ण मिळाला होता, तोहि गेला.
दिलीप : गेला तर जाऊंदे. मी आहे ना. मी होतो कृष्ण. अखेरीस स्टेज माझं आहे, रामायणाचं पुस्तक माझं आहे.
विकास : पण मग धर्माचं काय होणार?
दिलीप : मूर्ख आहेस. धर्म युद्धाला गेला असं दाखवायचं.
शैलेश : तूच मूर्ख आहेस. युद्धाला अर्जुन जात असतो, धर्म नव्हे. मी होतो कृष्ण. माझे कृष्णाचे डायलॉग्स पाठ आहेत.
विकास : स्वत:चे संवाद नाही पाठ करता येत, फक्त "वत्सा" म्हणायला काय पाठांतर हवंय?
प्रदीप : सुनील, माझं वचन! वचन मोडलंस तर नरकात जाशील.
अनील : मी आतापर्यंत बोललो नाही, पण माझ्या मेहनतीचं चीज़ झालंच पाहिजे.
विकास : तुझी कसली मेहनत?
अनील : कृष्णाला लग्नाला मी घेऊन गेलो होतो, त्याला डझनभर आईसक्रीम मीच खायला घातली होती. नंतर फ़्रिज़चं पाणी सुद्धा मीच त्याला पाजलं होतं. यात माझी मेहनत नाही आली?
सुनील : तर तू होतास ज्याने माझा केसाने गळा कापलास? नमक हराम... धोकेबाज़... कुत्ते... कमीने...
दिलीप : (आवेशाने) ... मैं तेरा खून पी जाऊंगा...
विकास : ...तुझे ज़िंदा नहीं छोडूंगा.
( सगळेजण एकाच वेळी ओरडू लागतात. सुनील पुढे येवून प्रेक्षकांकडे बोलायला लागतो. )
सुनील : प्रत्यय आला ना मघाशी मी काय म्हणत होतो त्याचा. म्हणूनच तुम्हाला सांगत होतो की कधी नाटक बसवायच्या लफड्यात पडू नका. असा ताप असतो डोक्याला. हो, पुढल्या वेळेला नाटक बघायला जात असाल, तर नाटक करणार्‍यांची आधी चौकशी करा व मगच जा.ह्या नाटकाच्या तिकीटाचे पैसे आमच्या बालनाट्यगडबड मंडळीला देणगी दिली असं समजा आणि घरी जाऊन एखादं मस्तपैकी टीव्ही सीरीयल बघा. थॅंक यू .... आणि सॉरी.
( मागे वळून ओरडण्यार्‍या मुलांना शांत करायचा निष्फळ प्रयत्न करायला लागतो. पडदा हळूहळू सरकायला लागतो. )

* * * * * समाप्त * * * * *

लेखक
लक्ष्मीनारायण हटंगडी
EC51/B104, Sai Suman CHS,
Evershine City, Vasai (E)
PIN 401208
(e-mail: suneelhattangadi@gmail.com)

धडाधड धाडी

( पडदा वर जातो तेव्हां कथानायक राजूची, (वय, साधारण १२) खोली दिसते. या वयाच्या इतर मुलांच्या खोलीसारखीच या खोलीची अवस्था वाईट आहे. या खोलीत नुकतंच वादळ येऊन गेलं असावं असा कुणाचा समज होणं साहजिकच आहे.खोलीभर राजूच्या वस्तू अस्ताव्यस्त पसरल्या आहेत. कुठं पतंग, कुठं मांजाची फिरकी, कुठं कपडे, तर कुठं पुस्तकं -- कशाचा कशाला मेळ नाही. राजूचे बाबा या वस्तूंच्या जंगलात काहीतरी शोधायचा निष्फळ प्रयत्न करीत आहेत. बराच वेळ इथल्या वस्तू तिथॆ केल्यावर वैतागून ते खोलीभर चकरा मारायला लागतात, व राजूच्या नांवाने ओरडतात. )
बाबा : राजू ... राजू ... ( उत्तर नाही.) राजू ... (वैतागून राजूच्या कपाटाचा खण उपसायला लागतात. त्यांतून एक जुनाटसं दिसणारं प्रगति-पुस्तक काढतात व उघडून वाचायला लागतात.) छान! हे चिरंजीवांचं प्रगति-पुस्तक! यंदाच्या प्रगति-पुस्तकाची ही अवस्था -- कसली प्रगती करताहेत दिसतंच आहे यावरून. (पुस्तक चाळून पहातात.) हे ... हे असले मार्क ... गणित, शंभरापैकी सहा -- हिंदी, शंभरापैकी नऊ -- मराठी, शंभरापैकी सात. शरमेची गोष्ट आहे, मातृभाषेत देखील गाढवाला जास्त गूण मिळवता येऊं नयेत? इतिहास-भूगोल, शंभरापैकी आठ! छे, या गाढवाचे हे असले मार्क वाचण्यापेक्षा मला मरण कां नाही आलं? एकाही विषयात दहाची boundary पार करता येऊ नये! आणि म्हणे प्रगति-पुस्तक!! ही प्रगति नव्हे, अधोगति आहे. नको त्या गोष्टीत लक्ष असतं कारट्याचं... ते कांही नाही, आज चांगला फोडूनच काढला पाहिजे गाढवाला. (वैतागून प्रगति-पुस्तक टेबलावर आपटतात आणि गरजतात) राजू --- राजू, पत्ता नाही लेकाचा. कुठं तडफडायला गेलाय कोण जाणे? (परत किंचाळत) राजू ...
( त्याच वेळी बाहेरून राजू शिटी वाजवत प्रवेश करतो. हातात सिगारेटचं पाकीट आहे. )
राजू : मला बोलावलंत, बाबा?
बाबा : ऐकूं येत नाही? आणि हे हातांत काय आहे?
राजू : दिसत नाही? सिगारेटचं पाकीट आहे.
बाबा : ते दिसतंय. हे असले धंदे केव्हां सुरू केले?
राजू : दोन वर्षं झालीं बाबा.
बाबा : लाज नाही वाटत सांगायला? आम्हीं कॉलेजांत जाईपर्यंत कधी सिगरेट प्यायला सुरवात नव्हती केली. आणि तू ...
राजू : (हंसत) अरे बाबा, रिकामी पाकीटं आहेत हीं. छंद आहे माझा.
बाबा : छंद नाही... कचरा आहे नुसता. घरात कशाला जमा केला आहेस?
राजू : (दुखावला जाऊन) बाबा, कचरा नाही हा, मी जमवतोय... सांगितलं ना, माझा छंद आहे.
बाबा : आधी या खोलीची अवस्था बघ. शाळेत हेंच शिकतोस वाटतं? आणि घरातला कचरा कमी म्हणून ही पाकीटं उचलून आणलीस उकिरड्‍यावरून?
राजू : बाबा, उकिरड्यावरून नाहीं उचलली हीं.
बाबा : मग काय भीक मागून आणलीस?
राजू : माझे डुप्लीकेट स्टॅम्प्स देऊन मित्रांकडून गोळा केलीयंत मी हीं पाकीटं
बाबा : आणि तें कशाला?
राजू : (उत्साहाने) ही आठ रिकामी पाकीटं पाठवलीं की भारतीय क्रिकेट टीमची मस्त पोस्टर्स मिळतात.
बाबा : (कुत्सितपणे) चांगला धंदा आहे... एक कचरा देऊन दुसरा कचरा जमा करायचा. दुसरा देऊन तिसरा ... आणि तिसरा देऊन ... दिवसभर ह्याच भानगडी करा. अभ्यासाच्या नांवाने मात्र शंख!
राजू : बाबा, प्लीज़, छंद म्हणजे भानगडी नव्हे.
बाबा : ह्य़ें, कसले कपाळाचे छंद! त्याऐवजी ही खोली जरा साफ़ कर. एक वस्तु जागच्या जागी सांपडेल तर शपथ.
राजू : मी देतो ना शोधून. काय पाहिजे सांगा. नाही सांपडली तर नांव बदला. सांगा, काय पाहिजे?
बाबा : प्रगति-पुस्तक. सांपडलं... पण त्याचं नांव बदलावं लागेल. प्रगती नाही... अधोगती आहे.(प्रगति-पुस्तक राजूच्या हातात देत) हे घे आणि वाच.
राजू : (लाजेने मान खाली घालून) खरंच वाचू? (बाबा होकारार्थ मान हलवतात.) ठीक आहे, तुम्हीं सांगताय तर वाचतो आपला. (वाचीत) गणित, शंभरापैकी सहा... हिंदी, शंभरापैकी नऊ... मराठी, शंभरापैकी सात...
बाबा : लाज नाहीं वाटत वाचायला?
राजू : वाटते ना, पण तुम्हीच सांगितलं वाचायला!
बाबा : (स्वत:ला सांवरून) मला म्हणायचं होतं, लाज नाही वाटत असले मार्क मिळवायला? अरे, "मराठी असे आमुची मायबोली" असं म्हटलंय ना आचार्य अत्र्यांनी?
राजू : बाबा, ते अत्र्यांनी नाही, कवि यशवंतानी म्हटलंय.
बाबा : (ओरडून) कुणी का असेना, म्हटलंय ना कुणीतरी. आणि त्या आपल्या मायबोलीत तुल एवढे कमी मार्क मिळावेत? गप्प का? बोल.
राजू : (खाली मान घालून) पण बाबा...
बाबा : (वस्सकन‍) ...एक शब्द बोलू नकोस. पुढे वाच.
राजू : (वाचीत) इतिहास-भूगोल, शंभरापैकी आठ. सायन्स, शंभरापैकी नऊ.
बाबा : आणि आपले छंद कवटाळून बसलायस! अगदी एकाही विषयांत दहाची boundary पार केलेली नाहीस तू!!
राजू : (वाचीत, आनंदाने ओरडून) बाबा, boundary पार. स्ट्रेट छक्का. चित्रकला, पंच्याहत्तरापैकी बारा.
बाबा : चित्रकलेत? लाज नाही वाटत सांगायला?
राजू : पण बाबा ...
बाबा : च्य़ॉप! अरे, आम्ही काय लहान नव्हतो?
राजू : होतात.
बाबा : पण आमच्या लहानपणी आम्ही असले भलते चाळे नव्हते केले. डोकं खाली घालू नकोस. पुढचं पान वाच.
राजू : बाबा, मागचं पान वाचूं?
बाबा : (कुत्सितपणे) का? मागच्या पानावर काय असतं? ऐं?
राजू : विद्यार्थ्याचं नांव...
बाबा : ऐं, काय, म्हणायचंय काय तुला?
राजू : बाबा, ही प्रगती माझी नाही...
बाबा : (ओरडून) तुझी नाही, तर काय माझी आहे?
राजू : (आनंदानं) हो बाबा, हें तुमचं प्रगति-पुस्तक आहे. मला आईच्या कपाटात सांपडलं... मी माझ्या संग्रहासाठी काही नवीन सांपडतं का बघत होतो तेव्हा. तुमचं जुनं प्रगति-पुस्तक. सॉरी, प्रगती नाही, कांहीतरी नवीन शब्द शोधून काढावा लागेल, नाही? तुम्हीच म्हणालात.
बाबा : (ओशाळून) गप्प. नको तिथं डोकं खुपसायची तुझी ही संवय जाणार तरी कधी?
राजू : मी मोठा झाल्यावर.
बाबा : तुझी ही लक्षणं पाहिल्यावर तू कधी मोठा होशील असं वाटत नाही. अभ्यास नाही केलास तर मोठा कसा होशील, सांग.
राजू : बाबा, उगीच थापा नका मारू. मला सांगा, मी शाळेत जायला कितव्या वर्षी सुरवात केली?
बाबा : चार वर्षांचा असताना.
राजू : म्हणजे त्याआधी मी शाळेत नव्हतो जात... आणि तरीही मोठा झालोच की नाही?
बाबा : बास्स, तोंड वर करून बोलू नकोस. ह्यापुढं तुझ्या बाकीच्या सर्व भानगडी बास्स. फ़क्त अभ्यास.
राजू : पण बाबा...
बाबा : बाबा गेले खड्ड्यात... म्हणजे तुझ्या ह्या सगळ्या वस्तू गेल्या खड्ड्यात. ताकीद देतोय तुला. आज संध्याकाळपर्यंत हा सगळा कचरा तुझ्या खोलीतून गुल झाला पाहिजे.
राजू : बाबा, माझा अनमोल खजिना ..
बाबा : तुझा अनमोल खजिना तू नाही फ़ेकलास, तर ते सत्कार्य मला करावं लागणार. (तावातावानॆ पाय आपटीत खोलीबाहेर निघून जातात.)
राजू : (वैतागून) हुं, म्हणे कचरा बाहेर फ़ेकून देणार. बाबांना किम्मतच नाही आमच्या वस्तूंची. आम्ही त्रास घेऊन वर्षभर सगळ्या वस्तू जमवायच्या आणि हे निघालेयत सगळ्या वस्तू एका दिवसात बाहेर फेकायला. काही दिवसांनी मलाच कचरा म्हणून फेकून द्या घराबाहेर, म्हणजे सुटाल. मी एकदा मेलो ना, की सगळ्यांना किम्मत कळेल, माझी आणि माझ्या खजिन्याची. मग येतील मला मस्का लावायला. खुश्शाल या, पण मी नाही ऐकणार कुणाचं त्या वेळी. खोलीत घेणार पण नाही कुणाला. लाथा मारून हांकलून लावेन. (जोराने हवेंत लाथ झाडतो. लाथ लागून वस्तु खोलीभर पसरतात. संतापून राजू वस्तू गोळा करायला लागतो.) माझ्या खजिन्याला कुणाला हात लावूं देणार नाही.
( त्याच वेळी राजूचा मित्र, हर्षद, आंत येतो आणि वस्तू गोळा करायला राजूला मदत करायला लागतो. )
राजू : हात नको लावूस एकाही वस्तूला.
हर्षद : वैतागलेला दिसतोयस!
राजू : दिसतोय ना वैतागलेला? मग विचारतोयस कशाला?
हर्षद : (राजूच्या पाठीवर हात ठेवून) ए, मित्र आहे ना मी तुझा... मग मला सांग ना काय झालं ते. मी आपल्या गॅंगचा मेम्बर ना?
राजू : (थोडा शांत होत) सॉरी यार, खरं तर मी बाबांवर वैतागलोय.
हर्षद : ह्यांत नवीन काय? आज काय झालं ते सांग.
राजू : आधी तुझ्या हातांत काय आहे ते सांग. आणि कुठून आणलंस?
हर्षद : आपल्या खजिन्यासाठी जुनी ग्रीटींग कार्ड्‍स आणली... बाबांच्या ऑफ़िसमधून.
राजू : लक्की आहेस. माझे बाबा ह्या सगळ्या वस्तू बाहेर फेकायला तयार झालेयत. म्हणे हा कचरा घरात नकोय.
हर्षद : बापरे बाप! मग ह्या सगळ्या वस्तू ठेवायच्या तरी कुठे?
राजू : तेंच तर सुचत नाहीय मला.
हर्षद : तू आपल्या बाबांना सांगितलं नाहीस की ही खोली आपल्या गॅंगचं हेड ऑफ़िस आहे असं?
राजू : अरे बाबा, हे त्यांच्या ’हेड’मध्ये गेलं पाहिजे ना? त्यांच्या मते मी माझं हेड, म्हणजे डोकं, अभ्यास सोडून दुसर्‍या कोणत्याही गोष्टीत घालूं नये. त्यांनी कायदाच केलाय की अभ्यास सोडून मी दुसरं कांहीही करायचं नाहीं.
हर्षद : कायदा म्हटल्यावर बरी आठवण झाली. (वर्तमानपत्र दाखवून) हे बघ.
राजू : ह्यांत काय विशेष असणार? एखादा-दुसरा अपघात, तीन-चार खून, पांच-सहा सिनेमाच्या जाहिराती, आणि सात-आठ मंत्र्यांची भाषणं...
हर्षद : त्या रोजच्या बातम्या सोड. हे पेज थ्री बघ. मलबार हिल भागात पोलिसांचे छापे --- लाखोंचा काळा पैसा ज़प्त.
राजू : (कुतुहलाने वाचत) आणि ही बातमी वाच. देवघरांत दडवलेला सोन्याचा साठा ज़प्त. पोलिसांनी पंचवीस जणांना अटक केली.
हर्षद : WOW!!
राजू : सरकार सर्व गुप्त खजीने ज़प्त करीत आहे. कसल्याही वस्तूंचे ठेवले गेलेले सांठे उकरून काढले जात आहेत. (अचानक) तरीच!!
हर्षद : काय झालं?
राजू : सगळ्या राज्यभर लपवून ठेवलेल्या वस्तूंचे साठे ज़प्त करण्याचं वारं पसरलंय, तर थोडं वारं आमच्या बाबांच्या अंगात शिरलं तर नवल काय?
हर्षद : मला नाही समजलं.
राजू : लेका, तुझी ट्यूबलाइट नेहमींच उशीरा पेटते.
हर्षद : (रागाने) तुझी पेटते ना लवकर? मग सांग ना मला. उगीच भाव नको खाऊस.
राजू : हे बघ. सगळ्या शहरांतले गुप्त धनाचे साठे ज़प्त करण्यात येत आहेत... करेक्ट?
हर्षद : हो. मग?
राजू : मग काय? अरे,पोलिसांना जर आपल्या खोलीचा पत्ता लागला तर काय लफ़डं होईल अंदाज़ आहे का तुला?
हर्षद : आपल्याकडे काय आहे?
राजू : मिस्टर, आपल्याकडे काय नाही? आपल्या नाण्यांचा सांठा, आपल्या फ़ॉरेनच्या करेन्सी नोटा...
हर्षद : पण तो छंद आहे आपला.
राजू : छंद आपल्यासाठी. माझ्या बाबांना विचार. ते ह्याला कचरा समजतात. शिवाय पोलिसांचा तर असल्या गोष्टींवर डोळाच असतो. असं असताना पोलिसांनी आपल्या खोलीवर धाड घातली तर अजून काय काय खजीने सांपडतील त्यांना! आपल्या रंगीबेरंगी पतंगा, आपले देशी-विदेशी स्टॅम्‍प्स ..
हर्षद : सत्य वचन, वत्सा. आपल्या नाण्यांचं लक्षांतच आलं नव्हतं माझ्या. आधी बाहेर काढ बघू तो खजीना.
राजू : (काळजीने) हर्षद, आत्तां मात्र आपल्याला हा खजिना खरोखर इथून हलवावा लागेल.
हर्षद : शिवाय आपल्या गॅंगमधला दिलीप त्या सुजीतच्या गॅंगला जाऊन मिळालाय. एव्हांपर्यंत आपल्या खोलीची सगळी माहिती त्यानें सुजीतला सांगितली असेल.
राजू : देशद्रोही... विश्वासघातकी साला.
हर्षद : फ़क्त शिव्या देऊन काही होणार नाही. लवकर हातपाय हलवावे लागतील.
राजू :हातपाय नंतर, आधी आपला खजिना इथून हलवावा लागेल. सुजीतच्या गॅंगने पोलिसांना बातमी दिली व पोलीस इथे आले की सॉलीड गोची होईल.
हर्षद : आधी ती नाण्यांची पेटी बाहेर काढ.
(राजू कोपर्‍यातल्या भिंतीकडे जाऊन तिथं असलेले कॅलेण्डर हल्वतो व तिथे असलेल्या पोकळीत हात घालतो.)
राजू : हर्षद, सॉलीड लफ़डं झालंय.
हर्षद : म्हणजे exactly काय झालंय?
राजू : आपल्या अलिबाबाच्या गुहेतला खजिना गायब झालाय.
हर्षद : च्यायला, कुठे गायब झाला?
राजू : (वैतागून) देव ज़ाणे. (वैतागून डोकं हातांत घेऊन पलंगावर गप्पकन बसतो. )
हर्षद : राजू, सुजीतच्या गॅंगमधील कुणी आलं तर नव्हतं इथं?
राजू : कुणीच नाही... पण थांब, आत्तां आठवलं. काल संध्याकाळी मी ती पेटी बाहेर काढली होती. नंतर तिथं न ठेवता मी ती दुसरीकडेच ठेवली होती.
हर्षद : अरे, केवढा टरकलो मी! मानला तुला. एवढी साधी गोष्ट सुद्धां आठवत नाही तुला.
राजू : बाबारे, मी सुद्धा केवढा टरकलो होतो. तूं मघाशी ती भयानक बातमी आणलीस तेव्हापासून माझ्या डोक्यातसुद्धा भलतेसलते विचार येताहेत. इथंच थांब. मी आतां ती पेटी घेऊन येतो.
( राजू दुसर्‍या कोपर्‍यात जाऊन बुटांच्या कपाटांतून एक पेटी काढून आणतो. राजू व हर्षद पलंगावर बसून पेटीतला खजिना पलंगावर रिकामा करतात. )
राजू : हर्षद, खरोखरच पोलिसांनी इथं धाड मारली तर ...?
हर्षद : बिनधास्त पोलिसांना सांगायचं की आपल्याकडे कांहीच नाही असं.
राजू : मूर्ख आहेस का? आपण ही सगळी नाणी समोर पसरून बसलोय. याचवेळी पोलिसांनी झडप घातली तर पुराव्यासकट पकडले जाऊ आपण.
( याचवेळी दरवाज्यावर थाप ऐकू येते. समोरच्या दरवाज्यांत एक रुबाबदार पोलिस इन्स्पेक्टर उभा दिसतो. )
राजू : (दचकून) बापरे! पोलीस!!
इन्स्पेक्टर: (हंसत) घाबरलास ना?
राजू : (स्वत:ला सावरून) घाबरलो? कोण, मी? मी नाही घाबरलो... मी कशाला घाबरणार?
इन्स्पेक्टर: या प्रश्नाचं उत्तर माझ्यापेक्षा तूंच देऊ शकशील.
राजू : पण तुम्ही कोण आहात?
इन्स्पेक्टर: माझ्या कपड्यांवरून ओळखूं येत नाही तुला? मी पोलिस इन्स्पेक्टर आहे. माझं नांव इन्स्पेक्टर देशपांडे.
राजू : ओळख नव्हती विचारली नव्हती मी.
इन्स्पेक्टर: मग?
राजू : इथं यायचं कारण विचारलं.
इन्स्पेक्टर: सहज़ आपलं...
राजू : पण मी नव्हतं बोलावलं तुम्हाला...
इन्स्पेक्टर: (हातांतली छडी फिरवीत) कुणी न बोलावताही येण्याची परवानगी फक्त पोलिसांनाच असते.
राजू : पण लहान मुलांच्या खोलींत त्यांचे पालक नसताना...? हे बघा, आत्तां आम्हाला मुळीच वेळ नाही, आम्ही कामांत आहोत.
इन्स्पेक्टर: (पलंगावरच्या वस्तूंकडे पहात) तें दिसतंच आहे मला. आणि मी नेमक्या त्याच कामासाठी इथं आलोय.
राजू : म्हणजे? मी नाही समज़लो.
इन्स्पेक्टर: आज सकाळीच कमिशनर साहेबांना एक फोन आला होता.
राजू : (धैर्याचा आव आणीत) फोन? कुणाचा फोन?
इन्स्पेक्टर: कुणाचा फोन आला होता यापेक्षा कशाबद्दल फोन आला होता हें महत्वाचं आहे.
राजू : कशाबद्दल फोन आला होता?
इन्स्पेक्टर: फोन करण्यार्‍या मुलानं ...
राजू : मुलाचा फोन? अखेर मला वाटत होतं तसंच झालं. इन्स्पेक्टर साहेब, मी सांगतो फोन कुणी केला तें. फोन करणार्‍या मुलाचं नांव होतं सुजीत. बरोबर?
इन्स्पेक्टर: चाणाक्ष आहेस मुला. सुजीतनं तुझ्या घराचा पत्त्ता दिला व सांगितलं की तूं बराच मौल्यवान खजिना आपल्या घरात दडवून ठेवलाय‍स म्हणून.
राजू : आणि त्याच्या सांगण्यावरून तुम्ही इथं आलात? उगीचच...
इन्स्पेक्टर: हो, त्याच्याच सांगण्यावरून मी इथं आलो, पण उगीचच नाही. पोलिसांना मिळालेली बातमी बरोब्बर होती. (खोलीवर नज़र फिरवीत) खजिन्याबद्दलची बातमी. इतर खजिने कुठं आहेत? (कॅलेण्डर लावलेल्या जागी जात) शाब्बाश! सगळी संपत्ती गोळा करून फ़रार व्हायची तयारी चालवली होती तर?
राजू : इन्स्पेक्टर, कशाला छळता आम्हाला?
इन्स्पेक्टर: (पलंगावरची नाणीं नाचवीत) ह्या खजिन्याची एकूण किम्मत काय असेल माहीत आहे तुला?
राजू : अहो, कसला खजिना घेऊन बसलात? छंद म्हणून जमवलेली साधी नाणीं आहेत हीं.
इन्स्पेक्टर: विदेशी चलनाचा सांठा जवळ बाळगणं सरकारी गुन्हा आहे, माहीत नाही बहुतेक तुला?
राजू : माहीत आहे.
इन्स्पेक्टर: आणि तरीहि ... यामुळे गुन्हा अधीकच गंभीर होतो. ह्या सर्व खजिन्याची किम्मत कमीत कमी लाख-दोन लाख असेल.
राजू : (पटकन) अगदी हेंच सांगत असतो मी नेहमी बाबांना. ते मात्र या सर्व गोष्टींना कचरा म्हणत असतात.
इन्स्पेक्टर: मूर्ख आहेत ते.
राजू : (रागाने) अहो इन्स्पेक्टर, बाबांना मूर्ख नाही म्हणायचं, सांगून ठेवतो. असाल तुम्ही इन्स्पेक्टर.
इन्स्पेक्टर: सॉरी, बॉस. पण ह्या धाडींत एवढा मोठा खजिना माझ्या हाती लागला असं सरकारला कळलं तर केवढं मोठं बक्षीस मिळेल मला, याची कल्पना नाही तुला. ताबडतोब promotion मिळेल मला.
( राजू बाजूला पडलेले कांही रंगीबेरंगी पतंग आणून इन्स्पेक्टरच्या समोर धरतो. )
राजू : इन्स्पेक्टर, हे घ्या... तुमच्यासाठी.
इन्स्पेक्टर: (हंसत) लांच देतोयस मला, मुला! अटक होऊ शकते तुला.
राजू : लांच नाही, बक्षीस देतोय मी तुम्हाला. बिनधास्त घ्या.
इन्स्पेक्टर: ड्युटीवर असताना बक्षीस घेत नसतो मी. (हंसतो)
राजू : अहो इन्स्पेक्टर, सगळे जण घेतात. तुम्ही सुद्धां घ्या. मी स्वखुशीनं देतोय तुम्हाला. कुणालाहि सांगणार नाही. प्लीज़, घ्या आणि निघून जा.
इन्स्पेक्टर: आणि हा खजिना असाच सोडून जाऊ? तें काही नाही. मला माझं कर्तव्य पार पाडलंच पाहिजे.
राजू : म्हणजे हा खजिना ज़प्त करणार त्तुम्ही?
इन्स्पेक्टर: नक्कीच. आजपर्यंत कुठल्याच धाडीवरून रिकाम्या हातांनी परत गेलेलो नाही मी.
राजू : एक प्रस्ताव मांडतो. यांतली अर्धी नाणीं तुम्हीं घ्या. अर्धी आमच्या साठी ठेवा.
इन्स्पेक्टर: तें काही नाही. मला हा खजिना ज़प्त करावाच लागेल. य़ा शिवाय, तुलाहि माझ्याबरोबर पोलिस-स्टेशन वर यावं लागेल.
राजू : तें कशाला?
इन्स्पेक्टर: मी तुला अटक करतोय़. हे आहे अटकेचं वॉरण्ट. (खिशांतून एक कागद काढून राजूला देतो.)
राजू : (लगबगीने कागद फाडून टाकतो.) आत्तां?
इन्स्पेक्टर: सरकारी अधिकार्‍याच्या कामांत अडथळा आणल्यानिम्मित अधिकच शिक्षा होईल तुला. मुकाट्यानं माझ्याबरोबर ये.
राजू : आणि नाहीं आलो तर?
इन्स्पेक्टर: मला ज़बरदस्ती करावी लागेल. (खिशांतून पिस्तूल काढून) कदाचित गोळीहि घालावी लागेल.
राजू : मग घ्या हा खजिना आणि गोळी झाडा माझ्यावर. माझा खजिना मला स्वत:च्या प्राणांपेक्षा प्रिय आहे. तुम्हीं हा घेऊन गेल्यावर मी जगून तरी काय करूं? मारा गोळी.
( इन्स्पेक्टर हळूहळू मागे सरकत राजूच्या छातीचा नेम घेऊन गोळी झाडतो, आणि बाहेर निघून जातो. राजू आपली छाती धरून ज़ोरज़ोराने ओरडायला लागतो, "मेलो तरी चालेल, पण माझा खजिना कुणालाही नेऊं देणार नाही.". तिथेच उभा असलेला हर्षद जोरजोरानं राजूला हलवून शुद्धीवर आणतो. )
हर्षद : राजू, जागा हो. काय झालं? काय झालं?
राजू : एक पोलिस इन्स्पेक्टर आला होता इथं. आपला खजिना नेत होता. मी त्याला थांबवलं म्हणून मला गोळी मारली त्यानं.
हर्षद : मॅड आहेस. कुणीहि आलेलं नाहीं इथं. जागेपणी स्वप्न पाहिलं असशील तूं.
राजू : (डोळे चोळीत) खरं? आं..शक्य आहे. (नाणी बघायला लागतो.) हर्षद, हा बघ नवीन अमेरिकन डॉलर.
हर्षद : हा अजून आपल्याकडेच आहे? मला वाटलं दिलीप घेऊन गेला.
राजू : दिलीप बरा घेऊन जाईल... पण मी थोडाच त्याला नेऊं देईन? गेल्या वर्षी तो अमेरिकन पाहुणा आला होता, आठवतोय?
हर्षद : हो. जिथं जाईल तिथं सगळी मुलं त्याच्या भोंवती गराडा करायची.
राजू : हो, तोच. बाबा ज्याला कचरा म्हणतात त्याच माझ्या संग्रहावर फ़िदा होऊन त्यानं मला हा डॉलर दिला होता आणि म्हणाला कसा, "Keep it up, dude".
हर्षद : ह्या दिवसांत "कीप इट अप" करणं किती टफ़ आहे हे त्या बिचार्‍याला माहीत नसेल.
राजू : होना. पोलिसांनी धाड घालण्याआधीच बाबांनी आपल्या खजिन्यावर धाड घातली आहे. हर्ष, वाजले किती?
हर्षद : (घड्याळ पाहून) अकरा वाजून गेले.
राजू : आपल्या गॅंगचे इतर मेम्बर्स कुठे आहेत? आज सण्डे ना? आज weekly meeting आहे आपली. विसरेलेले दिसताहेत बहुतेक!
हर्षद : सुनीलला मी दिलीपच्या मागावर पाठवला आहे. आपल्या गॅंगची आज मीटींग आहे हे त्या दिलीपला माहीत आहे. सकाळपासून शहाणा माझा पाठलाग करत होता. अखेर मी त्याला चकमा दिला आणि सुनीललाच त्याच्या पाठी लावला. येतीलच सर्व एवढ्यात. ह्या धाडींबद्दल आज कांहीतरी निर्णय घ्यावा लागेल.
राजू : शिवाय आपले खजीने सुरक्षित ठेवण्याची काहीतरी सोय करावी लागेल. खिडकीतून बघ कुणी दिसताहेत कां ...
हर्षद : (खिडकींतून बाहेर बघत) सगळेजण येताहेत. सुनीलदेखील आहे बरोबर. (खिडकीतून शिटी वाजवून सगळ्यांना घाई करायची खूण करतो.)
राजू : हें बघ, प्रत्येकाच्या हातांत एकेक खजिना सोंपवायचा. पण त्य़ांना आधी कोड वर्ड विचारून मगच प्रवेश दे. मी आलोच.
हर्षद : आत्ता तूं कुठं चाललायस?
राजू : (हंसत) किचनमधला खजिना रिकामा केला पाहिजे ना? भगिनी समाजाच्या मीटींगला जायच्या आधी आई आपल्यासाठी फ़राळाचं ठेवून गेली आहे. आई ग्रेट आहे... बाबांसारखी नाही. सॉलीड सपोर्ट करते आपल्याला.
हर्षद : तुझी आई ज़िन्दाबाद! (राजू आतल्या खोलीत जातो. हर्षद घाईघाईने पलंगावरची नाणीं पेटीत भरून ठेवतो, व पेटी उशीखाली लपवतो. तेवढ्यात दार वाजतं.) कोण आहे? (बाहेरून आवाज येतो, "शेरवुडच्या जंगलातील रॉबिन हुडचे साथी".) मस्स्त! मी गॅंगचा सरदार, रॉबिन हुड. गुहेत प्रवेश करा.
( बाहेरून तीन मुलें प्रवेश करतात. )
सुनील : रॉबिन हुड ज़िंदाबाद!
हर्षद : आपली एकी ज़िंदाबाद! बसा. (सगळेजण पलंगावर बसतात.) सुनील, काय बातमी आहे?
सुनील : अरे, धमाल आली.
हर्षद : काय झालं ते सांग.
सुनील : सांगतो. पण आपलं पेट्रोल कुठे आहे?
हर्षद : राजू आणायला गेलाय. तू रिपोर्ट दे.
सुनील : बिलकुल नाही. पेट्रोल पोटात गेल्याखेरीज आपली गाडी सुरुच होत नाही. तोपर्यंत नितीन आणि जयंतला रिपोर्ट द्यायला सांग.
नितीन : ओके, बॉस.
हर्षद : हे काय नवीन?
( तेवढ्यात आतूंन राजू फ़राळ्याच्या पिशव्या संभाळीत येतो. इतर मुले पुढे होऊन त्याला मदत करतात. )
सुनील : (पिशवीतून चिवड्याचा घास घेत) चिवडा ज़िंदाबाद. आत्तां आपण रिपोर्ट द्यायला तयार आहोत.
राजू : बकासूर महाराज, आधी तोंडातील फ़राळ संपव आणि मग रिपोर्ट दे.
हर्षद : अगदी हवं तेवढं पेट्रोल नीट पोटात जाऊं दे, नाहींतर तुझी गाडी मध्य़ेच बंद पडायची. या पेट्रोलची गरज तुलाच सर्वात जास्त असते.
सुनील : धन्यवाद... धन्यवाद.
( सुनील एका बाजूला जाऊन खाण्यात गुंग होतो. इतर सर्वजण फ़राळाचा एकेक घास घेताघेता बोलायला लागतात. )
हर्षद : नितीन, हें नवीन ’बॉस’ प्रकरण काय आहे?
नितीन : यांत नवीन काही नाही. मी फ़िल्ममध्ये पाहिलंय की प्रत्येक गॅंगचे मेम्बर्स आपल्या लीडरला "बॉस" म्हणतात.
हर्षद : आपण फ़िल्मवाल्यांची नक्कल केलीच पाहिजे असं नाही.
राजू : बॉस, पण काही म्हण, ऐकायला झकास वाटतं, "बॉस्स".
हर्षद : ठीक आहे. आजपासून आपणसुद्धा "बॉस" म्हणायचं.
सर्वजण : (ओरडून) ओके, बॉस.
राजू : हळू ओरडा. आज आपल्यापुढॆ बरेच प्रश्न उभे आहेत.
जयंत : उदाहरणार्थ?
राजू : तुम्ही सर्वजण वर्तमानपत्रं वाचत असालच.
सुनील : बॉस, मी वर्तमानपत्रं बघत असतो, पण वाचत नाहीं.
नितीन : मी फ़क्त नवीन सिनेमांच्या जाहिराती बघत असतो.
जयंत : मी खेळांच्या बातम्या वाचत असतो.
राजू : देशाभरांत गुप्त धनाचे सांठे ज़प्त केले जात आहेत.
हर्षद : सर्व घराघरांतून धडाधड धाडी पडत आहेत.
राजू : आपल्या खजिन्यावर सुजीतच्या गॅंगचा डोळा आहेच...
हर्षद : आणि आत्ता बॉसच्या बाबांचा देखील डोळा आपल्या वस्तूंवर आहे.
राजू : म्हणजे माझ्या बाबांचा. कुठल्याहि क्षणाला पोलिसांची धाड आपल्या headquartersवर पडायची शक्यता आहे.
सुनील : आहे. (एक लाडू तोंडात कोंबतो.)
राजू : आपल्याला फ़ितूर झालेल्या दिलीपनं आपल्या खजिन्याची माहिती सुजीतला दिली असेलच. शिवाय मला दाट शंका आहे की त्यानंच पोलिसांना फोन करून आपल्या अड्ड्याची माहिती दिली असावी.
जयंत : राजू ...
राजू : बॉस म्हण.
जयंत : सॉरी, बॉस. बॉस, तुला फक्त शंका आहे, माझ्याकडे भरभक्कम पुरावा आहे. (खिशांतून कागद काढून राजूला देत) हें बघ. सुजीतच्या गॅंगचं पत्र. सुहासनं पोस्टाच्या पेटीत टाकताना मी पाहिलं होतं.
हर्षद : मग हें तुझ्या हातीं कसं पडलं?
जयंत : पोस्टमन येईपर्यंत मी तिथंच रेंगाळत राहिलॊ. त्यानं सगळीं पत्रं रिकामी केलीं, तेव्हां मी त्यांना म्हटलं, "पोस्टमन काका, मी पत्रावर चुकून चुकीचा पत्ता लिहिला. ज़रा देता कां?" मी पत्र घेतलं आणि पळ काढून इथं आलो. येतांना मला सुनील व नितीन भेटले.
सुनील : केवढ्या जोरात पळायला लावलं याने! सॉलीड थकलो मी.
हर्षद : कळलं. पेट्रोल पोटात गेल्यावर तुझा थकवा दूर झाला ना?
राजू : (पेपर न्य़ाहाळून पहात) हर्षद, ही कुठली भाषा आहे बघ जरा.
हर्षद : (पेपर पहात) च्यायला, चीनी किंवा जापानी भाषा दिसतेय.
नितीन : (पेपर घेत) नाही बॉस, अक्षरं इंग्रज़ीतच आहेत.
सुनील : (पेपर खेंचून घेत) ही चीनी नाहीं की जापानी देखील नाही, ही आहे गुप्त भाषा. म्हणजे सांकेतिक भाषा, ज्याला इंग्लिशमध्ये code language म्हणतात. गुप्तचरांची भाषा. Spy language. सगळे ऑप्शन्स दिलेयत मी.
जयंत : ती कशी काय?
सुनील : (डोक्याकडे बोट दाखवीत) त्याला अक्कल लागते.
राजू : अच्छा. पण मला वाटलं की तुझ्या त्या भागांत काही शिरत नाही. शिरतं तें सगळं (पोटाकडे बोट दाखवून) याच भागांत.
सुनील : इथंच तर चुकता तुम्हीं. एका जातिवंत बुध्दिवंताला ओळखायला दुसरा बुध्दिवंतच लागतो.
राजू : ठीक आहे, ठीक आहे. फ़ालतू बडबड नको. चिट्ठींत काय लिहीलंय तें सांग.
सुनील : सॉरी बॉस. सगळं पत्र वाचून हवंय की मेन पॉईंट पाहिजे?
राजू : फक्त मेन पॉईंट.
सुनील : मेन पॉईंट आहे नरीमन पॉईंट.
हर्षद : फालतूगिरी पुरे.
सुनील : फालतूगिरी नाही, सिरीयसली बोलतोय. सुजीतच्या गॅंगचं हेड ऑफिस आतां नरीमन पॉईंटला एका गॅरेजमध्ये हलवण्यात आलेलं आहे.
नितीन : तिथं का?
सुनील : त्यांची जुनी जागा आपल्याला कळली आहे म्हणून. शिवाय सुजीतचा आतेभाऊ तिथं जवळच राहतो. त्याचं गॅरेज त्यांना फुकटात वापरायला मिळतंय, हें दुसरं कारण.
जयंत : तरीच.
हर्षद : तरीच काय?
जयंत : गेल्या शनिवारी मी नरीमन पॉईंटला गेलो होतो तेव्हां सुजीत आणि दिलीपला एका बिल्डिंगीत शिरताना पाहिलं.
राजू : आणि तू हे आत्तां सांगतोयस?
हर्षद : आणि तू नरीमन पॉईंटला कशाला गेला होतास?
सुनील : समुद्रावरची हवा खायला गेला असेल.
जयंत : तुला लेकाला खाण्याशिवाय दुसरं काय सुचते?
हर्षद : जयंत, तू देखील त्या सुजीतच्या गॅंगमध्ये सामील तर झाला नाहीस ना?
जयंत : बास्स कां बॉस? गॅंग जॉइन करताना घेतलेली शपथ मी कधीच तोडणार नाही,
सुनील : आपण सुद्धां एकदा खाल्लेली शपथ कधीच नाही तोडणार.
हर्षद : खाल्लेली आहेस ना?
जयंत : मी माझ्या काकांच दिल्लीचं विमानाचं तिकीट आणायला बाबांबरोबर गेलो होतो नरीमन पॉईंटला.
राजू : ठीक आहे, विषय बदलू नका. आणि काय लिहीलंय पत्रांत?
सुनील : (पत्र वाचीत) आणखी लिहीलंय की चान्स बघून आपल्या खजिन्यावर डल्ला मारणार आहेत ते.
हर्षद : म्हणजे अजून एक धाड.
राजू : चोर लेकाचे.
सुनील : नुसते चोर नाहीत ... डोकं खाणारे महाचॊर.
राजू : आपला खजिना चोरणं म्हणजे तेवढं सिम्पल नाही म्हणावं.
हर्षद : प्रयत्न तर करून बघा, नाहीं एकेकाला अद्दल घडवली तर नावाचे रॉबिन हुड नाही.
जयंत : मग आत्तां काय करायचं आपण?
सुनील : मारामारी.
नितीन : एवढ्यांत नाही. मारामारी शेवटच्या रिळांत असते... दे दणादण.
हर्षद : नितीन, तुला ना, पिक्चरचं वेड लागलंय.
नितीन : पण बॉसला बॉस म्हणायची कल्पना माझीच की नाही.
राजू : हर्षद, तू इथला मोर्चा संभाळ. तोपर्यंत मी या रिकाम्या पिशव्या आंत ठेवून येतो.
सुनील : एक मिनीट, त्या आधी मी या पिशव्या खरोखर रिकाम्या करतो. (पिशव्या उलट्या करून उरलेला माल तोंडात कोंबतो.)
राजू : सुनील, तुझी रिकामी टाकी कधीच भरणार नाही. (आत जातो.)
हर्षद : हे बघा मित्रांनो, आज आपल्यासमोर मोठा गहन प्रश्न उभा आहे.
जयंत : तें तू मघाशीच सांगितलंस. पण तो गहन का काय तो प्रश्न कोणता हें अजून नीटसं कळलेलं नाहीं.
हर्षद : (वर्तमानपत्र दाखवून) आजकाल सगळीकडे धडाधड धाडी पडताहेत. अशावेळी आपला खजिना सुद्धां धोक्यात आहे. आपल्या खोलीचा पत्ता आपल्या शत्रूला माहीत आहे.
राजू : (आंत येत) हर्षदने तुम्हाला आपला प्रॉब्लेम सांगितला असेलच. माझे बाबा देखील हा कचरा --- सॉरी, हा खजिना या खोलीत ठेवण्याविरुद्ध आहेत. आजच्या आज सगळ्या वस्तू आपल्याला इथून हलवाव्या लागतील.
नितीन : पण कुठं?
राजू : माझ्या किचनच्या मागल्या बाजूला असलेल्या बागेत. सुजीतच्या गॅंगचं ओफिस गॅरेजमध्ये असेल, तर आपलं ऑफिस आजपासून माझ्या माळ्याच्या झोपडीत असेल.
हर्षद : कल्पना उत्तम आहे. आपला खजिना एका गरीब माळ्याच्या घरात शोधायची कल्पना कधीच कुणाला सुचणार नाही. आणि सरकार वेळोवेळी उपसून काढत असलेल्या नवनवीन कायद्यांपासून सुद्धा आपण बचावले जाऊ.
जयंत : म्हणजे सुजीतची गॅंग सरकारला सामील झाली आहे असं तर म्हणायचं नाही तुला?
हर्षद : मला एवढंच म्हणायचंय की सुजीतच्या गॅंगचा डोळा आपल्या खजिन्यावर आहे. आणि आपला डाव साधायला ते सरकारलाच काय, भुतांना सुद्धा सामील होतील. त्यांचा काही भरोसा नाही.
नितीन : म्हणजे "भूत हमारे साथी"!
राजू : चला, पटापट सगळ्या वस्तू इथून नेवूया.
( सर्वजण वेगवेगळ्या कोपर्‍यांतून वस्तू उचलतात, आणि आंत ठेवायला जातात. राजू पलंगावरची नाण्यांची पेटी उचलतो. )
राजू : संभाळून. धडपडू नका.
( एकएक करून आंत जायला लागतात. जातांना स्टेजवरचे दिवे मालवतात. स्टेजवर अंधुकसा उजेड आहे. थोडा वेळ स्टेजवर कुणीच नसतं. काही वेळाने खिडकीतून एक माणूस स्टेजवर उडी टाकतो. त्याचे कपडे मळकट आहेत. त्याच्या खांद्यावर एक पिशवी लटकते आहे. चेहर्‍यावर काळ्या रंगाचा बुरखा, डोळ्यांच्या जागी दोन भोकं. बुरख्याची संवय नसल्याने तो मान वेडीवाकडी करून इथंतिथं पहायचा प्रयत्न करीत खोलीभर फिरतो. कधी पलंगावरची उशी उचलून बघतो तर कधी टेबलाचा खण उपसून पहातो. हातांत एक टॉर्च, खांद्यावर दुर्बीण लटकतेय. मधूनच दुर्बीण डोळ्यांना लावून तो खोलीची तपासणी करतो. हे सर्व चाललेलं असतानाच आंतून राजू, हर्षद, नितीन, सुनील व जयंत खोलीत प्रवेश करतात. त्या बुरखाधारी व्यक्तीला पाहून ते दचकतात आणि एका कोपर्‍यात राहून आपापसात कुजबुजायला लागतात. )
नितीन : राजू, घरात चोर शिरलाय...
राजू : चोरबीर नाही, आपल्या घरावर धाड पडलीय, धाड.
जयंत : कुणाची धाड?
राजू : पोलिसांची, अजून कोणाची? नीट बघ, तो आपल्या गुप्त धनाचा शोध करतोय.
हर्षद : आणि आपण गप्प उभे राहून तमाशा बघतोय.
सुनील : पण त्याला सापडणार तरी काय इथं? आपण तर सर्व वस्तू आत्ताच लपवून ठेवल्यात.
राजू : अरे, पण त्याने घरात प्रवेश करून आपल्या वस्तू ज़प्त करण्याचा प्रयत्न तर केलाय.
हर्षद : मग करायचा का अटॅक?
( याचवेळी तो माणूस हातातला टॉर्च पलंगावर ठेवून कोपर्‍यातल्या बुटांच्या कपाटाकडे जातो व एकेक बूट काढून बघायला लागतो. हलक्या पावलांनी मुलं पुढे सरकतात. राजू पलंगावरचा टॉर्च घेऊन पुढे होतो व जोराने त्या माणसाच्या डोक्यावर हाणतो. "मेलो...मेलॊ.." असं ओरडत तो माणूस ज़मिनीवर पडतो. राजू व हर्षद त्याचे खिसे तपासायला लागतात. )
सुनील : सांपडलं का कांही?
हर्षद : ही फणी सांपडली.
नितीन : आपल्याला काय उपयोग या फणीचा? शाळेत लांब केस ठेवायला तर परवानगी नाही.
जयंत : त्या डिसूझा सरांचे केस मात्र ज़मीन साफ करीत असतात. त्यांना कुणीच काही बोलत नाही.
राजू : शिक्षकांमुळे कधी शिस्त बिघडत नसते... बिघडते ती आम्हां मुलांमुळे
नितीन : ती फणी दे बघू इकडे. आतां मी सुद्धा केस वाढवतो शाहरुख खानसारखॆ.
जयंत : नको, उगीच राडा नको शाळेत. परत ठेव ती फणी. अजून काही आहे का बघ.
हर्षद : एक पेन आहे.
नितीन : इथं दे.
हर्षद : शाई गळतेय त्यातून.
जयंत : (खाली पडलेल्या माणसाकडे निरखून पहात) बॉस, हा काहींच हालचाल करीत नाही. मेला तर नसेल ना?
( खाली पडलेला माणूस, शेम्स पॉण्ड नांव, मान उचलून वर पहातो. )
शेम्स पॉण्ड: अजून नाही, पण अजून जोराने मारलं असतंत तर नक्कीच मेलो असतो. आतां फक्त बेशुद्ध पडलो होतो.
जयंत : नशीब, जिवंत आहे ते, नाहीतर आणखी लफ़डं झालं असतं.
राजू : (शेम्स पॉण्डला उठवून बसवीत) आधी तो तोंडावरचा बुरखा काढा. तुमचं थोबाड तरी बघूंदे आम्हाला.
( शेम्स पॉण्ड चेहर्‍यावरचा बुरखा काढायचा निष्फळ प्रयत्न करतो. शेवटी बुरखा फाडून काढतो, आणि डोकं चोळायला लागतो. )
हर्षद : (त्या माणसाला पाहून चकीत होऊन) श्यामकाका, तुम्हीं?
राजू : हर्षद, तू ओळखतोस ह्यांना?
हर्षद : चांगलाच. आमच्याच बिल्डींगीत रहातात. ह्यांच नांव शामराव पाण्डे.
शेम्स पॉण्ड: हर्षद, प्लीज़, त्या नावाने हाक मारू नकोस. अंगावर कसं झुरळ चढल्यासारखं वाटतं. माझं नाव शेम्स पॉण्ड.
नितीन : तुम्हाला जेम्स बॉण्ड म्हणायचंय?
शेम्स पॉण्ड: नव्हे, शेम्स पॉण्डच. शामराव पाण्डेचा झाला शेम्स पोण्ड.
हर्षद : काका, तुम्ही नाव केव्हांपासून बदललं?
शेम्स पॉण्ड: हा धंदा सुरू केल्यापासून.
राजू : म्हणजे चोरीचा धंदा?
शेम्स पॉण्ड: मी चोर वाटतो तुम्हाला?
नितीन : तो काळा बुरखा घालून तुम्ही काळा पहाड वाटता. माझे आजोबा सांगायचे, मराठीतला प्रसिद्ध सीक्रेट एजण्ट.
शेम्स पॉण्ड: मी देखील सीक्रेट एजण्टच आहे.
सुनील : मिस्टर, तुम्ही फार फार तर सिग्रेटचे एजण्ट वाटता. पण तुम्ही इथं काय करताय? हें पानबिडीचं दुकान नाही.
शेम्स पॉण्ड: मी सीक्रेट एजण्टच आहे. तो जसा जेम्स बॉण्ड, तसा मी शेम्स पॉण्ड. अरे हर्षद, सांग ना तुझ्या मित्रांना.
हर्षद : ओ, सांगायला विसरलो, मीच यांना बोलावलं होतं, आपल्या गुप्त खजिन्याच्या रक्षणासाठी.
नितीन : या सॅम्पलला?
शेम्स पॉण्ड: हें बघा, मी सॅम्पल नाही. पण दिसतो तितका सिम्पलही नाही. मी एक गुप्त हेर आहे. आधी इथल्याच एका बॅंकेत कारकुनी करीत होतो. बायकोच्या ज़ाचाने कंटाळा आला म्हणून मी बॅंकेची नोकरी सोडली आणि हा गुप्त हेराचा धंदा सुरू केला. नाव जेम्स बॉण्ड्शी rhyme व्हावं म्हणून श्यामराव पाण्डे बदलून शेम्स पॉण्ड ठेवलं.
हर्षद : मी आजच्या पेपरात ह्या धाडींची बातमी वाचली आणि ठरवलं की आपल्याला सुद्धा एक गुप्त हेराची गरज आहे, तेव्हा शामकाकांना बोलवावं. तसंही त्यांना कुणी गिर्‍हाईक मिळत नव्हतं...
सुनील : म्हणून त्यांनी तुला गिर्‍हाईक बनवलं! दुसरं काय?
राजू : फार लागलं नाही ना, शामकाका?
शेम्स पॉण्ड: शामकाका नको रे, शेम्स पॉण्डच म्हण. निदान शेम्स अंकल तरी.
राजू : सॉरी, शेम्स अंकल. या हर्षदनं मला काहीच सांगितलं नव्हतं.
हर्षद : शिवाय तुमचा हा काळा बुरखा पाहून मी सुद्धां ओळखलं नाही तुम्हाला. फार लागलं नाही ना?
शेम्स पॉण्ड: (तोंड वेडंवाकडं करीत) नाही, फार लागलं नाही..
सुनील : मग पुढच्या वेळी जास्त जोरानं मारूं. (शेम्स पॉण्ड दचकतो.) अहो, तुम्हाला नाही, शत्रूला जोरानं मारूं
शेम्स पॉण्ड: (हंसत) नो प्रॉब्लेम. हेरगिरी करायची म्हणजे थोडाफार मार खाणं ओघाओघाने आलंच.
जयंत : अन मार देणंसुद्धा. लक्षात असूं दे.
नितीन : काका, तुम्ही दिवसासुद्धा टॉर्च वापरतां?
शेम्स पॉण्ड: अंधार असला की वापरतो. आणि ह्या बुरख्यामुळे अंधाराशिवाय कांही दिसत नव्हतं.
नितीन : मग बुरखा घातला तरी का?
शेम्स पॉण्ड: बुरखा घातला की शत्रूवर जरा impression पडतं, म्हणून घालतो. कुठं आहे शत्रू?
हर्षद : शत्रू यायचा आहे अजून.
सुनील : पण काका, आमचं रक्षण तुम्हीं करणार कसं? तुमच्याकडे हत्यार तरी कुठे आहे?
शेम्स पॉण्ड: (खिशांतून फणी काढून) हे काय माझं हत्यार? ह्यापुढं मोठेमोठे शत्रूदेखील नरम पडतात.
सुनील : (फणी घेऊन केस विंचरायचा प्रयत्न करीत) काका, या फणीनं साधे केससुद्धा नरम पडत नाहीत, का धड विंचरता येत नाहीत. शत्रू कसला नरम पडतोय?
शेम्स पॉण्ड: साधी फणी नाही ही. ह्यावरचं हे छोटं बटण फिरवलं की याच्या प्रत्येक दांतातून एक सुरा बाहेर निघतो.
जयंत : बापरे बाप! अजून काही?
शेम्स पॉण्ड: (खिशातून पेन काढून दाखवीत) हे पेन. (दांत काढून हंसत) दिसतं तेवढं साधंसुधं पेन नाही...
राजू : माहित आहे, शाई गळणारं पेन आहे तें.
शेम्स पॉण्ड: चूक. शाई गळणारं पेन होतं तें, पण मी बॅंकेत असताना. त्यावेळी माझं हत्यार हें पेन होतं. पण आतां हे पेन माझं हत्यार आहे.
नितीन : म्हणजे?
शेम्स पॉण्ड: हेरगिरी सुरू केल्यानंतर मी ह्याचं ओपरेशन करून घेतलं. (पेन उघडून दाखवीत) हे या पेनचं नीब, रशियात तयार केलेलं आहे. ह्यांत एक तीक्ष्ण सुरा बसवलेला आहे. हें याचं टोपण, अमेरिकेत बनवलेलं आहे. ह्यामध्ये एक छोटासा आरसा फिट‍ केलेला आहे.
राजू : हें सगळं वर्णन ऐकून मलाच फीट ... म्हणजे चक्कर येतेय.
शेम्स पॉण्ड: ही या पेनची बॉडी, जर्मनीत तयार केलेली आहे. ही डाव्या बाजूला फिरवली की पिस्तुल बाहेर येतं, आणि उजव्या बाजूला फिरवलं की ह्यांत बसवलेला कॅमेरा स्टार्ट होतो. काय, आहे की नाही गम्मत? खूप हिंडून चॊर बाज़ारातून विकत घेतलंय मी.
राजू : सॉलीड धमाल आहे. तुम्हींसुद्धा माझ्यासारखंच ठीकठिकाणांहून वस्तू गोळ्या केलेल्या दिसतात. पण आम्हीं नाही कुठली वस्तू चोर बाज़ारांत घेतलेली.
शेम्स पॉण्ड: काय करणार बाबा. आमचा धंदाच तसा आहे.
सुनील : हुं..कधी इथून उचल, तर कधी तिथून उचल.
शेम्स पॉण्ड: पण काही म्हणा पोरांनो, ह्या धंद्यांत थ्रिल आहे.. धाडस आहे.. प्रत्येक मिशनवर जाताना...
सुनील : मशीनवर सुद्धा जावं लागतं?
शेम्स पॉण्ड: मशीनवर नाही, मिशनवर.. म्हणजे कामगिरीवर. तुम्हाला नाही कळणार. बरं आत्तां माझी कामगिरी काय आहे ते सांगा पटकन.
राजू : फार कठीण नाही. आमच्याकडे लाख-दोन लाखांचा खजिना आहे...
शेम्स पॉण्ड: (गोंधळून जाऊन) ... क ...क...किती?
राजू : असेल लाख-दोन लाखांचा.
शेम्स पॉण्ड: (बोटांवर मोजायचा प्रयत्न करीत) म्हणजे एकावर किती शून्यें?
जयंत : शेम्स अंकल, तुम्हाला माहीत नाही? बॅंकेत होता ना तुम्हीं?
शेम्स पॉण्ड: पण कधी हज़ारांपलीकडे नोटा मोजल्या नाहींत.
राजू : जाऊं दे, किती शून्यं ते महत्वाचं नाही. सरकारचा व पोलिसांचा तर डोळा आहेच आमच्या खजिन्यावर. याशिवाय आमचे काही मित्र...
नितीन : बॉस, मित्र नाही, शत्रू ..
सुनील : चोर? ...नुसते चोर नाही, महाचोर.
शेम्स पॉण्ड: कोण? सरकार? की पोलिस?
हर्षद : आमच्या दुश्मनांची गॅंग. तुम्हाला आम्ही एवढ्याकरता बोलावलंय की तुम्ही आमच्या शत्रूपक्षाला आमच्या खजिन्यापर्यंत पोचूं द्यायचं नाही.
शेम्स पॉण्ड: एवढंच ना? ती माझी जबाबदारी. तुम्ही सगळं माझ्यावर सोपवा आणि बिनधास्त रहा.
राजू : चला, आपण चौपाटीला जाऊन येवू.
सुनील : भेळ खायला?
हर्षद : भेळ सोडली तर चौपाटीला खाण्यासारखी अजून एक वस्तू आहे.
सुनील : कोणती?
हर्षद : तिथली थंडगार हवा.
राजू : पण आम्ही तिथं जातोयं ते भेळ किंवा हवा खायला नव्हे. आम्ही जातोय तिथले शंख आणि शिंपले गोळा करायला.
हर्षद : पुढल्या महिन्यात आपल्या शाळेत शंख आणि शिंपल्यांचं प्रदर्शन आहे. पण तुझ्या बहुतेक लक्षात देखील नसेल हे.
सुनील : लक्षात आहे. पण चौपाटी म्हटलं की मला फक्त भेळपुरी आणि पाणीपुरीवालेच आठवतात.
राजू : बोलण्यात वेळ नका घालवू. आपल्याला लवकर परत यायचंय.
सुनील : वेळ नका घालवू. चला लवकर. भेळपुरीवाले माझी वाट पहाताहेत. तुम्ही शंख-शिंपले जमा करा, मी भेळपुरी खातो.
( सगळेजण बाहेर निघून जातात. राजू पलंगावरची एक रिकामी पिशवी उचलतो व बाहेर जातो. मुलांनी गेल्यावर शेम्स पॉण्ड काही वेळ इथंतिथं फिरतो. काहीवेळ दुर्बीणीतून बघत राहतो. शेवटी काही न सुचून खाली पडलेला फाटका बुरखा उचलतो, तोंडावर चढवतो, आणि पटकन पलंगाखाली जाऊन लपतो. एवढ्यात बाहेरून एक मुलगा (अजीत) चोरट्या पांवलानी आंत शिरतो. इथंतिथं पहात तो पलंगाजवळ येतो आणि खाली वाकून तपासणी करायला लागतो. याचवेळी पलंगाखालून शेम्स पॉण्ड अचानक आपलं डोकं बाहेर काढतो. फाटका बुरखा असलेलं ते तोंड पाहून अजीत घाबरतो आणि "भूत-भूत" म्हणून ओरडत बाहेर पळून जातो. शेम्स पॉण्ड दचकून बाहेर येतो. "भूतभूत" ही आरोळी ऐकून त्याची चांगलीच घाबरगुंडी उडलेली असते. टॉर्च लपवून तो भुताचा शोध घ्यायला लागतो. याच-वेळी बाहेरून येणार्‍या अजीतची व त्याची टक्कर होते. दोघेही घाबरून एकमेकांना सामोरे येतात आणि ओरडायला लागतात, "भूत-भूत". दोघेही दोन्ही बाजूंनी पळत सुटतात. काही वेळाने दोघे परत बाहेर येतात आणि एकमेकांना सामोरे जातात. )
शेम्स पॉण्ड: तू कोण?
अजीत : तुम्हीं कोण?
शेम्स पॉण्ड: मी आधी विचारलं. तू कोण?
अजीत : मी अजीत.
शेम्स पॉण्ड: मग भूत कुठाय?
अजीत : (त्यांच्याकडे बोट दाखवून) तुम्ही.
जेम्स पॉण्ड: मी भूत नाही.
अजीत : म्हणजे माणूस आहात तर?
जेम्स पॉण्ड: माणूस नाही...
अजीत : माणूस नाही... भूत देखील नाही. मग तुम्ही आहात तरी कोण?
शेम्स पॉण्ड: म्हणजे मी माणूस आहे, पण साधा माणूस नाही, डिटेक्टिव आहे. सीक्रेट एजण्ट, शेम्स पॉण्ड.
अजीत : (हंसत) आणि मी तुम्हालाच भूत समजलो.
शेम्स पॉण्ड: होतं असं कधीकधी. मागे मी आमच्या घरात उंदीर मारत होतो तेव्हां माझा मुलगा देखील मला भूत समजला होता.
अजीत : ते कसं?
शेम्स पॉण्ड: माझ्या बायकोनं हातांत काठी देऊन उंदीर मारायला म्हणून मला किचनमध्ये ढकललं. दोनतीन तास आमचा लढा चालू होता. कधी मी पुढे तर उंदीर मागे. कधी उंदीर पुढे, मी मागे. मी बाहेर आलो तेव्हा माझं तोंड कोळशानं आणि पिठानं माखलेलं होतं. माझा मुलगा मला भूत समजला आणि चक्कर येऊन पडला. तेव्हा माझी बायको माझ्या मागे लागली. मग कधी मी पुढे, ती मागे. तर कधी ती पुढे, मी मागे. (अचानक लक्षात येऊन थांबतो.) पण मी तुला हे सगळं का सांगतोय? तू माझ्याकडे गप्पा मारत राहू नकोस. मला माझी कामगिरी पार पाडायची आहे.
अजीत : कसली कामगिरी?
शेम्स पॉण्ड: हर्षद आणि त्याच्या मित्रांच्या खजिन्यावर त्याच्या शत्रूंचा डोळा आहे. त्यांना दूर ठेवण्याची कामगिरी त्यांनी माझ्यावर सोपवली आहे. आधी मला सांग, तू मित्र आहेस की शत्रू?
अजीत : शत्रू ... सॉरी, सॉरी, मित्र आहे. मित्रच म्हणा ना.
शेम्स पॉण्ड: मग हरकत नाही.
अजीत : हे बघा काका, तुम्ही पहारा देऊन दमला असाल. आतां थोडा वेळ आराम करा. मी पहारा देतो.
शेम्स पॉण्ड: कुणाला सांगणार नाहीस ना?
अजीत : Mother promise, नाही सांगणार. तुम्हीं बिनधास्त झोपी जा.
( शेम्स पॉण्ड जाऊन पलंगावर पडतो आणि थोड्याच वेळात घोरायला लागतो. अजीत हलक्या पावलांनी त्याच्याकडे जाऊन तो झोपला असल्याची खात्री करतो. घाईघाईने इथंतिथं काही सांपडतंय का ते पहातो. काही सांपडत नाही म्हणून निराश होतो. तेवढ्यात बाहेरून त्याचे मित्र सुजीत, दिलीप, सुहास आणि संजय प्रवेश करतात. )
सुजीत : अजीत, तूं इथं काय करतोयस?
अजीत : (वैतागून) माश्या मारतोय.
सुजीत : नीट बोलता येत नाही?
अजीत : नीटच बोलतोय. खरोखरच माश्या मारतोय. कुठे काही सापडत नाही. सगळा माल कुठेतरी लपवून लेकाच्यांनी पळ काढलेला दिसतोय.
सुजीत : तुला काय माहीत?
अजीत : मी बाहेर लपून बसलो होतो, तेव्हा त्यांना घाईघाईनं कुठेतरी जाताना पाहिलं.
सुजीत : पण आम्हाला सोडून तू इथं आंत आलासच कशाला? आपण बाहेर भेटायचं ठरलं होतं.
अजीत : आपण बरोबर अकरा वाजता भेटायच ठरलं होतं, आठवतंय ना? आता साडे अकरा वाजत आले.
सुहास : आम्हाला वाटेत थोडा उशीर झाला.
अजीत : ही माझी चूक झाली? मी बाहेर असताना या माणसाला आत शिरताना पाहिलं आणि स्वत: आत आलो.
सर्वजण : (पलंगाकडे पाहून ओरडत) हा कोण?
अजीत : शेम्स पॉण्ड: राजूच्या गॅंगने आपल्या खजिन्याचं रक्षण करायला याला नेमलंय.
सुजीत : (निरखून पहात) ह्या मॅडकॅपला? याच्याकडे पाहिलं तर हा स्वत:चं सुद्धा रक्षण करूं शकेल की नाही याची शंका आहे. हा काय खजिन्याचं रक्षण करणार?
अजीत : मिस्टर, दिसतं तसं नसतं...
सुहास : ...अन म्हणूनच जग फसतं.
अजीत : ह्याच्या बोलण्यावरून हा वाटतो बावळट, पण कदाचित बावळटपणाचा केवळ आव आणत असेल. म्हणूनच आपण फसलो.
संजय : आपण फसलो?
अजीत : आपणा सर्वांना पुरता मामा बनवून राजूची गॅंग पसार झालीय.
दिलीप : आता काय होणार?
अजीत : होणार काय? आपल्या डोळ्यांत धूळ झोंकण्याकरिता म्हणून तर त्यांनी या बावळटाला नेमलं..
संजय : आणि आपण बावळट बनलो.
सुजीत : अद्याप नाही. मला अजूनही वाटतं की त्यांचा खजिना इथंच कुठंतरी असेल.
सुहास : मग शोधत बसा.
सुजीत : शोधावा तर लागेलच. हा गुप्त खजिना आपण सरकारच्या हाती दिला तर आपल्या गॅंगला सरकारकडून मोठं बक्षीस मिळेल. पेपर्समध्ये लिहून आलंय तसं.
संजय : पण इथं खजिना नाही म्हणजे बक्षिसाची फक्त स्वप्नंच बघा.
सुजीत : (वैतागून मोठयाने ओरडतो) मूर्खासारखं काहीतरी बोलू नका. खजिना इथंच लपवलेला आहे आणि तो आपल्याला शोधायलाच हवा.
अजीत : पण म्हणून त्यासाठी ओरडायलाच हवं का? हा शेम्स पॉण्ड उठला तर बोंबा मारत फिरा.
( याचवेळी शेम्स पॉण्ड पलंगावरून उठून बसतो. )
शेम्स पॉण्ड: मग मारा बोंबा. (अजीतला) तू स्वत:ला राजूचा मित्र म्हणवतोस ना? मला आराम करायला सांगत होतास ना? आतां तुम्हीच आराम करा. मी तुमचं सगळं बोलणं ऐकलं. त्तुम्हां कुणालाही इथून हलूं देणार नाही मी आतां.
सुजीत : मिस्टर शेम्स पॉण्ड, आमचं चुकलं... आम्हाला प्लीज़, माफ करा.
शेम्स पॉण्ड: खजिना सरकारला देऊन बक्षीस पाहिजे होतं ना तुम्हाला? जेम्स बॉण्डचा गुरू शेम्स पॉण्ड इथं हज़र असताना तुम्ही खजिन्याच्या केसाला सुद्धा धक्का लावू शकणार नाही. (सगळेजण हलायचा प्रयत्न करतात. तेवढ्यात खिशातून फणी काढून त्यांच्यावर रोखून) खबरदार, कुणी हालचाल केलीत तर! ही फणी घालून जीव घेईन तुमचा.
सुजीत : नुसता बावळट नाही, मूर्खसुद्धा आहे हा. फणी घालून जीव घेणार म्हणे.
शेम्स पॉण्ड: (दांत विचकून) साधीसुधी फणी नाही ही. हिच्या प्रत्येक दांत्यात एकेक तीक्ष्ण सुरा बसवलेला आहे.
संजय : आम्हाला मूर्ख समजता? फणीत कधी सुरे बसवलेले असतात वाटतं?
शेम्स पॉण्ड: ह्यांत बसवलेले आहेत. नसेल विश्वास बसत तर स्वत: हातांत घेऊन बघा. (फणी संजयच्या हातात देतो.)
संजय : (फणी शेम्स पॉण्ड्वर रोखून) मिस्टर शेम्स पॉण्ड, प्रत्येक दांत्यात सुरा बसवलेली तुमची फणी आतां माझ्या हाती आहे.
शेम्स पॉण्ड: (खिशातून पेन काढून) काळजी करायचं कारण नाही. मी emergency करता हे पेन जवळ बाळगतो.
सुहास : असलीं पेनं बाज़ारात पांचपांच रुपयांना मिळत असतात.
शेम्स पॉण्ड: असलीं पेनं मिळत असतील, पण हें पेन नाही मिळणार. याच्या निबमध्ये deadly हत्यार बसवलेलं आहे.
दिलीप : बघूं बघूं. (हात पुढे करतो.)
शेम्स पॉण्ड: (पटकन हात मागे घेत) एकच चूक परत परत करत नसतो मी. तुमच्या युक्त्यांना आतां नाही फसणार मी. ह्याच खोलीत डांबून ठेवणार आहे मी तुम्हांला.
सुहास : केव्हापर्यंत?
शेम्स पॉण्ड: राजू आणि त्याचे मित्र परत येईपर्यंत.
सुजीत : पण ते तर तुमच्या मागेच उभे आहेत.
( शेम्स पॉण्ड अचानक मागे वळून पाहतो. त्याने वळल्याबरोबर सर्वजण त्याच्यावर हल्ला करतात व त्याला खाली पाडतात. तो स्वत:ला सोडवून घ्यायची धडपड करत असतानांच मुलं पलंगावरची चादर काढून त्याला बांधून ठेवतात व त्याच्या तोंडात बोळा कोंबतात. )
सुजीत : चला, या पाहुण्याची कटकट मिटली. आतां घाई करून आतल्या खोलीत खजिन्याचा शोध लावला पाहिजे.
( सगळेजण आत जायला वळतात त्याचवेळी राजू, हर्षद, जयंत, नितीन खिडकीतून पटापट उड्या मारून खोलीत प्रवेश करतात. मागून सुनील धडपडत प्रवेश करतो. )
राजू : सुजीत, आतल्या खोलीत काही सापडणार नाही तुम्हाला.
( सगळेजण दचकून मागे वळून पहातात.)
हर्षद : आमचा डाव यशस्वी झाला. अजीत, तूं जसं आम्हाला जाताना पाहिलंस तसंच मी तुला खाली उभा राहिलेला पाहिला.
सुजीत : (वैतागून अजीतला) स्वत:ला खूप शहाणा समजत होतास. झालास की नाही दीड शहाणा? घे आतां.
सुनील : सर्वच जण घ्या आत्तां. खजिना शोधूनशोधून खूप थकला असाल. भूक सुद्धा लागली असेल तुम्हाला, नाही? आतं आमच्या हातचा थोडा चोप खा. तोपर्यंत मी किचनमध्ये काही खायला मिळतं का बघतो.
( सुनील किचनकडे जातो. बाकीची मुलं सुजीतच्या गॅंगवर हल्ला करतात. काही वेळ त्यांची मारामारी चालू रहाते. शेवटी राजूच्या गॅंगची मुलं सुजीतच्या गॅंगमधल्या मुलांना हात मागे धरून उभं करतात. )
राजू : सुजीत, रॉबिन हुडच्या गॅंगला हरवणं तुम्हाला वाटतं तितकं सोप्पं नाही.
हर्षद : शिवाय आमचा खजिना आम्हांला आमच्या प्राणांहून प्रिय आहे. तो आमच्यापासून हिरावून घेणं तुम्हांलाच काय, भारत सरकारला सुद्धा जमणार नाही.
सुजीत : राजू, आम्हाला माफ कर. आम्हीं चुकलो.
सुनील : राजू, माफ कसला करतोयस ह्यांना? अजून चोप दे. परत कधीं रॉबिन हुडच्या टोळीशी टक्कर देण्याची हिम्मत नाही करणार.
जयंत : काय, जिरली की नाही पुरती?
सुजीत : जिरली, पुरती जिरली. ह्यापुढे आम्ही तुमचे शत्रू नाही. आम्ही शरण येतोय तुम्हाला.
अजीत : आम्हाला तुमच्या गॅंगमध्ये सामील व्हायचंय.
नितीन : तुमच्यासारखे देशद्रोही आम्हाला आमच्या गॅंगमधे नकोयत.
राजू : नितीन, असं नाही म्हणायचं. तू सिनेमे खूप पहात असतोस ना? मग, सिनेमाचा हीरो नाही का व्हिलनला सिनेमाच्या शेवटी माफ करीत?
हर्षद : शरण आलेल्या शत्रूंना जीवदान देणं हें आपलं कर्तव्य आहे.
शेम्स पॉण्ड: (स्वत:ला सोडवून घ्यायचा प्रयत्न करीत) अरे, कुणीतरी मला जीवदान द्या.
( सगळ्यांचं लक्ष शेम्स पॉण्डकडे जातं. सुजीत आणि अजीत जाऊन त्याला सोडवतात. तो आपलं अंग चोळीन "हाश्श-हुश्श" करीत उभा राहतो. )
सुजीत : सॉरी, मिस्टर शेम्स पॉण्ड.
शेम्स पॉण्ड: सॉरी तुम्हीं कशाला? सॉरी तर मला व्हायला पाहिजे. बॅंकेतली नोकरी सुटल्यावर गुप्त हेरांचे सिनेमे पाहून पाहून डोकं फिरलं आणि हा गुप्त हेराचा धंदा सुरू केला. आता कळलं की ही खायची गोष्ट नाही.
सुनील : बरोब्बर बोललात, ही अजिबात खायची गोष्ट नाहीं.
शेम्स पॉण्ड: "यह अपने बस का रोग नही".
हर्षद : श्यामकाका...
नितीन : श्यामकाका नाही, शेम्स पॉण्ड म्हण.
शेम्स पॉण्ड: नको नको. श्यामकाकाच ठीक आहे. मी शेम्स पॉण्डला retire करून परत श्यामकाका व्हायचं ठरवलंय.
हर्षद : उत्तम केलंत. घरी जा. राधाकाकू वाट पहात असेल.
( शेम्स पॉण्ड लंगडत लंगडत बाहेर जातो. सगळेजण हसायला लागतात. )
राजू : Welcome to the Robin Hood Gang.
सुजीत : रॉबीन हुडची गॅंग ज़िंदाबाद.
हर्षद : ही आरोळी मात्र थोडी चुकली.
राजू : का, काय झालं?
हर्षद : आपण म्हणायला हवं "धडाधड धाडी ज़िंदाबाद".
सुजीत : ही कसली आरोळी? धडाधड धाडी ज़िंदाबाद?
हर्षद : हीच तर खरी आरोळी. देशभर ह्या ज्या धडाधड धाडी पडताहेत त्यांच्यामुळेच तर आपले शत्रू आपले मित्र झाले, खरं ना?
राजू : अगदी खरं.
हर्षद : तर सगळे मिळून म्हणा, "धडाधड धाडी ज़िंदाबाद!"
( सगळे जण मोठ्याने ओरडतात, "धडाधड धाडी ज़िंदाबाद!!" )

* * * * * (हळूहळू पडदा पडायला सुरवात होते.) * * * * *

लेखक:
लक्ष्मीनारायण हटंगडी
EC51/B104, SAI SUMAN CHS,
EVERSHINE CITY, VASAI (E)
PIN 401208
( suneelhattangadi@gmail.com )

हम पंछी एक डालके!

( सातवी किंवा आठवीचा वर्ग. पडदा वर जातो तेव्हा वर्गात नुसता गोंधळ माजलेला असतो. वर्गाचा मॉनिटर, पाठारे, ओरडून सर्वांना शांत करायचा प्रयत्न करीत असतो, पण बिचार्‍याकडे कुणाचंच लक्ष नसतं. शेवटी सर्वांच्या आवाजावर ताण करून व डस्टर जोरात टेबलावर आपटून ... )
पाठारे : गप्प!
मुलें : पाठारे, तू गप्प!
पाठारे : जास्त गडबड केलीत तर फळ्यावर नांव लिहून सरांकडे तक्रार करीन. हां, सांगून ठेवतो. मग पेन-पेन्सील द्या, चॉकलेट द्या, काय हवं ते करा, मुळीच दया करणार नाही.
सोहोनी : जारे, आलायस मोठा नांवं लिहिणारा! काय शामत आहे सरांसमोर जायची?
मलुष्टे : हो ना. याची काय शामत लागून गेलीय? काल देखील असंच म्हणत होता. मग मधल्या सुटीत माझ्याबरोबर कॅण्टीनला येऊन माझी धुलाई केली.
पाठारे : चुप. गप्प बसा तिथं. कसली कुजबुज चाललीय?
वर्दे : साला, भाव काय खातोय बघ. सरांशी घरची ओळख निघाली म्हणून मॉनिटर झाला. आणि आज निघालाय मोट्ठा नांवं लिहायला!
पाठारे : ए वर्दे, लपून राहिलास बाकाखाली तरी आवाज ओळखतो तुझा. तू अन मी, दोघांनीहि दोन वर्षं काढलीयत या वर्गात.
( वर्गात जोराचा हंशा पिकतो, परत आरडाओरडा. )
पाठारे : वर्दे, गप्प हां, परत सांगतो साला, शिव्या द्यायचं काम नाही.
( पुन्हा वर्गात हंशा. )
पाठारे : काय, मस्ती चढली का रे तुम्हाला? हसायला काय झालं?
राव (बारीक आवाज) : सर, सर, मी सांगू?
( पुन्हा हंशा. )
पाठारे : राव, सांग.
राव : सर, त्याचं असं झालं... असं झालं...
पाठारे : चिमण्या, लवकर सांग.
राव : त्याचं असं झालं की शिव्या देऊ नये असं तू दुसर्‍यांना सांगितलंस आणि स्वत:च शिवी दिली... साला.
(पुन्हा वर्गात जोराचा हंशा. )
पाठारे : (भडकून) ठीक आहे, ठीक आहे. कळलं. तुला चोंबडेपणा करायला कुणी सांगितलं?
राव : तू विचारलंस म्हणून सांगितलं, नाहीतर मला काय गरज तुला सुधारायची?
पाठारे : च्योप, आज फळ्यावर पहिलं नाव तुझं. (फळ्यावर नाव लिहितो -- विनोद राव ... गडबड) आणि तू बाकावर उभा रहा.
राव : नाही उभा रहाणार बाकावर जा. मी काहीच केलेलं नाही. आपण नाही घाबरत सरांना.
भेंडे : इज़्ज़त ... इज़्ज़त! लाज काढली मॉनिटरची. काय पाठारे, तुझ्या शब्दाला एवढीच इज़्ज़त?
पाठारे : ए भेंडीगवारी, तुला मध्ये तोंड घालायची गरज नाही. वर्दे, बर्‍या बोलाने उभा रहा.
वर्दे : ए पाठारे, मी काय केलं? चूक रावची आणि नाव माझं घेतोस? छान!
सोहोनी : बरोबरच आहे. वर्दे रोजचा बकरा आहे ना त्याचा.
वर्दे : सोहोनी, श्याणपती करू नकोस. जास्त रुबाब दाखवलास तर परवाची ती गोष्ट सर्वांना सांगून टाकीन.
सोहोनी : सांगायला तोंड उघड तर खरा. तुझी बत्तीशी काढून तुझ्या हातात नाही दिली तर नावाचा सोहोनी नाही.
मुझुमदार : राहूं दे, राहूं दे. माहीत आहे सर्वांना तुझे वडील दातांचे डॉक्टर आहेत ते. म्हणून काय ऊठसूठ दात पाडायची धमकी द्यायची?
सोहोनी : आणि माहीत आहे तुझे वडील हवेत बंदूक उडवतात ते.
मुझुमदार : माहीत आहे तर काल घाबरलास कशाला एवढा?
भेंडे : कधी रे?
मुझुमदार : अरे, बाबांनी मारलेल्या वाघाचं नुसतं कातडं टांगलेलं पाहून याने किंचाळी फोडली.
भेंडे : पण तो वाघ तुझ्या बाबांनी नव्हता मारला. तुझ्या काकांनी मारला होता. उगीच बंडला ठोकू नकोस.
मुझुमदार : काकांनी मारला म्हणून काय झालं? काका तरी माझेच ना? शिवाय कातडं सुद्धा आमच्याकडेच आहे ना? आणि सोहोनी घाबरालाच ना?
सोहोनी : (हसायचा प्रयत्न करीत) हॅट, मी कधी कुणाला घाबरत नाही. ती नुसती ऍक्टींग केली मी.
भेंडे : मोठा शाहरूख खानच लागून गेलास की नाही?
पाठारे : सगळेजण गप्प बसा. राव, परत सांगतोय, बाकावर उभा रहा. नाहीतर...
राव : नाहीतर काय करशील रे तू? (वेडावून दाखवतो.)
वर्दे : आणखी काय करेल? घरी जाऊन धाकट्या भावाला पलंगावर उभा करेल. मला माहीत आहे ना?
पाठारे : वर्दे, आता मात्र तू सुद्धा वर उभा रहा. म्हणजे बाकावर उभा रहा. व राव, तू सुद्धा बाकावर.
( राव व वर्दे पुन्हा पाठारेला वेडावून दाखवतात. पाठारे त्यांना पकडायला धावतो. खूपशा धावपळीनंतर पराभव पत्करून पाठारे पुन्हा फळ्याजवळ जातो. )
पाठारे : वर्दे, तुझं नावसुद्धा लिहितो आता. अन दोघांच्याही नांवापुढे दोनदोन फुल्या. (फळा पाहून) आं, ही भंकस कुणी केली? फळ्यावरचं नाव कुणी पुसलं?
( वर्गात शांतता. थोड्या वेळाने)
दिघे : मला माहीत आहे.
पाठारे : सांग, कुणी पुसलं.
दिघे : माहीत आहे, पण सांगणार नाही.
पाठारे : सांगावंच लागेल.
दिघे : बिलकुल नाही सांगणार .... कारण नाव मीच पुसलं.
पाठारे : शंका होतीच मला. आता तुझं नाव देखील फळ्यावर.
दिघे : खुश्शाल लिही. आपण नाही घाबरत. शेवटी करून करून करणार काय मास्तर? दोन छड्या वाजवतील अन म्हणतील -- (सरांची नक्कल करीत) दिघ्या, वर्गाबाहेर चालता हो. (परत) सवय आहे मला याची.
( वर्गात हंशा. )
पाठारे : हसणं बंद. अगदी गप्प बसा. नाही तर सबंध वर्गाला उभं करीन.
देवधर : जारे, दोन मुलांना उभं करताना फाटते अणि म्हणे सबंध वर्गाला उभं करणार?
पाठारे : अहो, कुंभकर्ण, तुमच्याशी बोललं नाही कुणी. तुम्ही झोपा शांतपणे.
( वर्गातला हंशा ओसरल्यावर... )
देवधर : हॅं, झोपलो नव्हतो काही मी. जराशी डुलकी लागली होती. पण तुझी सगळी फजिती पहात होतो मी.
देसाई : गेली नाही वाटतं झोप अजून? पुरी पडत नसेल झोप घरी.
पाठारे : म्हणजे घरीदेखील झोपतो हा?
देसाई : हो ना. आठ-आठ वाजेपर्यंत लोळत असतो पलंगावर. मला विचार.
सोहोनी : त्याच्या पलंगावर तू काय करत होतास रे? I mean, तुला कसं माहीत असं विचारायचं होतं मला.
देसाई : परवां शाळेत नव्हतो आलो ना मी. म्हणून अभ्यास घ्यायला याच्या घरी गेलो होतो. पाहिलं तर हा मस्तपैकी लोळत होता पलंगावर.
देवधर : राजन, घरच्या गोष्टी बाहेर फोडायला कुणी हक्क नाही दिला तुला. स्वत: शाळेला दांड्या मारून पिक्चर बघायला जातोस आणि अभ्यास घ्यायला मात्र माझ्याकडॆ? आणि तू आलास तेव्हा झोपलो नव्हतो मी. जरासं डोकं दुखत होतं म्हणून नुसता पडलो होतो.
काही मुलें : (ओरडून) दांडी... दांडी.
देसाई : त्यात काय झालं? बाबानी सुद्धा sick leave घेतली होती. शेवटचा दिवस होता पिक्चरचा.
राव : कोणतं पिक्चर?
देसाई : अल्लादीन.
राव : अरे, तो तर नुकताच लागला. शेवटचा कसा?
देसाई : त्याचा पहिला आठवडाच त्याचा शेवटचा आठवडा होता.
काही मुले : (ओरडून) कसा होता रे पिक्चर?
राव : अरे, म्हणाला ना तो, त्याचा पहिला आठवडाच शेवटचा होता म्हणून. कळत नाही यावरून?
देवधर : त्यापेक्षा एखादा इंग्रज़ी पिक्चर पाहिला असतास तर?
मुझुमदार : पाहिला असता रे इंग्लीश पिक्चर, पण बिचार्‍याला इंग्लीश समजायला पाहिजे ना?
देसाई : समजतं. तुझ्यापेक्षा चांगलं समजतं. हवं तर तुला शिकवीन. मी सुद्धा पाहिलेत म्हटलं इंग्रजी सिनेमे.
मुझुमदार : हो, पाहिलेत हं त्याने इंग्रज़ी सिनेमे. Tom And Jerry, Donald Duck वगैरे.
देसाई : इतरही बरेच पाहिलेत. फार कठीण नसतात समजायला. साधं ए, बी सी डी न येणार्‍याला देखील समजू शकेल. मुझुमदार, तुला सुद्धा समजू शकतील.
मुझुमदार : (संतापून) म्हणजे तुला काय म्हणायचंय, मला इंग्लीश येत नाही?
पाठारे : च्योप बसा सगळेजण. ए देसाई, एक विचारू?
देसाई : तुला इंग्लीश येतं का म्हणून?
पाठारे : मला एकदा पास आणून दे ना इंग्लीश पिक्चरचा. तुझ्या बाबांना मिळतात ना फुकटचे पास? यापुढे कधीच नांव लिहिणार नाही तुझं फळ्यावर.
देसाई : नक्की? Promise?
पाठारे : God promise. नाही लिहिणार.
देसाई : ठीक आहे. मी बाबांना सांगेन पास आणायला.
( सगळेजण ओरडायला लागतात, "मला हवा पास". पाठारे टेबलावर डस्टर आपटतो. )
पाठारे : मी वर्गाचा मॉनिटर आहे. पास आधी मलाच मिळणार.
सर्व मुले : पक्का स्वार्थी आहे लेकाचा.
( पाठारे टेबलावर डस्टर आपटतो. काहीवेळ शांतता. नंतर कुजबुज, हळूहळू गलका आणि शेवटी एका कोपर्‍यातून कुणीतरी ओरडल्याचा आवाज. )
पाठारे : कायरे पटवर्धन, बोंबलायला काय झालं?
पटवर्धन : साल्या कोळश्याने पेन्सील टोचली.
पाठारे : कायरे काळे, पेन्सील का टोचलीस याला?
काळे : खोटारडा आहे हा पटवर्धन. माझ्या हातात पेन्सील तरी आहे का बघ. पेन्सील टोचली ती या गोरेने.
पाठारे : गोरे, तू टोचलीस पेन्सील पटवर्धनला?
गोरे : काळेनेच सांगितलं मला. आणि हा शाईचा डाग बघ काळेने लावलाय त्याच्या पाठीवर.
पटवर्धन : म्हणजे पेननं लिहीलंय की काय याने माझ्या शर्टावर?
माने : (पटवर्धनचा शर्ट पहात) लागली वाट. चक्क ४२० असं लिहीलंय इथं.
काळे : मी फक्त बेचाळीस म्हणजे चार आणि दोन लिहीलं होतं. शून्य गोरेचं आहे.
गोरे : हे सुद्धा काळेनंच सांगितलं मला.
मुझुमदार : हे उत्तम आहे. काळ्या सांगतो, "बैला, असं कर ..."
सोहोनी : आणि हा गोर्‍या बैलोबा म्हणतो, "होयबा..."
( सगळेजण हसतात. लगेच डस्टर आपटल्याचा आवाज. परत थोडी शांतता. )
पटवर्धन : माने, हे तुझ्या शर्टावर बघ.
माने : (हात कॉलरकडॆ नेत) आँ, ही चिट्ठी कुणी चिकटवली?
भेंडे : काय लिहीलंय वाच.
माने : (वाचीत) "हे गाढव विकणे आहे."
भेंडे : मग चूक काय लिहीलंय त्यात?
माने : शुद्ध माकडचेष्टा आहे ही.
मंकड : (एकदम उसळून) ए माने, मान तोडून टाकीन हाँ, सांगून ठेवतो. मी नव्हतं लिहीलं ते.
वर्दे : मंकड, चोराच्या मनात चांदणे.
मंकड : (वर्देची मान पकडून) वरद्या, तोंड वर करून बोलू नकोस. एक फुंकर मारली ना तर उडून जाशील कुठच्या कुठे. अंगात नाही काडीचा दम अन रुबाब केवढा दाखवतोस?
( पुन्हा गडबड... डस्टरचा आवाज ... थोडीशी शांतता ... )
मुंगे : (दाराकडे उभा) ए, सर्वांनी गप्प बसा. राजे सर येत आहेत.
( वर्गात अचानक विलक्षण शांतता पसरते. नंतर हळूच हसण्याचा आवाज येतो. )
मुंगे : कसं मस्त फसवलं सार्‍या वर्गाला?
पै : कोण मुंगे ना? वाटलंच मला. असला वात्रटपणा मुंगेशिवाय कुणीच करत नाही.
मुंगे : पै, चुप बस. असला सभ्यपणाचा आव सुद्धा तुझ्याशिवाय कुणीच आणत नाही. साधं क्रिकेट देखील खेळता येत नाही.
( एकदम मधल्या बाजूने आवाज येतो, "सिक्सर!" )
पाठारे : कुणी मारली सिक्सर?
खानोलकर : मी, खानोलकरने. या मलुष्टेच्या बॉलला.
मलुष्टे : आणि सहा विकेट्स घेतल्या ते पण सांग ना.
पाठारे : काय चाललंय काय तुमचं तिथं?
खानोलकर : वहीवरचं क्रिकेट. काय धमाल येते म्हणून सांगू? एकशे पन्नासला सहा.
मलुष्टे : सगळ्या विकेट्स मी घेतल्या. भारत विरुद्ध पाकिस्तान टेस्ट मॅच चाललीय आमची.
सोहोनी : उद्या टेस्ट सुरू होणार आहे ना. जाणार आहेस का?
मलुष्टे : काय साला प्रश्न आहे? शंभर टक्के जाणार म्हणजे जाणार. मी आणि माझा. हज़ाराचं तिकीट काढलंय महाराजा.
सोहोनी : सॉलीड गर्दी होती. तिकीटच मिळालं नाही.
वर्दे : जणू काही मिळालं असतं तर काढलंच असतं नाही?
सोहोनी : अलबत काढलं असतं. समजतोस काय मला? पण काही हरकत नाही. तिथं जाऊन धक्के खाण्यापेक्षा घरी बसून टीव्ही वर बघणार आपण. प्रत्येक angleमधून पहायला मिळतं. शिवाय, हवं तेव्हा replay करता येतं.
भेंडे : ए मलुष्टे, दांडी मारणार आहेस?
मलुष्टे : मारावीच लागणार. नाहीतर हज़ार रुपये फुकट जाणार.
मुझुमदार : माझे बाबा ना अगदी आगाऊ आहेत. मला म्हणतात की दांडी नाही मारायची. पण स्वत: मात्र sick leave घेतलीय.
मलुष्टे : पण ही सिस्टीम आपल्याला नाही बुवा पटत. पाच दिवस शाळा बंद ठेवली असती तर काही बिघडलं असतं का? उगीच दांडी मारावी लागणार.
खानोलकर : आणि टीव्ही वर live बघायची म्हटली तर ते देखील जमणार नाही. साला अर्धा दिवस सुद्धा रजा नाही.
राव : आपल्या टीममधून कोण खेळणार?
मंकड : काही सांगता येत नाही हल्ली. प्रत्येक मॅचला बदलत असते टीम. ते काय ते I.P.L. वगैरे सुरू झाल्यापासून गल्लीबोळातल्या सगळ्या खेळाडूंना चान्स मिळायला लागलाय.
पटवर्धन : टीम announce झाली केव्हाच. फक्त एकच नवीन आहे. बाकीचे बहुतेक सगळे second hand आहेत.
पै : पण गांगुलीला बसवलं ते ठीक नाही केलं. अजूनही काय सॉलीड फ़ॉर्म मध्ये खेळतो तो!
तेलंग : एवढा गंभीर होऊ नकोस रे. गंभीर आहे ना टीममध्ये. माझा दादा ओळखतो त्याला. खूप जणांना autographs आणून दिलेत त्याने.
राव : ए तेलंग, मला आणून देशील autographs? मी माझी वही आणून देईन तुला.
तेलंग : पक्कं autograph book पाहिजे हं. साध्या वह्यांवर सह्या देत नाहीत ते. सॉलीड भाव खातात.
राव : मी आणून देईन ना कोरं नवीन autograph book.
तेलंग : मग मी देईन सही.
राव : तुझी सही नकोय हं मला. (हंसतो.)
खानोलकर : मूर्ख आहात सगळे. उगीच खेळ खराब केलात आमचा.
मलुष्टे : चल रे, खानोलकर. आपला खेळ continue करूया.
तेलंग : (फळ्याकडॆ पाहून) ए पाठार्‍या, आमची नावं का लिहिलीस?
पै : आणि माझं सुद्धा?
पाठारे : गप्प बसा म्हणून सांगितलं तरी बोलत कशाला होतात?
तेलंग : पण आम्ही गप्पा नव्हतो मारत.
पै : क्रिकेटबद्दल बोलत होतो आम्ही. क्रिकेट national game आहे आपला. काही राष्ट्राभिमान म्हणून आहे की नाही?
देवधर : पण त्यासाठी ओरडून सगळ्या राष्ट्राला जागं करायची गरज नव्हती काही.
पाठारे : अहो, मिस्टर कुंभकर्ण, तुला उठवायला नव्हते ते ओरडत. तू झोप परत.
देवधर : ए पाठारे, तुला नव्हतं सांगितलं मी.
पाठारे : उगीच फालतू बडबड करण्यापेक्षा थोडी प्रॅक्टीस करा. उद्या टेस्ट आहे आपली.
सोहोनी : टेस्ट आहे त्यासाठी प्रॅक्टीस कशाला करायला हवी? टेस्ट खेळणारे खेळाडू सुद्धा प्रॅक्टीस करत नाहीत. आपण कशाला करायला हवी?
पाठारे : अहो, क्रिकेटप्रेमी, मी त्या स्टेडियमवरच्या टेस्टची गोष्ट करत नाही. शाळेतल्या टेस्टविषयी बोलतोय मी.
मंकड : लागली वाट! मी तर एकाही पुस्तकाला हात लावलेला नाही अजून.
पै : मग पुस्तकालाहि हात लावा. आणि जरा वर्गात लक्ष द्या. सारखं बाहेर बघत असतोस. एवढं काय interesting आहे तिथं?
एक आवाज : मुलींची शाळा.
( वर्गात हंशा. )
मंकड : सांग ना, पै. कोणत्या विषयाची टेस्ट आहे उद्या?
वर्दे : मंकड, त्याला काय विचारतोयस? त्याचं लक्षसुद्धा बाहेरच असतं.
पै : (भडकून) मग तू सांग ना. तुझं लक्ष असतं ना वर्गात?
वर्दे : असतंच मुळी. उद्या आहे मराठी आणि गणित.
मुंगे : म्हणजे मंकड साफ मेला.
मंकड : काही मेलो नाही. तसा माझा अभ्यास झालाय.
राव : म्हणजे गोडबोलेचा पहिला नंबर गेलाय.
सोहोनी : काही जात नाही गोडबोलेचा नंबर. मूळचाच स्कॉलर आहे तो. रटावं लागत नाही त्याला.
देसाई : साला, काय भाव खातोय बघ. इतकी स्तुति केली पण पुस्तकातून डोकं वर काढेल तर शपथ.
गोडबोले : (पुस्तकातून डोकं वर काढून बघत) ए, मला टपली कुणी मारली?
देवधर : मी नाही हं मारली.
गोडबोले : कशाला उगीच त्रास देता मला? मी कधी जातो का तुमच्या वाटेला?
( गोडबोले, पुन्हा पुस्तकात डोकं खुपसतो. पुन्हा एक जोराची टपली बसते. गोडबोले वर बघतो. )
देवधर : गोडबोले, आता खरोखरच मी नाही मारली. या वर्देने मारली.
गोडबोले : ए वर्द्या, उद्या परीक्षा आली आपली. प्लीज़, मला थोडा अभ्यास करूं दे.
वर्दे : केव्हापासून अभ्यास करतोयस. थोडा काय, थोडा जास्तच झाला.
मुझुमदार : अजून जास्त अभ्यास करायचा असेल ना, तर वर्गाबाहेर जाऊन कर. सर येईपर्यंत जरा पुस्तक मीट व आमच्याबरोबर धमाल कर. सर नसताना अभ्यास करायचा नसतो, धम्माल करायची असते.
( गोडबोले नाईलाजाने पुस्तक मिटतो आणि आजूबाजूला पहात बसतो. )
पाठारे : (ओरडून) आता कुणा शहाण्याने माझ्यावर हा खडू मारला?
पै : शहाण्याने मारला असेल तर नक्कीच वर्देने नाही.
वर्दे : आणि शहाण्याने मारला नसेल तर नक्कीच पैने मारला खडू. नाहीतरी खडूसच आहे तो.
पाठारे : हे बघा, हळूहळू तुम्ही गुद्दागुद्दीवर जाणार. त्यापेक्षा आधीच चुप बसा.
पै : हे बघ, मी मारामारी केली तरी वर्देच्या अंगात दम असायला हवा ना?
वर्दे : (बाह्या सरसावून) बघायचाय माझा दम? एक झापड दिली ना तर लंडनला जाऊन पडशील.
तेलंग : लंडन कुठे आहे ते साधं नकाशात सुद्धा दाखवता येणार नाही या वर्द्याला. म्हणे लंडनला पाठवतो.
वर्दे : तेल्या, माझा भूगोल कच्चा आहे म्हणून चिडवू नकोस हं मला. माझं गणित नक्कीच तुझ्यापेक्षा बरं आहे. इतके रट्टे मारीन तुला की मोजायची सुद्धा गरज लागणार नाही. आधी बे चा पाढा म्हणायला शीक.
तेलंग : स्वत:वरून जग ओळखू नकोस तू. पाच नी दोनची बेरीज आठ सांगणारा तू, मला गणित शिकवायला निघालास?
पै : तेलंग, सरांकडून आधी पेपर फुटला तरी फक्त पासापुरते मार्क मिळत नाहीत तुला. वर्दे नक्कीच शिकवू शकेल तुला.
देवधर : ए घुबड, दल-बदलू, मघाशी भांडत होतास वर्देबरोबर आणि आता त्याची बाजू घेतोस?
वर्दे : ए तेली, मित्र आहोत आम्ही. काय हवं ते करूं. एकमेकांच्या गळ्यात पडू किंवा एकमेकांचे गळे कापू.
पाठारे : (वैतागून) हे बघा, अगदी शेवटचं सांगतोय सगळ्यांना. पुन्हां वर्गात गडबड केलेली आढळली तर सरळ जाऊन दातार सरांना बोलवून आणीन.
मुझुमदार : मी पण पुन्हा सांगतो, न टरकता प्रिंसिपल सरांसमोर जाऊन उभा जरी राहिलास तरी काय वाट्टेल ते देईन. बघूच तुझी हिम्मत.
पाठारे : मुझुमदार, सांगून ठेवतो, जास्त आवाजी नको. ठोकून काढीन.
मुझुमदार : बघूयाच ना. खूप पाहिले ठोकून काढणारे. आधी पकडून तर दाखव. ठोकणं नंतर.
( भडकून पाठारे मुझुमदारच्या पाठी धावतो. थोड्या धावपळीनंतर... )
दिघे : मुंगे, आता मात्र खरोखरच सर आले.
मुंगे : पाठारे, खरोखरच राजे सर येताहेत. मी माझ्या स्वत:च्या डोळ्यानी पाहिलं.
पाठारे : साल्या, तू आपल्या डोळ्यांनी नाही पाहणार, तर काय माझ्या डोळ्यांनी? पण माझी वाट लागली ना? मी स्वत: मॉनिटर असून तुमच्याबरोबर मस्ती केलेली सरांनी पाहिली तर ते मला काय म्हणतील? आणि मी त्यांना काय उत्तर देऊ?
मुझुमदार : सांग सरांना, आपण वेगळे नाही. हम हैं पंछी एक डालके!
देवधर : म्हणारे सगळेजण, "हम पंछी एक डालके!"
सर्वजण : (एकत्र ओरडून) "हम पंछी एक डाल के... एक डाल के!"

( दारात राजे सर उभे दिसतात. पाठारे वैतागून डोक्यावर हात मारतो. हळूहळू पडदा पडायला लागतो. )

मुली नाटक बसवितात

( पात्रे: रोजचीच; वेळ: रोजचीच; स्थळ: रोजचंच. एखाद्या मध्यमवर्गीय घरातील खोली. स्टडीरूमचं वातावरण. पुस्तकं अस्ताव्यस्त पसरलेली. पडदा वर जातो तेव्हां दोन मुली एका पुस्तकावर आपली कातर चालवीत आहेत. त्यांच्यापुढे एक वही, शाईची बाटली व काही पेनं पडली आहेत. )
गीता : ए लता, हे चित्र बघ किती छान आहे. आपल्या नाटकाच्या जाहिरातीसाठी किती मस्त दिसेल नाही? बोल ना, गप्प का आहेस?
लता : चित्र छान आहे, पण मी विचार करतेय की सुमनताई काय म्हणेल. आपण चित्र कापलं खरं, पण ताईचं अभ्यासाचं पुस्तक आहे ते. आपली चांगलीच खरडपट्टी काढेल ती. पण माझी चूक नाही. मी नाही घाबरणार. चित्र तू कापलंस पुस्तकातून.
गीता : (संतापून) ए लतीटले, चित्र मी कापलं म्हणे! सांगितलं कुणी मला चित्र कापायला? तूच ना? नाहीतर मला कुठली एवढी अक्कल? खोटारडी कुठली!
लता : हाच तर प्रॉब्लेम आहे तुझा. स्वत:च्या अकलेवर काहीच करत नाहीस. रोज आपलं दुसर्‍यांनी सांगितलेलं करतेस. साधी गणितं सुद्धा बाबांच्या मदतीने करतेस. म्हणून तर शाळेत रोज छड्या पडतात.
गीता : आणि तू भारी शहाणीच आहेस ना? भूगोलात मार्क नेहमीचेच शून्य. सगळा गृहपाठ आईला विचारून करतेस. मग आणखी काय होणार? आईचा भूगोल नाहीतरी कच्चाच आहे.
लता : तुला ग काय माहीत?
गीता : मागे मी एकदा आईला विचारलं, "आई, ऍमेझॉन नदी कुठल्या शहरातून वहाते?" तर म्हणते कशी की म्हणे हिमालयात कुठेतरी उगम पावून पुण्याच्या वाटेने नंतर मुंबईच्या चौपाटीला येवून मिळते. बाईंनी मला वर्गाबाहेर काढल्यावर कळलं की उत्तर साफ चूक होतं.
लता : एवढी शहाणी बनतेस तर तूच सांग ना काय उत्तर आहे ते.
गीता : ऍमेझोन नदी मुळी हिमालयात उगम पावतच नाही. तिचा उगम पंजाबमधील सह्याद्री पर्वतात होतो. मग ती दिल्लीहून वहात जाऊन नाशिकात गंगेला मिळते.
लता : तुम्हा कुणालाही काही कळत नाही. ऍमेझोन मुळी नदीचं नावच नाही. अमेरिकेतील एका पर्वताचं नाव आहे ते.
गीता : काय अक्कल आहे!
लता : तसं म्हटलं तर बाबांना तरी गणित कुठे येतं? एकदा मी त्याना आमचं काळ, काम, वेगाचं गणित विचारलं. तू पण ऐक. एका हौदात ताशी सहा गॅलन पाणी भरतं, व ताशी पाच गॅलन वेगाने पाणी गळतं. जर त्या हौदात एकूण वीस गॅलन पाणी मावत असेल, तर हौद किती वेळात भरेल? बाबांनी काय उत्तर दिलं असेल सांग.
गीता : मी सांगते, हौद साडे-पाच तासात भरेल.
लता : साफ चूक. बाबांनी मुळी उत्तर दिलंच नाही. विचार करूनकरून थकले आणि शेवटी संतापून म्हणाले की असल्या फुटक्या हौदात आपण पाणी भरणारच नाही. (वेडावून दाखवते.)
गीता : लतीटले, मला वेडावून दाखवतेस? थांब, चांगलीच जिरवते तुझी.
( दोघीजणी एकमेकांच्या झिंज्या ओढून, फ़्रॉक ओढून भांडत असतात, तेवढ्यात बाहेरून त्यांची मोठी बहीण, सुमन, येते. )
सुमन : (ओरडून) ए साळकायांनो-म्हाळकायांनो, चालवलंय काय तुम्ही दोघांनी? आणि माझ्या पुस्तकावर सर्व शाई उपडी केलीत? दुष्ट कुठच्या! सारख्या माझ्या जिवाकर टपलेल्या असता.
( मारामारी थोडा वेळ थांबते. )
लता : ताई, या गीताने किनई .. तुझ्या पुस्तकातील ... तुझ्या पुस्तकातील... (गीताकडॆ वळून) सांगू?
गीता : (वेडावून) सांग, सांग. नी नाही घाबरत. तूच सांगितलंस मला...
सुमन : लता, आधी मला सांग. काय झालं?
लता : हिनं तुझ्या पुस्तकातलं चित्र कापलं.
सुमन : (पुस्तक पहात) बापरे, माझं मराठीचं पुस्तक? (गीताला रपाटा लगावीत) कसला शहाणपणा सुचला ग तुला?
गीता : (मुसमुसत) चूक ह्या लताची व मार मला! येऊं दे बाबांना. सांगतेच त्यांना तुझं नाव. (आत जाते.)
सुमन : (लताला रपाटे लगावीत) आणि माझ्या पुस्तकावर ही शाई कुणी सांडली?
लता : (डोळे पुसत) शाई आमच्या दोघांकडून पडली. आणि मार मात्र मला जास्त!
सुमन : पण तुमचे कसले उद्योग चालले आहेत ते तरी कळूंदे मला.
लता : (उत्साहाने) आम्ही मुली की नाही नाटक बसवतोय. म्हणून जाहिरातीसाठी तुझ्या पुस्तकातील हे रंगीत चित्र कापलं. मस्त आहे ना?
सुमन : मग स्वत:ची पुस्तकं कुठं गेली होती?
लता : आमच्या पुस्तकातली चित्रं कापली असतीं, तर वर्गात बाई ओरडल्या असत्या ना आमच्यावर?
( सुमन लताला मारायला तिच्या अंगावर धावून जाते. लता आत पळते. )
सुमन : कैदाशिणी आहेत नुसत्या! म्हणे नाटक बसवतोय!!
( बाहेरून काही मुली येतात. हातात काही पुस्तके आहेत. )
शोभा : ए सुमन, प्लीज़ आम्हाला मदत करतेस?
सुमन : कसली मदत? नाटक बसवायलाच ना?
सुनिता : (आश्चर्याने) अय्या, तुला कसं ग कळलं आम्ही मुली नाटक बसवतोय ते? रेखा, तू सांगितलंस हिला आपलं सीक्रेट?
रेखा : हॅट, मी कशाला हिला सांगू आपलं सीक्रेट? मी फक्त आईला, विद्याला, सुमित्राला व शरयूला सांगितलं होतं. आणि मी त्यांना ताकीदच दिली होती की कुण्णाला काही सांगायचं नाही म्हणून.
सुमन : आणि कुणाला सांगायची गरजच नव्हती. आता फक्त एफ़. एम. रेडिओवर ही बातमी सांगायचं बाकी आहे. ह्या माझ्या बहिणींनी आताच आपले प्रताप दाखवायला सुरवात केलीय.
ज्यॊति : काय झालं सुमन?
सुमन : (पुस्तक दाखवून) काय होणार? मी तुम्हाला मदत करण्याआधीच ही हालत.
ज्योति : (कौतुकाने) अय्या, किती मस्त कापलंय! शोभा, बघ तरी, कशी मस्तपैकी आकृती तयार झालीय!
शोभा : अय्या, खरंच किती छान दिसतंय. लता वा गीता भारीच बाई हुशार! मागे की नाही एकदा मी माझ्या बहिणीच्या पुस्तकातून चित्र कापायला घेतलं, तर उंदराची आकृती तयार झाली होती. मला नाही बाई, माणूस कापता येत. तुला येतो?
सुमन : काय निर्लज्ज आहात तुम्ही मुली? माझं चांगलं पुस्तक फाडलं त्या चेटकिणींनी, आणि तुम्ही त्यांची स्तुति करताय?
सुनिता : अय्या, चेटकिणी? नाझी ओळख करून दे ना. आई रोज मला भीति दाखवत असते, चेटकिणींच्या हाती देईन म्हणून.
त्याच्याशी एकदा मैत्री झाली की आईचीच चांगली फजीति होईल.
रेखा : (हसून) वेडीच आहेस अगदी! ही सुमन लता आणि गीताला चेटकीण म्हणतेय. त्यांनी तिचं पुस्तक फाडलं ना, म्हणून, लता आणि गीता चेटकिणी.
( आतून लता व गीता तावातावाने बाहेर येतात. )
लता : (रेखाला) मला आणि गीताला चेटकीण म्हणतेस? व तुम्ही कोण, राक्षसीण?
गीता : तू कोण ग आम्हाला चेटकीण म्हणणारी? दीडशहाणीच आहेस. आमच्याच घरी येवून आम्हालाच नावं ठेवतेस? वरून माझ्याच बहिणीची मदत मागतेस? कुणीहि मदत करणार तुम्हाला. चालत्या व्हा आधी.
सुमन : (बहिणींवर रागावून) आधी तुम्हीच आत चालत्या व्हा. रेखा, शोभा, मी करते तुम्हाला मदत. मी बसवते तुमचं नाटक. कोणतं नाटक? कोणतं नाटक करताय तुम्ही?
लता : ताई, खरंच बसवेतस आमचं नाटक? मी पण करणार हं नाटकात काम. ही ज्योति म्हणत होती की मला मुळी नाटकात घेणारच नाही.
ज्योति : मग? नाहीच मुळी घेणार. मराठी नाटकात काम करायला मराठी भाषा आधी नीट यावी लागते. तू तर इंग्रजी शाळेत जातेस.
गीता : पण म्हणून तू चिडवायची गरज नाही. तसं म्हटलं तर या शोभाचं तरी मराठी कुठं चांगलं आहे? तीसुद्धा इंग्रजी शाळेत शिकतेय. आणि लताचं मराठी तिच्यापेक्षा नक्कीच बरं आहे.
लता : शिवाय, मी आधी नाटकात काम सुद्धा केलंय.
सुनिता : लता, खोटं नको हं बोलूस. तू कधी ग नाटकात काम केलंयस?
लता : तुला काय ग माहीत? दिवाळीच्या वेळी झालेल्या "माझा नवरा" या नाटकात मी बायकोच्या मैत्रिणींच्या घोळक्यात होते की?
ही रेखा देखील होती की त्या घोळक्यात.
रेखा : पण त्या नाटकात तुला मुळी संवादच नव्हते. मला एक सबंध वाक्य होतं. सबंध नाटकात तू शेवटपर्यंत गप्पच असतेस.
लता : ते काही नाही, मला नाटकात काम नाही तर या शोभाला देखील काम नाही.
शोभा : (हातातील पुस्तकं नाचवीत) ते काही नाही. ही सगळी नाटकाची पुस्तकं मी माझ्या पॉकेटमनीतून आणली आहेत. मला काम मिळालंच पाहिजे.
गीता : तुला काम नाही मिळणार.
शोभा : मिळणार.
लता : नाही.
ज्योति : होय. मिळालंच पाहिजे.
गीता : तू मध्ये नाक का खुपसतेस?
ज्योति : खुपसणार मी नाक. शोभा माझी जिवलग मैत्रीण आहे. आणि नाटकाची पुस्तकं देखील तिचीच आहेत.
सुमन : ए मुलींनो, उगीच भांडू नका. मी बसवतेय ना तुमचं नाटक? मग आपण असं नाटक करूया की ज्यात सगळ्यांना काम मिळेल. मग तर झालं? तुम्ही एकूण किती मुली आहात?
सुनिता : सगळ्या जणी मिळून आम्ही किनई बाराजणी आहोत.
सुमन : बापरे बाप! बारा मुलींचं नाटक कुठला शहाणा लिहिणार?
सुनिता : ए सुमन, काही झालं तरी सर्वांना काम मिळालच पाहिजे. आणि ... नाटकाची हीरोईन मीच होणार.
ज्यॊति : व्वा ग व्वा! प्रत्येक वेळी तुलाच का ग हीरोईन व्हायचं असतं?
गीता : आणि दर वेळी आम्ही मात्र हीरोईनची मैत्रीण बनायचं वाटतं? ते काही नाही.
लता : आमची ताई नाटक बसवणार म्हणजे मुख्य भूमिका आमच्यापैकीच कुणीतरी करणार.
रेखा : हे बघ लता, तुला किंवा गीताला हीरोईन बनवायचं की नाही ते नंतर ठरवता येईल. पण सुनिताला नक्कीच करायचं नाही हीरॊईन.
शोभा : सुनिता, या वेळेला तू हवं तर हीरोईनची आई हो.
सुनिता : मी कशाला होणार कुणाची आई? तूच हो आई. नाहीतरी तू प्रौढच दिसतेस. तुझी मुलगी शोभेन मी नाटकात.
लता : पक्की स्वार्थी आहे ही सुनिता.
( बाहेरून विद्या, सुमित्रा, शरयू व विदुला येतात. )
शरयू : बरोब्बर बोललीस तू, लता. भयंकर स्वार्थी आहे ही सुनिता. मला नाही बाई आवडत तिचा स्वार्थी स्वभाव. हो की नाही ग विदुला?
विदुला : ए शरयू, तुझी मतं माझ्यावर कशाला लादतेयस? तुला कोण आवडतं किंवा कोण आवडत नाही हे मला कसं कळणार? हॊ की नाही ग विद्या?
विद्या : विदुला, आता तुला कसं कळणार, काय कळणार, कधी कळणार किंवा कळणार सुद्धा नाही हे मला कसं कळणार? हो, मला एवढं मात्र पक्कं माहीत आहे की ही सुनिता पक्की स्वार्थी आहे.
सुमित्रा : हे बघ, उगीच कुणाला नांवं ठेवायची ही तुझी सवय मला नाही बाई आवडत. तिनं काय घोडं मारलं तुझं?
विद्या : परवा किनई मला एक गणित येईना म्हणून कॉपी करायला मी सुनिताकडे तिची वही मागितली. तर म्हणते कशी, "मला स्वत:ला गणितं करायची आहेत".
विदुला : अन त्या दिवशी वर्गात बाईंनी शुद्धलेखन लिहायला दिलं होतं आणि माझ्याकडे पेन नव्हतं, म्हणून मी सुनिताकडे पेन मागितलं. तर म्हणते कशी, "माझ्याकडे एकच पेन आहे." मग येतेच का ही शाळेत दोन पेनं घेतल्याशिवाय? स्वार्थी कुठली!
सुनिता : बरं बरं, निस्वार्थीबाई, तुला कुणी चोंबडेपणा करायला सांगितला?
सुमित्रा : अग, या विदुलाला चोंबडेपणा करायला सांगायला कशाला हवं? स्वभावच आहे तिचा तो. त्या दिवशी काय झालं सांगू?
विदुला : ए, सांगून ठेवते हां, त्या दिवशीची चहाडी केलीस तर मी भलतीच चिडेन. ती गोष्ट कुणाला सांगणार नाही म्हणून माझ्याकडून चांगलं गोष्टींचं पुस्तक मागून नेलंस. आणि आता असा दगा देतेस? नरकांत सुद्धा जागा मिळणार नाही तुला. आणि आता कशाला आलीस माझ्याबरोबर इथे?
सुमित्रा : इथे यायला मी आधीच निघाले होते. तुला सोबत म्हणून नव्हते आले मी. नाटकात काम करायचं आहे म्हणून आले मी.
सुमन : नशीब, नाटक करायचं आहे ते आठवतंय अजून तुम्हाला. नाहीतर तुम्हा मुलींच्या भांडणात नाटक बाजूलाच पडलं. शॊभा, बघू कोणती पुस्तकं आणलीयस तू. (पुस्तके चाळून बघत) "माझी बायकॊ", अय्या, यात तर सगळी पुरुषपात्रं आहेत. हे कशाला आणलंस?
शोभा : मुद्दाम आणला. मला पुरुषाचा पार्ट करायला आवडते. ती राणी मुखर्जी ते ’दिल बोले हडिप्पा’मधे पुरुषाचा रोल केला ती इतकी चिकणी दिसते की मला पण पुरुषपात्र करायचा आहे.
रेखा : आणि म्हणूनच तो पिक्चर इतका फ़्लॉप गेला. मी नाही बाई तयार होणार दाढी-मिशा लावायला.
ज्योति : मी पण नाही बाई पुरुष बनणार. आई म्हणते की मी पुरुषाच्या वेषात अगदी घाणेरडी दिसते... अगदी बाबांसारखी दिसते म्हणे मी.
सुनिता : फार तर त्या नाटकात मी बायकोचा रोल करीन. पण बायको हीरोईन असेल तरच.
शरयू : अडलंय आमचं खेटर! ए लता, एक आरसा दे पाहू हिला. तोंड बघ म्हणावं आरश्यात.
सुमित्रा : मी तयार आहे हं पुरुष व्हायला. पण "माझी बायकॊ" नाटकात नाही. आई नेहमी म्हणत असते की एकूण सगळे नवरे कसाई असतात. मला आपलं बंडू व्हायचंय. दुसरं पुस्तक बघ ह्या गट्ठ्यात.
सुमन : (पुस्तके पहात) "बंडू मारामारी करतो". यात हिचा बंडू आहे. पण या नाटकात एकूण पांचच पात्रे आहेत.
सुमित्रा : हेंच पुस्तक म्हणत होते मी.
विद्या : पण सुमित्राबाई, तुला नवरा व्हायचं नव्हतं ना? या नाटकात बंडू नवराच आहे.
सुमित्रा : चालेल. "माझी बायको" नाटकातला नवरा व्हायचं नाही मला. बंडूचा नवरा झालेलं चालेल मला एकवेळ. केव्हांपासून माझी इच्छा आहे बंडू व्हावं अशी. गेल्या वर्षी शाळेत "बंडू मांजर पकडतो" हे नाटक झालं होतं तेव्हां सुद्धा आधी मी बंडू झाले होते. मग मात्र मला बदललं. बाई म्हणतात कशा, मी बंडूपेक्षा बंडीच जास्त वाटते. सुमन, आपण प्लीज़, हेच नाटक करूया.
लता : पण मिस्टर बंडू, या नाटकात फक्त पाचंच पात्रं आहेत. आणि आपण आहोत तब्बल बारा मुली. मग कसं होणार?
सुनिता : सुमन, "सुशिक्षित सासुरवास" नाटक आहे का बघ. त्यातलं हीरोईनचं काम मला छान जमेल.
सुमन : (पुस्तके पहात) "सुशिक्षित सासुरवास" नाटक नाहीय, पण "अशिक्षित माहेरवास" आहे. अगदी सॉलीड रोल आहे.
गीता : नको, त्या एकता कपूरच्या टीव्ही सिरीयलसारखं असेल काहीतरी. सध्या सगळ्या सासू-सासर्‍यांना टीव्ही वरून रजेवर पाठवलंय तेच बरं आहे.
रेखा : मग आपण त्याचं पुनर्वसन करूया.
शरयू : बिलकुल नको. म्हातारी सासू व्हायला कोण तयार होणार? मी नाही बाबा.
सर्वजण : (एकत्र) मी सुद्धा नाही.
सुमन : मग हे "संत तुकाराम" करूया. यात कुणी म्हातारं नाही.
विदुला (अंगावर झुरळ चढल्यासारखा चेहरा करून) श्शी. असला ऐतिहासिक किंवा पौराणिक प्रकार नको. कसं स्वर्गातून नरकात आल्यासारखं वाटतं.
सुमन : पण बयांनो, हे सामाजिक नाटक आहे, ऐतिहासिक किंवा पौराणिक नव्हे.
शोभा : पण तुकाराम असेलच ना त्यात?
सर्वजणी : हो, तुकाराम नको.
सुमन : नको तर नको, पण तुम्ही अशा किंचाळू नका.
विद्या : त्यापेक्षा एखादं जुनं नाटक करूया का. रांगणेकरांचं "कुलवधू"? माझ्या आजीने केली होती कुलवधूची मुख्य भूमिका. ती करेल मला मदत.
सुमित्रा : आणि आरती ओवाळूया आपण सर्वजणी मिळून या कुलवधूची.
सुमन : शिवाय, "कुलवधू" पुस्तक नाहीच आहे इथं. "घरकूल" आहे. सगळी पुस्तकं संपली. अजून नवीन आणावी लागतील.
शोभा : दे ही पुस्तकं मला. मी बदलून आणते.
गीता : लवकर जा आणि नवीन स्टॉक घेवून ये.
शोभा : आता आणते, पण एक अटीवर. मला नाटकात मोठा रोल मिळाला पाहिजे.
सुमित्रा : आधी जा आणि पुस्तकं बदलून आण. नाटकातच काय, तुला सिनेमात सुद्धा रोल मिळेल.
( सगळ्या मुली तोंडं लपवून हसतात. )
शोभा : कोणती आणूं?
विदुला : "लहान माझी बाहुली" आण. त्यात तुला मेन रोल, म्हणजे बाहुलीचा रोल देवू.
लता : अगदी पंधरा वर्षाची घोडी झालीस तरी बाहूल्यांबरोबर कसली खेळतेस?
विदुला : (ळताचे हात पकडून) तुला कुणी सांगितलं माझं वय पंधरा म्हणून. तूच असशील पंधरा वर्षांची घोडी किंवा गाढवीण.
शोभा : तुम्ही भांडत बसा. तेवढ्यात मी पुस्तकं बदलून आणते. (बाहेर निघून जाते.)
सुमन : तुम्हां पोरींच्या लफड्यात पडून माझं तर डोकं दुखायला लागलं. थोडा वेळ मला जरा शांत बसूं द्या. नाहीतर मी नाही काही तुमचं नाटक वगैरे बसवणार.
रेखा : (नखर्‍यात) ही बायकांची जात म्हणजे भारीच बाई भांडखोर.
शरयू : मग तू कुठल्या जातीची ग?
सुमन : प्लीज़, शांत व्हा. अगदी डोकं खाताय माझं.
सुनिता : अय्या, माणसं कधी डोकं खातात वाटतं?
ज्योति : त्यात काय झालं? बहुतेक तुझा भूगोल कच्चा दिसतोय. आमच्या भूगोलाच्या पुस्तकात लिहीलंय की आफ़्रिकेत माणसं खाणारी जात असते.
शरयू : श्शी. झुरळं खाणार्‍या चीनी माणसांविषयी वाचलंय मी, पण माणसं खाणारी माणसं? छी, कल्पनाच सहन होत नाही.
विद्या : माणसांची नसेल, जनावरांची जात असेल बहुतेक.
सुमन : अग, तुम्ही काय कमी जनावरं आहात का? नाटकाच्या निमित्ताने माझं डोकं खात आहात ते!.
सुमित्रा : आम्ही नव्हतो आलो तुला मस्का लावायला, नाटक बसव, नाटक बसव म्हणून. तुलाच हौस होती ना नाटक बसवायची? मग कबूलच का केलंस? आता भोग आपल्या कर्मांची फळं.
सुमन : हे मला सांगणारी तू कोण ग? तुझ्याच मैत्रिणी आल्या होत्या इकडे माझ्या घरी रडत, नाटक बसव म्हणून माझे पाय धरायला. नाहीतर खूपजण येतात मला मस्का लावायला.
रेखा : सुमन, उगीच थापा नको हं मारूस. पायबीय काही धरले नव्हते तुझे. आणि रडत नव्हतो आलो काही, चांगलं ओरडत आलो होतो
गीता : आणि कोण येत नाही हं तुला मस्का लावायला. कुणी फिरकत सुद्धा नाही इथं.
सुमन : काय ग गीतीटले, वेळोवेळी आपल्या मोठ्या बहिणीचा पाणौउतारा करायची सवयच लागून गेलीय तुला, आं?
ज्योति : जाऊं दे ना सुमन, नाहीतरी ह्या लहान बहिणी म्हणजे अश्याच असतात.
विदुला : अहाहा, काय पण मोठा आव आणते आहे! जणू काही स्वत: मोठी बहीणच लागून राहिलीस. तूसुद्धा जेव्हातेव्हा टाकून बोलत असतेस की आपल्या मोठ्या बहिणीला.
शरयू : हे बघ, सुमनला मस्का लावल्याने नायिकेचं काम तुला मिळेल असं जर तुला वाटत असेल, तर चुकीची कल्पना आहे तुझी. आम्ही तसं कधीच होऊं देणार नाही. सांगून ठेवते. मुख्य काम मलाच मिळायला हवं.
सुमन : अग, पण आधी नाटक कुठलं करायचं ते तरी ठरूंदे. मग ऑडिशन घेवून कोणी कुठली भूमिका करायची ते ठरवता येईल.
सुनिता : हे मात्र सुमनचं खरं आहे. अजून नाटकच निवडलं नाही आपण.
सुमित्रा : आणि ज्या नाटकात आपणा सर्वांना कामं मिळतील असं बारा पात्रांचं नाटक मिळणं फार कठीण आहे.
विद्या : मुद्दाम लिहावं लागेल कुणाला तरी. पण कोण लिहील?
लता : सुमनताई, तूच लिही ना नाटक आमच्या साठी.
सुमन : (थॊडं लाजून) बघते बाई प्रयत्न करून. मात्र जमेल की नाही सांगता येत नाही आत्ताच.
गीता : जमेल हं हिला. उगीच नखरे करतेय.
ज्योति : खरंच सुमन, जमेल तुला. तूंच लिही.
विदुला : पण काही करून नाटक हे बसलंच पाहिजे. नाहीतर ती शोभा लागेल नाटकं करायला.
गीता : म्हणेल, "मी इतका खर्च केला पुस्तकांकरता."
सुनिता : नाहीतरी ती शोभा मोठी भावखावूच. म्हणते कशी, "मी पुस्तकं आणलीत, मलाच हीरोईन बनवा."
सुमित्रा : स्वत:ला नीट मराठी बोलता येत नाही. स्वत: जाते इंग्लीश शाळेत आणि मराठी नाटकात काम करायचंय म्हणे, आणि तेही हीरोईनचं.
लता : अगदी तसंच नाही काही. इंग्रजी शाळेत जाणार्‍या मुली मराठी नाटकात काम करू शकतात. मी सुद्धा केलंय की मराठी नाटकात काम!
रेखा : होना. मग त्यात एक अक्षर देखील बोलायचं नव्हतं तर काय झालं?
लता : म्हणून काय झालं? माझं ठाम मत आहे की इंग्रजी शाळेत जाणार्‍या मुलींना, निदान मला तरी, मराठी नाटकातून काम करायची संधी मिळायलाच हवी. हो की नाही, सुमनताई?
सुमन : जरा गप्प बसाल का? तुम्ही सारखी बडबड करीत राहिलात तर मला नाटक लिहीणं सुचेल तरी कसं?
विद्या : सुमन, मी तुला हवीतर मदत करेन. छानपैकी नाटक लिही की ज्यात एक राजपुत्र असतो, एक राजकन्या असते. एक राक्षस येतो अन राजकन्येला पळवून नेतो. असलंच काहीतरी. म्हणजे आपणा सर्वांना सुंदरसुंदर पोषाख करायला चान्स मिळेल.
सुनिता : मला वाटलंच तू असं काहीतरी मूर्खासारखं बोलशील. अग असल्या नाटकात राजकन्येचा पार्ट एकवेळ मी करेन, पण राक्षसाची भूमिका कोण करेल? तू करशील? निदान शोभून दिसशील हं राक्षस म्हणून.
सुमन : काय कटकट आहे तरी! नाटक लिहायला बसले पण शांतता म्हणून नाही. सारखी बडबड बडबड!!
सुमित्रा : सुमन, आमची बडबड ऐकून तरी तू बंडूचंच नाटक लिही.
विदुला : सारखं बंडूनं झपाटलंय तुला. मघापासून बंडूचा जप लावला आहेस. दुसरं काही सुचतंय की नाही?
सुमन : (आनंदाने) सुचलं. अगदी मस्त कल्पना सुचलीय. तुम्ही जरा शांत राहिलात ना, तर आत्तां लिहून संपवते.
ज्योति : कसली ग कल्पना आली तुला? ऐकूं तरी.
सुमन : नाटकाचं नांव आहे "मुली नाटक बसवितात". आहे की नाही मस्त नाव?
शरयू : (तोंड वाकडं करीत) छी, काय तरी नाव आहे? म्हणे, "मुली नाटक बसवितात"? त्यापेक्षा सिनेमा नाही का काढीत?
रेखा : सुमन, नाव छानच आहे हं. हिला काय कळतंय? आता नाटक छानपैकी लिही म्हणजे झालं.
विद्या : आधी आपलंच नाटक अजून बसत नाहीय. हे कसलं नाटक, "मुली नाटक बसवितात"? त्यापेक्षा मघाशी मी सांगितल्याप्रमाणे राजकन्येचं आणि राजपुत्राचं नाटक लिही. एक असते राजकन्या, ती राजपुत्राला पळवून नेते ... चुकलं, चुकलं... राजपुत्र राजकन्येला पळवून ... चुकलं... राक्षस राजपुत्राला पळवून नेतो... छे, पुन्हा चुकलं... कुणीतरी कुणाला तरी पळवून नेतो... (गोंधळून जाऊन गप्पच बसते.)
सुनिता : (वेडावून) डोकं फिरलंय हिचं. म्हणे राक्षस राजपुत्राला पळवून नेतो. आणि सुटका कोण करणार, राजकन्या? अक्कल आहे का?
विद्या : तुझ्यापेक्षा नक्कीच जास्त आहे.
सुमन : (कंटाळून) हे बघा, मला तुमचं नाटक लिहायचं नाही आणि बसवायचं सुद्धा नाही. तुम्हीं काय ते करा आणि आपापली डोकी फोडून घ्या. माझं डोकं खाणं बंद करा.
( शोभा बाहेरून काही पुस्तके घेवून प्रवेश करते. )
शोभा : कोण लिहीतेय नाटक?
गीता : सुमनताई.
शोभा : स्वत:च नाटक लिहायचं होतं तर मला कशाला पाठवलं पुस्तकं आणायला? नसता त्रास मला!
सुमित्रा : त्रास म्हणजे काय? स्वत:च्या स्वार्थासाठीच करतेयस ना सगळं? नाटकात काम हवंय न्हणून तर चाललीय ना ही धडपड?
शोभा : ए चोंबड्ये, तुला नव्हतं कुणी विचारलं, कळलं?
सुमित्रा : कळलं. आणि तुला नव्हतं कुणी सांगितलं, समजलं?
शोभा : फार तोरा दाखवताय ना? मी निघूनच जाते कशी माझी पुस्तकं घेवून. मग करत बसा आपली नाटकं.
( रागाच्या भरात शोभा हातातली पुस्तकं टेबलावर आपटते आणि तडातडा पाय आपटीत निघून जाअते. काही मुली तिला थांबवायचा प्रयत्न करतात. )
शरयू : कमाल केलीस सुमित्रा. आता आपण नाटक कसं बसवणार? पुस्तकं कोण देणार आपल्याला?
सुमित्रा : (टेबलावरची पुस्तकं गोळा करीत) त्याची नको काळजी. शोभाने केलीय सारी व्यवस्था.
रेखा : अरे व्वा! शोभा इथंच पुस्तकं विसरून गेली, आता आपण आरामसे नाटक बसवूया.
( त्याचवेळी शोभा पाय आपटीत परत येते व सुमित्राच्या हातातील पुस्तकं खेचून काढते. )
शोभा : तुम्ही बसवाल नाटक, पण मी बरी बसवूं देईन. (सगळ्यांना जीभ दाखवत तडातडा निघून जाते.)
सुमित्रा : काय ज्वालामुखी आहे ही पोरगी! गेली खड्ड्यात. सुमन, तूंच लिही आमचं नाटक.
सुमन : माझ्या मनातला ज्वालामुखी देखील बाहेर यायचीच वाट पहातोय. आधी चालत्या व्हा इथून. जा म्हणते ना?
( लता व गीता सोडून इतर सर्व मुली बाहेर पळून जातात. )
लता : ए ताईटले, कां ग नाही बसवत आम्हां मुलींच नाटक?
सुमन : कारण मुली फक्त माझं डोकं खातात. आणि म्हणे "मुली नाटक बसवितात".

( तिन्ही मुली एकमेकांवर ओरडत असतानाच पडदा पडायला सुरवात होते. )