धडाधड धाडी

( पडदा वर जातो तेव्हां कथानायक राजूची, (वय, साधारण १२) खोली दिसते. या वयाच्या इतर मुलांच्या खोलीसारखीच या खोलीची अवस्था वाईट आहे. या खोलीत नुकतंच वादळ येऊन गेलं असावं असा कुणाचा समज होणं साहजिकच आहे.खोलीभर राजूच्या वस्तू अस्ताव्यस्त पसरल्या आहेत. कुठं पतंग, कुठं मांजाची फिरकी, कुठं कपडे, तर कुठं पुस्तकं -- कशाचा कशाला मेळ नाही. राजूचे बाबा या वस्तूंच्या जंगलात काहीतरी शोधायचा निष्फळ प्रयत्न करीत आहेत. बराच वेळ इथल्या वस्तू तिथॆ केल्यावर वैतागून ते खोलीभर चकरा मारायला लागतात, व राजूच्या नांवाने ओरडतात. )
बाबा : राजू ... राजू ... ( उत्तर नाही.) राजू ... (वैतागून राजूच्या कपाटाचा खण उपसायला लागतात. त्यांतून एक जुनाटसं दिसणारं प्रगति-पुस्तक काढतात व उघडून वाचायला लागतात.) छान! हे चिरंजीवांचं प्रगति-पुस्तक! यंदाच्या प्रगति-पुस्तकाची ही अवस्था -- कसली प्रगती करताहेत दिसतंच आहे यावरून. (पुस्तक चाळून पहातात.) हे ... हे असले मार्क ... गणित, शंभरापैकी सहा -- हिंदी, शंभरापैकी नऊ -- मराठी, शंभरापैकी सात. शरमेची गोष्ट आहे, मातृभाषेत देखील गाढवाला जास्त गूण मिळवता येऊं नयेत? इतिहास-भूगोल, शंभरापैकी आठ! छे, या गाढवाचे हे असले मार्क वाचण्यापेक्षा मला मरण कां नाही आलं? एकाही विषयात दहाची boundary पार करता येऊ नये! आणि म्हणे प्रगति-पुस्तक!! ही प्रगति नव्हे, अधोगति आहे. नको त्या गोष्टीत लक्ष असतं कारट्याचं... ते कांही नाही, आज चांगला फोडूनच काढला पाहिजे गाढवाला. (वैतागून प्रगति-पुस्तक टेबलावर आपटतात आणि गरजतात) राजू --- राजू, पत्ता नाही लेकाचा. कुठं तडफडायला गेलाय कोण जाणे? (परत किंचाळत) राजू ...
( त्याच वेळी बाहेरून राजू शिटी वाजवत प्रवेश करतो. हातात सिगारेटचं पाकीट आहे. )
राजू : मला बोलावलंत, बाबा?
बाबा : ऐकूं येत नाही? आणि हे हातांत काय आहे?
राजू : दिसत नाही? सिगारेटचं पाकीट आहे.
बाबा : ते दिसतंय. हे असले धंदे केव्हां सुरू केले?
राजू : दोन वर्षं झालीं बाबा.
बाबा : लाज नाही वाटत सांगायला? आम्हीं कॉलेजांत जाईपर्यंत कधी सिगरेट प्यायला सुरवात नव्हती केली. आणि तू ...
राजू : (हंसत) अरे बाबा, रिकामी पाकीटं आहेत हीं. छंद आहे माझा.
बाबा : छंद नाही... कचरा आहे नुसता. घरात कशाला जमा केला आहेस?
राजू : (दुखावला जाऊन) बाबा, कचरा नाही हा, मी जमवतोय... सांगितलं ना, माझा छंद आहे.
बाबा : आधी या खोलीची अवस्था बघ. शाळेत हेंच शिकतोस वाटतं? आणि घरातला कचरा कमी म्हणून ही पाकीटं उचलून आणलीस उकिरड्‍यावरून?
राजू : बाबा, उकिरड्यावरून नाहीं उचलली हीं.
बाबा : मग काय भीक मागून आणलीस?
राजू : माझे डुप्लीकेट स्टॅम्प्स देऊन मित्रांकडून गोळा केलीयंत मी हीं पाकीटं
बाबा : आणि तें कशाला?
राजू : (उत्साहाने) ही आठ रिकामी पाकीटं पाठवलीं की भारतीय क्रिकेट टीमची मस्त पोस्टर्स मिळतात.
बाबा : (कुत्सितपणे) चांगला धंदा आहे... एक कचरा देऊन दुसरा कचरा जमा करायचा. दुसरा देऊन तिसरा ... आणि तिसरा देऊन ... दिवसभर ह्याच भानगडी करा. अभ्यासाच्या नांवाने मात्र शंख!
राजू : बाबा, प्लीज़, छंद म्हणजे भानगडी नव्हे.
बाबा : ह्य़ें, कसले कपाळाचे छंद! त्याऐवजी ही खोली जरा साफ़ कर. एक वस्तु जागच्या जागी सांपडेल तर शपथ.
राजू : मी देतो ना शोधून. काय पाहिजे सांगा. नाही सांपडली तर नांव बदला. सांगा, काय पाहिजे?
बाबा : प्रगति-पुस्तक. सांपडलं... पण त्याचं नांव बदलावं लागेल. प्रगती नाही... अधोगती आहे.(प्रगति-पुस्तक राजूच्या हातात देत) हे घे आणि वाच.
राजू : (लाजेने मान खाली घालून) खरंच वाचू? (बाबा होकारार्थ मान हलवतात.) ठीक आहे, तुम्हीं सांगताय तर वाचतो आपला. (वाचीत) गणित, शंभरापैकी सहा... हिंदी, शंभरापैकी नऊ... मराठी, शंभरापैकी सात...
बाबा : लाज नाहीं वाटत वाचायला?
राजू : वाटते ना, पण तुम्हीच सांगितलं वाचायला!
बाबा : (स्वत:ला सांवरून) मला म्हणायचं होतं, लाज नाही वाटत असले मार्क मिळवायला? अरे, "मराठी असे आमुची मायबोली" असं म्हटलंय ना आचार्य अत्र्यांनी?
राजू : बाबा, ते अत्र्यांनी नाही, कवि यशवंतानी म्हटलंय.
बाबा : (ओरडून) कुणी का असेना, म्हटलंय ना कुणीतरी. आणि त्या आपल्या मायबोलीत तुल एवढे कमी मार्क मिळावेत? गप्प का? बोल.
राजू : (खाली मान घालून) पण बाबा...
बाबा : (वस्सकन‍) ...एक शब्द बोलू नकोस. पुढे वाच.
राजू : (वाचीत) इतिहास-भूगोल, शंभरापैकी आठ. सायन्स, शंभरापैकी नऊ.
बाबा : आणि आपले छंद कवटाळून बसलायस! अगदी एकाही विषयांत दहाची boundary पार केलेली नाहीस तू!!
राजू : (वाचीत, आनंदाने ओरडून) बाबा, boundary पार. स्ट्रेट छक्का. चित्रकला, पंच्याहत्तरापैकी बारा.
बाबा : चित्रकलेत? लाज नाही वाटत सांगायला?
राजू : पण बाबा ...
बाबा : च्य़ॉप! अरे, आम्ही काय लहान नव्हतो?
राजू : होतात.
बाबा : पण आमच्या लहानपणी आम्ही असले भलते चाळे नव्हते केले. डोकं खाली घालू नकोस. पुढचं पान वाच.
राजू : बाबा, मागचं पान वाचूं?
बाबा : (कुत्सितपणे) का? मागच्या पानावर काय असतं? ऐं?
राजू : विद्यार्थ्याचं नांव...
बाबा : ऐं, काय, म्हणायचंय काय तुला?
राजू : बाबा, ही प्रगती माझी नाही...
बाबा : (ओरडून) तुझी नाही, तर काय माझी आहे?
राजू : (आनंदानं) हो बाबा, हें तुमचं प्रगति-पुस्तक आहे. मला आईच्या कपाटात सांपडलं... मी माझ्या संग्रहासाठी काही नवीन सांपडतं का बघत होतो तेव्हा. तुमचं जुनं प्रगति-पुस्तक. सॉरी, प्रगती नाही, कांहीतरी नवीन शब्द शोधून काढावा लागेल, नाही? तुम्हीच म्हणालात.
बाबा : (ओशाळून) गप्प. नको तिथं डोकं खुपसायची तुझी ही संवय जाणार तरी कधी?
राजू : मी मोठा झाल्यावर.
बाबा : तुझी ही लक्षणं पाहिल्यावर तू कधी मोठा होशील असं वाटत नाही. अभ्यास नाही केलास तर मोठा कसा होशील, सांग.
राजू : बाबा, उगीच थापा नका मारू. मला सांगा, मी शाळेत जायला कितव्या वर्षी सुरवात केली?
बाबा : चार वर्षांचा असताना.
राजू : म्हणजे त्याआधी मी शाळेत नव्हतो जात... आणि तरीही मोठा झालोच की नाही?
बाबा : बास्स, तोंड वर करून बोलू नकोस. ह्यापुढं तुझ्या बाकीच्या सर्व भानगडी बास्स. फ़क्त अभ्यास.
राजू : पण बाबा...
बाबा : बाबा गेले खड्ड्यात... म्हणजे तुझ्या ह्या सगळ्या वस्तू गेल्या खड्ड्यात. ताकीद देतोय तुला. आज संध्याकाळपर्यंत हा सगळा कचरा तुझ्या खोलीतून गुल झाला पाहिजे.
राजू : बाबा, माझा अनमोल खजिना ..
बाबा : तुझा अनमोल खजिना तू नाही फ़ेकलास, तर ते सत्कार्य मला करावं लागणार. (तावातावानॆ पाय आपटीत खोलीबाहेर निघून जातात.)
राजू : (वैतागून) हुं, म्हणे कचरा बाहेर फ़ेकून देणार. बाबांना किम्मतच नाही आमच्या वस्तूंची. आम्ही त्रास घेऊन वर्षभर सगळ्या वस्तू जमवायच्या आणि हे निघालेयत सगळ्या वस्तू एका दिवसात बाहेर फेकायला. काही दिवसांनी मलाच कचरा म्हणून फेकून द्या घराबाहेर, म्हणजे सुटाल. मी एकदा मेलो ना, की सगळ्यांना किम्मत कळेल, माझी आणि माझ्या खजिन्याची. मग येतील मला मस्का लावायला. खुश्शाल या, पण मी नाही ऐकणार कुणाचं त्या वेळी. खोलीत घेणार पण नाही कुणाला. लाथा मारून हांकलून लावेन. (जोराने हवेंत लाथ झाडतो. लाथ लागून वस्तु खोलीभर पसरतात. संतापून राजू वस्तू गोळा करायला लागतो.) माझ्या खजिन्याला कुणाला हात लावूं देणार नाही.
( त्याच वेळी राजूचा मित्र, हर्षद, आंत येतो आणि वस्तू गोळा करायला राजूला मदत करायला लागतो. )
राजू : हात नको लावूस एकाही वस्तूला.
हर्षद : वैतागलेला दिसतोयस!
राजू : दिसतोय ना वैतागलेला? मग विचारतोयस कशाला?
हर्षद : (राजूच्या पाठीवर हात ठेवून) ए, मित्र आहे ना मी तुझा... मग मला सांग ना काय झालं ते. मी आपल्या गॅंगचा मेम्बर ना?
राजू : (थोडा शांत होत) सॉरी यार, खरं तर मी बाबांवर वैतागलोय.
हर्षद : ह्यांत नवीन काय? आज काय झालं ते सांग.
राजू : आधी तुझ्या हातांत काय आहे ते सांग. आणि कुठून आणलंस?
हर्षद : आपल्या खजिन्यासाठी जुनी ग्रीटींग कार्ड्‍स आणली... बाबांच्या ऑफ़िसमधून.
राजू : लक्की आहेस. माझे बाबा ह्या सगळ्या वस्तू बाहेर फेकायला तयार झालेयत. म्हणे हा कचरा घरात नकोय.
हर्षद : बापरे बाप! मग ह्या सगळ्या वस्तू ठेवायच्या तरी कुठे?
राजू : तेंच तर सुचत नाहीय मला.
हर्षद : तू आपल्या बाबांना सांगितलं नाहीस की ही खोली आपल्या गॅंगचं हेड ऑफ़िस आहे असं?
राजू : अरे बाबा, हे त्यांच्या ’हेड’मध्ये गेलं पाहिजे ना? त्यांच्या मते मी माझं हेड, म्हणजे डोकं, अभ्यास सोडून दुसर्‍या कोणत्याही गोष्टीत घालूं नये. त्यांनी कायदाच केलाय की अभ्यास सोडून मी दुसरं कांहीही करायचं नाहीं.
हर्षद : कायदा म्हटल्यावर बरी आठवण झाली. (वर्तमानपत्र दाखवून) हे बघ.
राजू : ह्यांत काय विशेष असणार? एखादा-दुसरा अपघात, तीन-चार खून, पांच-सहा सिनेमाच्या जाहिराती, आणि सात-आठ मंत्र्यांची भाषणं...
हर्षद : त्या रोजच्या बातम्या सोड. हे पेज थ्री बघ. मलबार हिल भागात पोलिसांचे छापे --- लाखोंचा काळा पैसा ज़प्त.
राजू : (कुतुहलाने वाचत) आणि ही बातमी वाच. देवघरांत दडवलेला सोन्याचा साठा ज़प्त. पोलिसांनी पंचवीस जणांना अटक केली.
हर्षद : WOW!!
राजू : सरकार सर्व गुप्त खजीने ज़प्त करीत आहे. कसल्याही वस्तूंचे ठेवले गेलेले सांठे उकरून काढले जात आहेत. (अचानक) तरीच!!
हर्षद : काय झालं?
राजू : सगळ्या राज्यभर लपवून ठेवलेल्या वस्तूंचे साठे ज़प्त करण्याचं वारं पसरलंय, तर थोडं वारं आमच्या बाबांच्या अंगात शिरलं तर नवल काय?
हर्षद : मला नाही समजलं.
राजू : लेका, तुझी ट्यूबलाइट नेहमींच उशीरा पेटते.
हर्षद : (रागाने) तुझी पेटते ना लवकर? मग सांग ना मला. उगीच भाव नको खाऊस.
राजू : हे बघ. सगळ्या शहरांतले गुप्त धनाचे साठे ज़प्त करण्यात येत आहेत... करेक्ट?
हर्षद : हो. मग?
राजू : मग काय? अरे,पोलिसांना जर आपल्या खोलीचा पत्ता लागला तर काय लफ़डं होईल अंदाज़ आहे का तुला?
हर्षद : आपल्याकडे काय आहे?
राजू : मिस्टर, आपल्याकडे काय नाही? आपल्या नाण्यांचा सांठा, आपल्या फ़ॉरेनच्या करेन्सी नोटा...
हर्षद : पण तो छंद आहे आपला.
राजू : छंद आपल्यासाठी. माझ्या बाबांना विचार. ते ह्याला कचरा समजतात. शिवाय पोलिसांचा तर असल्या गोष्टींवर डोळाच असतो. असं असताना पोलिसांनी आपल्या खोलीवर धाड घातली तर अजून काय काय खजीने सांपडतील त्यांना! आपल्या रंगीबेरंगी पतंगा, आपले देशी-विदेशी स्टॅम्‍प्स ..
हर्षद : सत्य वचन, वत्सा. आपल्या नाण्यांचं लक्षांतच आलं नव्हतं माझ्या. आधी बाहेर काढ बघू तो खजीना.
राजू : (काळजीने) हर्षद, आत्तां मात्र आपल्याला हा खजिना खरोखर इथून हलवावा लागेल.
हर्षद : शिवाय आपल्या गॅंगमधला दिलीप त्या सुजीतच्या गॅंगला जाऊन मिळालाय. एव्हांपर्यंत आपल्या खोलीची सगळी माहिती त्यानें सुजीतला सांगितली असेल.
राजू : देशद्रोही... विश्वासघातकी साला.
हर्षद : फ़क्त शिव्या देऊन काही होणार नाही. लवकर हातपाय हलवावे लागतील.
राजू :हातपाय नंतर, आधी आपला खजिना इथून हलवावा लागेल. सुजीतच्या गॅंगने पोलिसांना बातमी दिली व पोलीस इथे आले की सॉलीड गोची होईल.
हर्षद : आधी ती नाण्यांची पेटी बाहेर काढ.
(राजू कोपर्‍यातल्या भिंतीकडे जाऊन तिथं असलेले कॅलेण्डर हल्वतो व तिथे असलेल्या पोकळीत हात घालतो.)
राजू : हर्षद, सॉलीड लफ़डं झालंय.
हर्षद : म्हणजे exactly काय झालंय?
राजू : आपल्या अलिबाबाच्या गुहेतला खजिना गायब झालाय.
हर्षद : च्यायला, कुठे गायब झाला?
राजू : (वैतागून) देव ज़ाणे. (वैतागून डोकं हातांत घेऊन पलंगावर गप्पकन बसतो. )
हर्षद : राजू, सुजीतच्या गॅंगमधील कुणी आलं तर नव्हतं इथं?
राजू : कुणीच नाही... पण थांब, आत्तां आठवलं. काल संध्याकाळी मी ती पेटी बाहेर काढली होती. नंतर तिथं न ठेवता मी ती दुसरीकडेच ठेवली होती.
हर्षद : अरे, केवढा टरकलो मी! मानला तुला. एवढी साधी गोष्ट सुद्धां आठवत नाही तुला.
राजू : बाबारे, मी सुद्धा केवढा टरकलो होतो. तूं मघाशी ती भयानक बातमी आणलीस तेव्हापासून माझ्या डोक्यातसुद्धा भलतेसलते विचार येताहेत. इथंच थांब. मी आतां ती पेटी घेऊन येतो.
( राजू दुसर्‍या कोपर्‍यात जाऊन बुटांच्या कपाटांतून एक पेटी काढून आणतो. राजू व हर्षद पलंगावर बसून पेटीतला खजिना पलंगावर रिकामा करतात. )
राजू : हर्षद, खरोखरच पोलिसांनी इथं धाड मारली तर ...?
हर्षद : बिनधास्त पोलिसांना सांगायचं की आपल्याकडे कांहीच नाही असं.
राजू : मूर्ख आहेस का? आपण ही सगळी नाणी समोर पसरून बसलोय. याचवेळी पोलिसांनी झडप घातली तर पुराव्यासकट पकडले जाऊ आपण.
( याचवेळी दरवाज्यावर थाप ऐकू येते. समोरच्या दरवाज्यांत एक रुबाबदार पोलिस इन्स्पेक्टर उभा दिसतो. )
राजू : (दचकून) बापरे! पोलीस!!
इन्स्पेक्टर: (हंसत) घाबरलास ना?
राजू : (स्वत:ला सावरून) घाबरलो? कोण, मी? मी नाही घाबरलो... मी कशाला घाबरणार?
इन्स्पेक्टर: या प्रश्नाचं उत्तर माझ्यापेक्षा तूंच देऊ शकशील.
राजू : पण तुम्ही कोण आहात?
इन्स्पेक्टर: माझ्या कपड्यांवरून ओळखूं येत नाही तुला? मी पोलिस इन्स्पेक्टर आहे. माझं नांव इन्स्पेक्टर देशपांडे.
राजू : ओळख नव्हती विचारली नव्हती मी.
इन्स्पेक्टर: मग?
राजू : इथं यायचं कारण विचारलं.
इन्स्पेक्टर: सहज़ आपलं...
राजू : पण मी नव्हतं बोलावलं तुम्हाला...
इन्स्पेक्टर: (हातांतली छडी फिरवीत) कुणी न बोलावताही येण्याची परवानगी फक्त पोलिसांनाच असते.
राजू : पण लहान मुलांच्या खोलींत त्यांचे पालक नसताना...? हे बघा, आत्तां आम्हाला मुळीच वेळ नाही, आम्ही कामांत आहोत.
इन्स्पेक्टर: (पलंगावरच्या वस्तूंकडे पहात) तें दिसतंच आहे मला. आणि मी नेमक्या त्याच कामासाठी इथं आलोय.
राजू : म्हणजे? मी नाही समज़लो.
इन्स्पेक्टर: आज सकाळीच कमिशनर साहेबांना एक फोन आला होता.
राजू : (धैर्याचा आव आणीत) फोन? कुणाचा फोन?
इन्स्पेक्टर: कुणाचा फोन आला होता यापेक्षा कशाबद्दल फोन आला होता हें महत्वाचं आहे.
राजू : कशाबद्दल फोन आला होता?
इन्स्पेक्टर: फोन करण्यार्‍या मुलानं ...
राजू : मुलाचा फोन? अखेर मला वाटत होतं तसंच झालं. इन्स्पेक्टर साहेब, मी सांगतो फोन कुणी केला तें. फोन करणार्‍या मुलाचं नांव होतं सुजीत. बरोबर?
इन्स्पेक्टर: चाणाक्ष आहेस मुला. सुजीतनं तुझ्या घराचा पत्त्ता दिला व सांगितलं की तूं बराच मौल्यवान खजिना आपल्या घरात दडवून ठेवलाय‍स म्हणून.
राजू : आणि त्याच्या सांगण्यावरून तुम्ही इथं आलात? उगीचच...
इन्स्पेक्टर: हो, त्याच्याच सांगण्यावरून मी इथं आलो, पण उगीचच नाही. पोलिसांना मिळालेली बातमी बरोब्बर होती. (खोलीवर नज़र फिरवीत) खजिन्याबद्दलची बातमी. इतर खजिने कुठं आहेत? (कॅलेण्डर लावलेल्या जागी जात) शाब्बाश! सगळी संपत्ती गोळा करून फ़रार व्हायची तयारी चालवली होती तर?
राजू : इन्स्पेक्टर, कशाला छळता आम्हाला?
इन्स्पेक्टर: (पलंगावरची नाणीं नाचवीत) ह्या खजिन्याची एकूण किम्मत काय असेल माहीत आहे तुला?
राजू : अहो, कसला खजिना घेऊन बसलात? छंद म्हणून जमवलेली साधी नाणीं आहेत हीं.
इन्स्पेक्टर: विदेशी चलनाचा सांठा जवळ बाळगणं सरकारी गुन्हा आहे, माहीत नाही बहुतेक तुला?
राजू : माहीत आहे.
इन्स्पेक्टर: आणि तरीहि ... यामुळे गुन्हा अधीकच गंभीर होतो. ह्या सर्व खजिन्याची किम्मत कमीत कमी लाख-दोन लाख असेल.
राजू : (पटकन) अगदी हेंच सांगत असतो मी नेहमी बाबांना. ते मात्र या सर्व गोष्टींना कचरा म्हणत असतात.
इन्स्पेक्टर: मूर्ख आहेत ते.
राजू : (रागाने) अहो इन्स्पेक्टर, बाबांना मूर्ख नाही म्हणायचं, सांगून ठेवतो. असाल तुम्ही इन्स्पेक्टर.
इन्स्पेक्टर: सॉरी, बॉस. पण ह्या धाडींत एवढा मोठा खजिना माझ्या हाती लागला असं सरकारला कळलं तर केवढं मोठं बक्षीस मिळेल मला, याची कल्पना नाही तुला. ताबडतोब promotion मिळेल मला.
( राजू बाजूला पडलेले कांही रंगीबेरंगी पतंग आणून इन्स्पेक्टरच्या समोर धरतो. )
राजू : इन्स्पेक्टर, हे घ्या... तुमच्यासाठी.
इन्स्पेक्टर: (हंसत) लांच देतोयस मला, मुला! अटक होऊ शकते तुला.
राजू : लांच नाही, बक्षीस देतोय मी तुम्हाला. बिनधास्त घ्या.
इन्स्पेक्टर: ड्युटीवर असताना बक्षीस घेत नसतो मी. (हंसतो)
राजू : अहो इन्स्पेक्टर, सगळे जण घेतात. तुम्ही सुद्धां घ्या. मी स्वखुशीनं देतोय तुम्हाला. कुणालाहि सांगणार नाही. प्लीज़, घ्या आणि निघून जा.
इन्स्पेक्टर: आणि हा खजिना असाच सोडून जाऊ? तें काही नाही. मला माझं कर्तव्य पार पाडलंच पाहिजे.
राजू : म्हणजे हा खजिना ज़प्त करणार त्तुम्ही?
इन्स्पेक्टर: नक्कीच. आजपर्यंत कुठल्याच धाडीवरून रिकाम्या हातांनी परत गेलेलो नाही मी.
राजू : एक प्रस्ताव मांडतो. यांतली अर्धी नाणीं तुम्हीं घ्या. अर्धी आमच्या साठी ठेवा.
इन्स्पेक्टर: तें काही नाही. मला हा खजिना ज़प्त करावाच लागेल. य़ा शिवाय, तुलाहि माझ्याबरोबर पोलिस-स्टेशन वर यावं लागेल.
राजू : तें कशाला?
इन्स्पेक्टर: मी तुला अटक करतोय़. हे आहे अटकेचं वॉरण्ट. (खिशांतून एक कागद काढून राजूला देतो.)
राजू : (लगबगीने कागद फाडून टाकतो.) आत्तां?
इन्स्पेक्टर: सरकारी अधिकार्‍याच्या कामांत अडथळा आणल्यानिम्मित अधिकच शिक्षा होईल तुला. मुकाट्यानं माझ्याबरोबर ये.
राजू : आणि नाहीं आलो तर?
इन्स्पेक्टर: मला ज़बरदस्ती करावी लागेल. (खिशांतून पिस्तूल काढून) कदाचित गोळीहि घालावी लागेल.
राजू : मग घ्या हा खजिना आणि गोळी झाडा माझ्यावर. माझा खजिना मला स्वत:च्या प्राणांपेक्षा प्रिय आहे. तुम्हीं हा घेऊन गेल्यावर मी जगून तरी काय करूं? मारा गोळी.
( इन्स्पेक्टर हळूहळू मागे सरकत राजूच्या छातीचा नेम घेऊन गोळी झाडतो, आणि बाहेर निघून जातो. राजू आपली छाती धरून ज़ोरज़ोराने ओरडायला लागतो, "मेलो तरी चालेल, पण माझा खजिना कुणालाही नेऊं देणार नाही.". तिथेच उभा असलेला हर्षद जोरजोरानं राजूला हलवून शुद्धीवर आणतो. )
हर्षद : राजू, जागा हो. काय झालं? काय झालं?
राजू : एक पोलिस इन्स्पेक्टर आला होता इथं. आपला खजिना नेत होता. मी त्याला थांबवलं म्हणून मला गोळी मारली त्यानं.
हर्षद : मॅड आहेस. कुणीहि आलेलं नाहीं इथं. जागेपणी स्वप्न पाहिलं असशील तूं.
राजू : (डोळे चोळीत) खरं? आं..शक्य आहे. (नाणी बघायला लागतो.) हर्षद, हा बघ नवीन अमेरिकन डॉलर.
हर्षद : हा अजून आपल्याकडेच आहे? मला वाटलं दिलीप घेऊन गेला.
राजू : दिलीप बरा घेऊन जाईल... पण मी थोडाच त्याला नेऊं देईन? गेल्या वर्षी तो अमेरिकन पाहुणा आला होता, आठवतोय?
हर्षद : हो. जिथं जाईल तिथं सगळी मुलं त्याच्या भोंवती गराडा करायची.
राजू : हो, तोच. बाबा ज्याला कचरा म्हणतात त्याच माझ्या संग्रहावर फ़िदा होऊन त्यानं मला हा डॉलर दिला होता आणि म्हणाला कसा, "Keep it up, dude".
हर्षद : ह्या दिवसांत "कीप इट अप" करणं किती टफ़ आहे हे त्या बिचार्‍याला माहीत नसेल.
राजू : होना. पोलिसांनी धाड घालण्याआधीच बाबांनी आपल्या खजिन्यावर धाड घातली आहे. हर्ष, वाजले किती?
हर्षद : (घड्याळ पाहून) अकरा वाजून गेले.
राजू : आपल्या गॅंगचे इतर मेम्बर्स कुठे आहेत? आज सण्डे ना? आज weekly meeting आहे आपली. विसरेलेले दिसताहेत बहुतेक!
हर्षद : सुनीलला मी दिलीपच्या मागावर पाठवला आहे. आपल्या गॅंगची आज मीटींग आहे हे त्या दिलीपला माहीत आहे. सकाळपासून शहाणा माझा पाठलाग करत होता. अखेर मी त्याला चकमा दिला आणि सुनीललाच त्याच्या पाठी लावला. येतीलच सर्व एवढ्यात. ह्या धाडींबद्दल आज कांहीतरी निर्णय घ्यावा लागेल.
राजू : शिवाय आपले खजीने सुरक्षित ठेवण्याची काहीतरी सोय करावी लागेल. खिडकीतून बघ कुणी दिसताहेत कां ...
हर्षद : (खिडकींतून बाहेर बघत) सगळेजण येताहेत. सुनीलदेखील आहे बरोबर. (खिडकीतून शिटी वाजवून सगळ्यांना घाई करायची खूण करतो.)
राजू : हें बघ, प्रत्येकाच्या हातांत एकेक खजिना सोंपवायचा. पण त्य़ांना आधी कोड वर्ड विचारून मगच प्रवेश दे. मी आलोच.
हर्षद : आत्ता तूं कुठं चाललायस?
राजू : (हंसत) किचनमधला खजिना रिकामा केला पाहिजे ना? भगिनी समाजाच्या मीटींगला जायच्या आधी आई आपल्यासाठी फ़राळाचं ठेवून गेली आहे. आई ग्रेट आहे... बाबांसारखी नाही. सॉलीड सपोर्ट करते आपल्याला.
हर्षद : तुझी आई ज़िन्दाबाद! (राजू आतल्या खोलीत जातो. हर्षद घाईघाईने पलंगावरची नाणीं पेटीत भरून ठेवतो, व पेटी उशीखाली लपवतो. तेवढ्यात दार वाजतं.) कोण आहे? (बाहेरून आवाज येतो, "शेरवुडच्या जंगलातील रॉबिन हुडचे साथी".) मस्स्त! मी गॅंगचा सरदार, रॉबिन हुड. गुहेत प्रवेश करा.
( बाहेरून तीन मुलें प्रवेश करतात. )
सुनील : रॉबिन हुड ज़िंदाबाद!
हर्षद : आपली एकी ज़िंदाबाद! बसा. (सगळेजण पलंगावर बसतात.) सुनील, काय बातमी आहे?
सुनील : अरे, धमाल आली.
हर्षद : काय झालं ते सांग.
सुनील : सांगतो. पण आपलं पेट्रोल कुठे आहे?
हर्षद : राजू आणायला गेलाय. तू रिपोर्ट दे.
सुनील : बिलकुल नाही. पेट्रोल पोटात गेल्याखेरीज आपली गाडी सुरुच होत नाही. तोपर्यंत नितीन आणि जयंतला रिपोर्ट द्यायला सांग.
नितीन : ओके, बॉस.
हर्षद : हे काय नवीन?
( तेवढ्यात आतूंन राजू फ़राळ्याच्या पिशव्या संभाळीत येतो. इतर मुले पुढे होऊन त्याला मदत करतात. )
सुनील : (पिशवीतून चिवड्याचा घास घेत) चिवडा ज़िंदाबाद. आत्तां आपण रिपोर्ट द्यायला तयार आहोत.
राजू : बकासूर महाराज, आधी तोंडातील फ़राळ संपव आणि मग रिपोर्ट दे.
हर्षद : अगदी हवं तेवढं पेट्रोल नीट पोटात जाऊं दे, नाहींतर तुझी गाडी मध्य़ेच बंद पडायची. या पेट्रोलची गरज तुलाच सर्वात जास्त असते.
सुनील : धन्यवाद... धन्यवाद.
( सुनील एका बाजूला जाऊन खाण्यात गुंग होतो. इतर सर्वजण फ़राळाचा एकेक घास घेताघेता बोलायला लागतात. )
हर्षद : नितीन, हें नवीन ’बॉस’ प्रकरण काय आहे?
नितीन : यांत नवीन काही नाही. मी फ़िल्ममध्ये पाहिलंय की प्रत्येक गॅंगचे मेम्बर्स आपल्या लीडरला "बॉस" म्हणतात.
हर्षद : आपण फ़िल्मवाल्यांची नक्कल केलीच पाहिजे असं नाही.
राजू : बॉस, पण काही म्हण, ऐकायला झकास वाटतं, "बॉस्स".
हर्षद : ठीक आहे. आजपासून आपणसुद्धा "बॉस" म्हणायचं.
सर्वजण : (ओरडून) ओके, बॉस.
राजू : हळू ओरडा. आज आपल्यापुढॆ बरेच प्रश्न उभे आहेत.
जयंत : उदाहरणार्थ?
राजू : तुम्ही सर्वजण वर्तमानपत्रं वाचत असालच.
सुनील : बॉस, मी वर्तमानपत्रं बघत असतो, पण वाचत नाहीं.
नितीन : मी फ़क्त नवीन सिनेमांच्या जाहिराती बघत असतो.
जयंत : मी खेळांच्या बातम्या वाचत असतो.
राजू : देशाभरांत गुप्त धनाचे सांठे ज़प्त केले जात आहेत.
हर्षद : सर्व घराघरांतून धडाधड धाडी पडत आहेत.
राजू : आपल्या खजिन्यावर सुजीतच्या गॅंगचा डोळा आहेच...
हर्षद : आणि आत्ता बॉसच्या बाबांचा देखील डोळा आपल्या वस्तूंवर आहे.
राजू : म्हणजे माझ्या बाबांचा. कुठल्याहि क्षणाला पोलिसांची धाड आपल्या headquartersवर पडायची शक्यता आहे.
सुनील : आहे. (एक लाडू तोंडात कोंबतो.)
राजू : आपल्याला फ़ितूर झालेल्या दिलीपनं आपल्या खजिन्याची माहिती सुजीतला दिली असेलच. शिवाय मला दाट शंका आहे की त्यानंच पोलिसांना फोन करून आपल्या अड्ड्याची माहिती दिली असावी.
जयंत : राजू ...
राजू : बॉस म्हण.
जयंत : सॉरी, बॉस. बॉस, तुला फक्त शंका आहे, माझ्याकडे भरभक्कम पुरावा आहे. (खिशांतून कागद काढून राजूला देत) हें बघ. सुजीतच्या गॅंगचं पत्र. सुहासनं पोस्टाच्या पेटीत टाकताना मी पाहिलं होतं.
हर्षद : मग हें तुझ्या हातीं कसं पडलं?
जयंत : पोस्टमन येईपर्यंत मी तिथंच रेंगाळत राहिलॊ. त्यानं सगळीं पत्रं रिकामी केलीं, तेव्हां मी त्यांना म्हटलं, "पोस्टमन काका, मी पत्रावर चुकून चुकीचा पत्ता लिहिला. ज़रा देता कां?" मी पत्र घेतलं आणि पळ काढून इथं आलो. येतांना मला सुनील व नितीन भेटले.
सुनील : केवढ्या जोरात पळायला लावलं याने! सॉलीड थकलो मी.
हर्षद : कळलं. पेट्रोल पोटात गेल्यावर तुझा थकवा दूर झाला ना?
राजू : (पेपर न्य़ाहाळून पहात) हर्षद, ही कुठली भाषा आहे बघ जरा.
हर्षद : (पेपर पहात) च्यायला, चीनी किंवा जापानी भाषा दिसतेय.
नितीन : (पेपर घेत) नाही बॉस, अक्षरं इंग्रज़ीतच आहेत.
सुनील : (पेपर खेंचून घेत) ही चीनी नाहीं की जापानी देखील नाही, ही आहे गुप्त भाषा. म्हणजे सांकेतिक भाषा, ज्याला इंग्लिशमध्ये code language म्हणतात. गुप्तचरांची भाषा. Spy language. सगळे ऑप्शन्स दिलेयत मी.
जयंत : ती कशी काय?
सुनील : (डोक्याकडे बोट दाखवीत) त्याला अक्कल लागते.
राजू : अच्छा. पण मला वाटलं की तुझ्या त्या भागांत काही शिरत नाही. शिरतं तें सगळं (पोटाकडे बोट दाखवून) याच भागांत.
सुनील : इथंच तर चुकता तुम्हीं. एका जातिवंत बुध्दिवंताला ओळखायला दुसरा बुध्दिवंतच लागतो.
राजू : ठीक आहे, ठीक आहे. फ़ालतू बडबड नको. चिट्ठींत काय लिहीलंय तें सांग.
सुनील : सॉरी बॉस. सगळं पत्र वाचून हवंय की मेन पॉईंट पाहिजे?
राजू : फक्त मेन पॉईंट.
सुनील : मेन पॉईंट आहे नरीमन पॉईंट.
हर्षद : फालतूगिरी पुरे.
सुनील : फालतूगिरी नाही, सिरीयसली बोलतोय. सुजीतच्या गॅंगचं हेड ऑफिस आतां नरीमन पॉईंटला एका गॅरेजमध्ये हलवण्यात आलेलं आहे.
नितीन : तिथं का?
सुनील : त्यांची जुनी जागा आपल्याला कळली आहे म्हणून. शिवाय सुजीतचा आतेभाऊ तिथं जवळच राहतो. त्याचं गॅरेज त्यांना फुकटात वापरायला मिळतंय, हें दुसरं कारण.
जयंत : तरीच.
हर्षद : तरीच काय?
जयंत : गेल्या शनिवारी मी नरीमन पॉईंटला गेलो होतो तेव्हां सुजीत आणि दिलीपला एका बिल्डिंगीत शिरताना पाहिलं.
राजू : आणि तू हे आत्तां सांगतोयस?
हर्षद : आणि तू नरीमन पॉईंटला कशाला गेला होतास?
सुनील : समुद्रावरची हवा खायला गेला असेल.
जयंत : तुला लेकाला खाण्याशिवाय दुसरं काय सुचते?
हर्षद : जयंत, तू देखील त्या सुजीतच्या गॅंगमध्ये सामील तर झाला नाहीस ना?
जयंत : बास्स कां बॉस? गॅंग जॉइन करताना घेतलेली शपथ मी कधीच तोडणार नाही,
सुनील : आपण सुद्धां एकदा खाल्लेली शपथ कधीच नाही तोडणार.
हर्षद : खाल्लेली आहेस ना?
जयंत : मी माझ्या काकांच दिल्लीचं विमानाचं तिकीट आणायला बाबांबरोबर गेलो होतो नरीमन पॉईंटला.
राजू : ठीक आहे, विषय बदलू नका. आणि काय लिहीलंय पत्रांत?
सुनील : (पत्र वाचीत) आणखी लिहीलंय की चान्स बघून आपल्या खजिन्यावर डल्ला मारणार आहेत ते.
हर्षद : म्हणजे अजून एक धाड.
राजू : चोर लेकाचे.
सुनील : नुसते चोर नाहीत ... डोकं खाणारे महाचॊर.
राजू : आपला खजिना चोरणं म्हणजे तेवढं सिम्पल नाही म्हणावं.
हर्षद : प्रयत्न तर करून बघा, नाहीं एकेकाला अद्दल घडवली तर नावाचे रॉबिन हुड नाही.
जयंत : मग आत्तां काय करायचं आपण?
सुनील : मारामारी.
नितीन : एवढ्यांत नाही. मारामारी शेवटच्या रिळांत असते... दे दणादण.
हर्षद : नितीन, तुला ना, पिक्चरचं वेड लागलंय.
नितीन : पण बॉसला बॉस म्हणायची कल्पना माझीच की नाही.
राजू : हर्षद, तू इथला मोर्चा संभाळ. तोपर्यंत मी या रिकाम्या पिशव्या आंत ठेवून येतो.
सुनील : एक मिनीट, त्या आधी मी या पिशव्या खरोखर रिकाम्या करतो. (पिशव्या उलट्या करून उरलेला माल तोंडात कोंबतो.)
राजू : सुनील, तुझी रिकामी टाकी कधीच भरणार नाही. (आत जातो.)
हर्षद : हे बघा मित्रांनो, आज आपल्यासमोर मोठा गहन प्रश्न उभा आहे.
जयंत : तें तू मघाशीच सांगितलंस. पण तो गहन का काय तो प्रश्न कोणता हें अजून नीटसं कळलेलं नाहीं.
हर्षद : (वर्तमानपत्र दाखवून) आजकाल सगळीकडे धडाधड धाडी पडताहेत. अशावेळी आपला खजिना सुद्धां धोक्यात आहे. आपल्या खोलीचा पत्ता आपल्या शत्रूला माहीत आहे.
राजू : (आंत येत) हर्षदने तुम्हाला आपला प्रॉब्लेम सांगितला असेलच. माझे बाबा देखील हा कचरा --- सॉरी, हा खजिना या खोलीत ठेवण्याविरुद्ध आहेत. आजच्या आज सगळ्या वस्तू आपल्याला इथून हलवाव्या लागतील.
नितीन : पण कुठं?
राजू : माझ्या किचनच्या मागल्या बाजूला असलेल्या बागेत. सुजीतच्या गॅंगचं ओफिस गॅरेजमध्ये असेल, तर आपलं ऑफिस आजपासून माझ्या माळ्याच्या झोपडीत असेल.
हर्षद : कल्पना उत्तम आहे. आपला खजिना एका गरीब माळ्याच्या घरात शोधायची कल्पना कधीच कुणाला सुचणार नाही. आणि सरकार वेळोवेळी उपसून काढत असलेल्या नवनवीन कायद्यांपासून सुद्धा आपण बचावले जाऊ.
जयंत : म्हणजे सुजीतची गॅंग सरकारला सामील झाली आहे असं तर म्हणायचं नाही तुला?
हर्षद : मला एवढंच म्हणायचंय की सुजीतच्या गॅंगचा डोळा आपल्या खजिन्यावर आहे. आणि आपला डाव साधायला ते सरकारलाच काय, भुतांना सुद्धा सामील होतील. त्यांचा काही भरोसा नाही.
नितीन : म्हणजे "भूत हमारे साथी"!
राजू : चला, पटापट सगळ्या वस्तू इथून नेवूया.
( सर्वजण वेगवेगळ्या कोपर्‍यांतून वस्तू उचलतात, आणि आंत ठेवायला जातात. राजू पलंगावरची नाण्यांची पेटी उचलतो. )
राजू : संभाळून. धडपडू नका.
( एकएक करून आंत जायला लागतात. जातांना स्टेजवरचे दिवे मालवतात. स्टेजवर अंधुकसा उजेड आहे. थोडा वेळ स्टेजवर कुणीच नसतं. काही वेळाने खिडकीतून एक माणूस स्टेजवर उडी टाकतो. त्याचे कपडे मळकट आहेत. त्याच्या खांद्यावर एक पिशवी लटकते आहे. चेहर्‍यावर काळ्या रंगाचा बुरखा, डोळ्यांच्या जागी दोन भोकं. बुरख्याची संवय नसल्याने तो मान वेडीवाकडी करून इथंतिथं पहायचा प्रयत्न करीत खोलीभर फिरतो. कधी पलंगावरची उशी उचलून बघतो तर कधी टेबलाचा खण उपसून पहातो. हातांत एक टॉर्च, खांद्यावर दुर्बीण लटकतेय. मधूनच दुर्बीण डोळ्यांना लावून तो खोलीची तपासणी करतो. हे सर्व चाललेलं असतानाच आंतून राजू, हर्षद, नितीन, सुनील व जयंत खोलीत प्रवेश करतात. त्या बुरखाधारी व्यक्तीला पाहून ते दचकतात आणि एका कोपर्‍यात राहून आपापसात कुजबुजायला लागतात. )
नितीन : राजू, घरात चोर शिरलाय...
राजू : चोरबीर नाही, आपल्या घरावर धाड पडलीय, धाड.
जयंत : कुणाची धाड?
राजू : पोलिसांची, अजून कोणाची? नीट बघ, तो आपल्या गुप्त धनाचा शोध करतोय.
हर्षद : आणि आपण गप्प उभे राहून तमाशा बघतोय.
सुनील : पण त्याला सापडणार तरी काय इथं? आपण तर सर्व वस्तू आत्ताच लपवून ठेवल्यात.
राजू : अरे, पण त्याने घरात प्रवेश करून आपल्या वस्तू ज़प्त करण्याचा प्रयत्न तर केलाय.
हर्षद : मग करायचा का अटॅक?
( याचवेळी तो माणूस हातातला टॉर्च पलंगावर ठेवून कोपर्‍यातल्या बुटांच्या कपाटाकडे जातो व एकेक बूट काढून बघायला लागतो. हलक्या पावलांनी मुलं पुढे सरकतात. राजू पलंगावरचा टॉर्च घेऊन पुढे होतो व जोराने त्या माणसाच्या डोक्यावर हाणतो. "मेलो...मेलॊ.." असं ओरडत तो माणूस ज़मिनीवर पडतो. राजू व हर्षद त्याचे खिसे तपासायला लागतात. )
सुनील : सांपडलं का कांही?
हर्षद : ही फणी सांपडली.
नितीन : आपल्याला काय उपयोग या फणीचा? शाळेत लांब केस ठेवायला तर परवानगी नाही.
जयंत : त्या डिसूझा सरांचे केस मात्र ज़मीन साफ करीत असतात. त्यांना कुणीच काही बोलत नाही.
राजू : शिक्षकांमुळे कधी शिस्त बिघडत नसते... बिघडते ती आम्हां मुलांमुळे
नितीन : ती फणी दे बघू इकडे. आतां मी सुद्धा केस वाढवतो शाहरुख खानसारखॆ.
जयंत : नको, उगीच राडा नको शाळेत. परत ठेव ती फणी. अजून काही आहे का बघ.
हर्षद : एक पेन आहे.
नितीन : इथं दे.
हर्षद : शाई गळतेय त्यातून.
जयंत : (खाली पडलेल्या माणसाकडे निरखून पहात) बॉस, हा काहींच हालचाल करीत नाही. मेला तर नसेल ना?
( खाली पडलेला माणूस, शेम्स पॉण्ड नांव, मान उचलून वर पहातो. )
शेम्स पॉण्ड: अजून नाही, पण अजून जोराने मारलं असतंत तर नक्कीच मेलो असतो. आतां फक्त बेशुद्ध पडलो होतो.
जयंत : नशीब, जिवंत आहे ते, नाहीतर आणखी लफ़डं झालं असतं.
राजू : (शेम्स पॉण्डला उठवून बसवीत) आधी तो तोंडावरचा बुरखा काढा. तुमचं थोबाड तरी बघूंदे आम्हाला.
( शेम्स पॉण्ड चेहर्‍यावरचा बुरखा काढायचा निष्फळ प्रयत्न करतो. शेवटी बुरखा फाडून काढतो, आणि डोकं चोळायला लागतो. )
हर्षद : (त्या माणसाला पाहून चकीत होऊन) श्यामकाका, तुम्हीं?
राजू : हर्षद, तू ओळखतोस ह्यांना?
हर्षद : चांगलाच. आमच्याच बिल्डींगीत रहातात. ह्यांच नांव शामराव पाण्डे.
शेम्स पॉण्ड: हर्षद, प्लीज़, त्या नावाने हाक मारू नकोस. अंगावर कसं झुरळ चढल्यासारखं वाटतं. माझं नाव शेम्स पॉण्ड.
नितीन : तुम्हाला जेम्स बॉण्ड म्हणायचंय?
शेम्स पॉण्ड: नव्हे, शेम्स पॉण्डच. शामराव पाण्डेचा झाला शेम्स पोण्ड.
हर्षद : काका, तुम्ही नाव केव्हांपासून बदललं?
शेम्स पॉण्ड: हा धंदा सुरू केल्यापासून.
राजू : म्हणजे चोरीचा धंदा?
शेम्स पॉण्ड: मी चोर वाटतो तुम्हाला?
नितीन : तो काळा बुरखा घालून तुम्ही काळा पहाड वाटता. माझे आजोबा सांगायचे, मराठीतला प्रसिद्ध सीक्रेट एजण्ट.
शेम्स पॉण्ड: मी देखील सीक्रेट एजण्टच आहे.
सुनील : मिस्टर, तुम्ही फार फार तर सिग्रेटचे एजण्ट वाटता. पण तुम्ही इथं काय करताय? हें पानबिडीचं दुकान नाही.
शेम्स पॉण्ड: मी सीक्रेट एजण्टच आहे. तो जसा जेम्स बॉण्ड, तसा मी शेम्स पॉण्ड. अरे हर्षद, सांग ना तुझ्या मित्रांना.
हर्षद : ओ, सांगायला विसरलो, मीच यांना बोलावलं होतं, आपल्या गुप्त खजिन्याच्या रक्षणासाठी.
नितीन : या सॅम्पलला?
शेम्स पॉण्ड: हें बघा, मी सॅम्पल नाही. पण दिसतो तितका सिम्पलही नाही. मी एक गुप्त हेर आहे. आधी इथल्याच एका बॅंकेत कारकुनी करीत होतो. बायकोच्या ज़ाचाने कंटाळा आला म्हणून मी बॅंकेची नोकरी सोडली आणि हा गुप्त हेराचा धंदा सुरू केला. नाव जेम्स बॉण्ड्शी rhyme व्हावं म्हणून श्यामराव पाण्डे बदलून शेम्स पॉण्ड ठेवलं.
हर्षद : मी आजच्या पेपरात ह्या धाडींची बातमी वाचली आणि ठरवलं की आपल्याला सुद्धा एक गुप्त हेराची गरज आहे, तेव्हा शामकाकांना बोलवावं. तसंही त्यांना कुणी गिर्‍हाईक मिळत नव्हतं...
सुनील : म्हणून त्यांनी तुला गिर्‍हाईक बनवलं! दुसरं काय?
राजू : फार लागलं नाही ना, शामकाका?
शेम्स पॉण्ड: शामकाका नको रे, शेम्स पॉण्डच म्हण. निदान शेम्स अंकल तरी.
राजू : सॉरी, शेम्स अंकल. या हर्षदनं मला काहीच सांगितलं नव्हतं.
हर्षद : शिवाय तुमचा हा काळा बुरखा पाहून मी सुद्धां ओळखलं नाही तुम्हाला. फार लागलं नाही ना?
शेम्स पॉण्ड: (तोंड वेडंवाकडं करीत) नाही, फार लागलं नाही..
सुनील : मग पुढच्या वेळी जास्त जोरानं मारूं. (शेम्स पॉण्ड दचकतो.) अहो, तुम्हाला नाही, शत्रूला जोरानं मारूं
शेम्स पॉण्ड: (हंसत) नो प्रॉब्लेम. हेरगिरी करायची म्हणजे थोडाफार मार खाणं ओघाओघाने आलंच.
जयंत : अन मार देणंसुद्धा. लक्षात असूं दे.
नितीन : काका, तुम्ही दिवसासुद्धा टॉर्च वापरतां?
शेम्स पॉण्ड: अंधार असला की वापरतो. आणि ह्या बुरख्यामुळे अंधाराशिवाय कांही दिसत नव्हतं.
नितीन : मग बुरखा घातला तरी का?
शेम्स पॉण्ड: बुरखा घातला की शत्रूवर जरा impression पडतं, म्हणून घालतो. कुठं आहे शत्रू?
हर्षद : शत्रू यायचा आहे अजून.
सुनील : पण काका, आमचं रक्षण तुम्हीं करणार कसं? तुमच्याकडे हत्यार तरी कुठे आहे?
शेम्स पॉण्ड: (खिशांतून फणी काढून) हे काय माझं हत्यार? ह्यापुढं मोठेमोठे शत्रूदेखील नरम पडतात.
सुनील : (फणी घेऊन केस विंचरायचा प्रयत्न करीत) काका, या फणीनं साधे केससुद्धा नरम पडत नाहीत, का धड विंचरता येत नाहीत. शत्रू कसला नरम पडतोय?
शेम्स पॉण्ड: साधी फणी नाही ही. ह्यावरचं हे छोटं बटण फिरवलं की याच्या प्रत्येक दांतातून एक सुरा बाहेर निघतो.
जयंत : बापरे बाप! अजून काही?
शेम्स पॉण्ड: (खिशातून पेन काढून दाखवीत) हे पेन. (दांत काढून हंसत) दिसतं तेवढं साधंसुधं पेन नाही...
राजू : माहित आहे, शाई गळणारं पेन आहे तें.
शेम्स पॉण्ड: चूक. शाई गळणारं पेन होतं तें, पण मी बॅंकेत असताना. त्यावेळी माझं हत्यार हें पेन होतं. पण आतां हे पेन माझं हत्यार आहे.
नितीन : म्हणजे?
शेम्स पॉण्ड: हेरगिरी सुरू केल्यानंतर मी ह्याचं ओपरेशन करून घेतलं. (पेन उघडून दाखवीत) हे या पेनचं नीब, रशियात तयार केलेलं आहे. ह्यांत एक तीक्ष्ण सुरा बसवलेला आहे. हें याचं टोपण, अमेरिकेत बनवलेलं आहे. ह्यामध्ये एक छोटासा आरसा फिट‍ केलेला आहे.
राजू : हें सगळं वर्णन ऐकून मलाच फीट ... म्हणजे चक्कर येतेय.
शेम्स पॉण्ड: ही या पेनची बॉडी, जर्मनीत तयार केलेली आहे. ही डाव्या बाजूला फिरवली की पिस्तुल बाहेर येतं, आणि उजव्या बाजूला फिरवलं की ह्यांत बसवलेला कॅमेरा स्टार्ट होतो. काय, आहे की नाही गम्मत? खूप हिंडून चॊर बाज़ारातून विकत घेतलंय मी.
राजू : सॉलीड धमाल आहे. तुम्हींसुद्धा माझ्यासारखंच ठीकठिकाणांहून वस्तू गोळ्या केलेल्या दिसतात. पण आम्हीं नाही कुठली वस्तू चोर बाज़ारांत घेतलेली.
शेम्स पॉण्ड: काय करणार बाबा. आमचा धंदाच तसा आहे.
सुनील : हुं..कधी इथून उचल, तर कधी तिथून उचल.
शेम्स पॉण्ड: पण काही म्हणा पोरांनो, ह्या धंद्यांत थ्रिल आहे.. धाडस आहे.. प्रत्येक मिशनवर जाताना...
सुनील : मशीनवर सुद्धा जावं लागतं?
शेम्स पॉण्ड: मशीनवर नाही, मिशनवर.. म्हणजे कामगिरीवर. तुम्हाला नाही कळणार. बरं आत्तां माझी कामगिरी काय आहे ते सांगा पटकन.
राजू : फार कठीण नाही. आमच्याकडे लाख-दोन लाखांचा खजिना आहे...
शेम्स पॉण्ड: (गोंधळून जाऊन) ... क ...क...किती?
राजू : असेल लाख-दोन लाखांचा.
शेम्स पॉण्ड: (बोटांवर मोजायचा प्रयत्न करीत) म्हणजे एकावर किती शून्यें?
जयंत : शेम्स अंकल, तुम्हाला माहीत नाही? बॅंकेत होता ना तुम्हीं?
शेम्स पॉण्ड: पण कधी हज़ारांपलीकडे नोटा मोजल्या नाहींत.
राजू : जाऊं दे, किती शून्यं ते महत्वाचं नाही. सरकारचा व पोलिसांचा तर डोळा आहेच आमच्या खजिन्यावर. याशिवाय आमचे काही मित्र...
नितीन : बॉस, मित्र नाही, शत्रू ..
सुनील : चोर? ...नुसते चोर नाही, महाचोर.
शेम्स पॉण्ड: कोण? सरकार? की पोलिस?
हर्षद : आमच्या दुश्मनांची गॅंग. तुम्हाला आम्ही एवढ्याकरता बोलावलंय की तुम्ही आमच्या शत्रूपक्षाला आमच्या खजिन्यापर्यंत पोचूं द्यायचं नाही.
शेम्स पॉण्ड: एवढंच ना? ती माझी जबाबदारी. तुम्ही सगळं माझ्यावर सोपवा आणि बिनधास्त रहा.
राजू : चला, आपण चौपाटीला जाऊन येवू.
सुनील : भेळ खायला?
हर्षद : भेळ सोडली तर चौपाटीला खाण्यासारखी अजून एक वस्तू आहे.
सुनील : कोणती?
हर्षद : तिथली थंडगार हवा.
राजू : पण आम्ही तिथं जातोयं ते भेळ किंवा हवा खायला नव्हे. आम्ही जातोय तिथले शंख आणि शिंपले गोळा करायला.
हर्षद : पुढल्या महिन्यात आपल्या शाळेत शंख आणि शिंपल्यांचं प्रदर्शन आहे. पण तुझ्या बहुतेक लक्षात देखील नसेल हे.
सुनील : लक्षात आहे. पण चौपाटी म्हटलं की मला फक्त भेळपुरी आणि पाणीपुरीवालेच आठवतात.
राजू : बोलण्यात वेळ नका घालवू. आपल्याला लवकर परत यायचंय.
सुनील : वेळ नका घालवू. चला लवकर. भेळपुरीवाले माझी वाट पहाताहेत. तुम्ही शंख-शिंपले जमा करा, मी भेळपुरी खातो.
( सगळेजण बाहेर निघून जातात. राजू पलंगावरची एक रिकामी पिशवी उचलतो व बाहेर जातो. मुलांनी गेल्यावर शेम्स पॉण्ड काही वेळ इथंतिथं फिरतो. काहीवेळ दुर्बीणीतून बघत राहतो. शेवटी काही न सुचून खाली पडलेला फाटका बुरखा उचलतो, तोंडावर चढवतो, आणि पटकन पलंगाखाली जाऊन लपतो. एवढ्यात बाहेरून एक मुलगा (अजीत) चोरट्या पांवलानी आंत शिरतो. इथंतिथं पहात तो पलंगाजवळ येतो आणि खाली वाकून तपासणी करायला लागतो. याचवेळी पलंगाखालून शेम्स पॉण्ड अचानक आपलं डोकं बाहेर काढतो. फाटका बुरखा असलेलं ते तोंड पाहून अजीत घाबरतो आणि "भूत-भूत" म्हणून ओरडत बाहेर पळून जातो. शेम्स पॉण्ड दचकून बाहेर येतो. "भूतभूत" ही आरोळी ऐकून त्याची चांगलीच घाबरगुंडी उडलेली असते. टॉर्च लपवून तो भुताचा शोध घ्यायला लागतो. याच-वेळी बाहेरून येणार्‍या अजीतची व त्याची टक्कर होते. दोघेही घाबरून एकमेकांना सामोरे येतात आणि ओरडायला लागतात, "भूत-भूत". दोघेही दोन्ही बाजूंनी पळत सुटतात. काही वेळाने दोघे परत बाहेर येतात आणि एकमेकांना सामोरे जातात. )
शेम्स पॉण्ड: तू कोण?
अजीत : तुम्हीं कोण?
शेम्स पॉण्ड: मी आधी विचारलं. तू कोण?
अजीत : मी अजीत.
शेम्स पॉण्ड: मग भूत कुठाय?
अजीत : (त्यांच्याकडे बोट दाखवून) तुम्ही.
जेम्स पॉण्ड: मी भूत नाही.
अजीत : म्हणजे माणूस आहात तर?
जेम्स पॉण्ड: माणूस नाही...
अजीत : माणूस नाही... भूत देखील नाही. मग तुम्ही आहात तरी कोण?
शेम्स पॉण्ड: म्हणजे मी माणूस आहे, पण साधा माणूस नाही, डिटेक्टिव आहे. सीक्रेट एजण्ट, शेम्स पॉण्ड.
अजीत : (हंसत) आणि मी तुम्हालाच भूत समजलो.
शेम्स पॉण्ड: होतं असं कधीकधी. मागे मी आमच्या घरात उंदीर मारत होतो तेव्हां माझा मुलगा देखील मला भूत समजला होता.
अजीत : ते कसं?
शेम्स पॉण्ड: माझ्या बायकोनं हातांत काठी देऊन उंदीर मारायला म्हणून मला किचनमध्ये ढकललं. दोनतीन तास आमचा लढा चालू होता. कधी मी पुढे तर उंदीर मागे. कधी उंदीर पुढे, मी मागे. मी बाहेर आलो तेव्हा माझं तोंड कोळशानं आणि पिठानं माखलेलं होतं. माझा मुलगा मला भूत समजला आणि चक्कर येऊन पडला. तेव्हा माझी बायको माझ्या मागे लागली. मग कधी मी पुढे, ती मागे. तर कधी ती पुढे, मी मागे. (अचानक लक्षात येऊन थांबतो.) पण मी तुला हे सगळं का सांगतोय? तू माझ्याकडे गप्पा मारत राहू नकोस. मला माझी कामगिरी पार पाडायची आहे.
अजीत : कसली कामगिरी?
शेम्स पॉण्ड: हर्षद आणि त्याच्या मित्रांच्या खजिन्यावर त्याच्या शत्रूंचा डोळा आहे. त्यांना दूर ठेवण्याची कामगिरी त्यांनी माझ्यावर सोपवली आहे. आधी मला सांग, तू मित्र आहेस की शत्रू?
अजीत : शत्रू ... सॉरी, सॉरी, मित्र आहे. मित्रच म्हणा ना.
शेम्स पॉण्ड: मग हरकत नाही.
अजीत : हे बघा काका, तुम्ही पहारा देऊन दमला असाल. आतां थोडा वेळ आराम करा. मी पहारा देतो.
शेम्स पॉण्ड: कुणाला सांगणार नाहीस ना?
अजीत : Mother promise, नाही सांगणार. तुम्हीं बिनधास्त झोपी जा.
( शेम्स पॉण्ड जाऊन पलंगावर पडतो आणि थोड्याच वेळात घोरायला लागतो. अजीत हलक्या पावलांनी त्याच्याकडे जाऊन तो झोपला असल्याची खात्री करतो. घाईघाईने इथंतिथं काही सांपडतंय का ते पहातो. काही सांपडत नाही म्हणून निराश होतो. तेवढ्यात बाहेरून त्याचे मित्र सुजीत, दिलीप, सुहास आणि संजय प्रवेश करतात. )
सुजीत : अजीत, तूं इथं काय करतोयस?
अजीत : (वैतागून) माश्या मारतोय.
सुजीत : नीट बोलता येत नाही?
अजीत : नीटच बोलतोय. खरोखरच माश्या मारतोय. कुठे काही सापडत नाही. सगळा माल कुठेतरी लपवून लेकाच्यांनी पळ काढलेला दिसतोय.
सुजीत : तुला काय माहीत?
अजीत : मी बाहेर लपून बसलो होतो, तेव्हा त्यांना घाईघाईनं कुठेतरी जाताना पाहिलं.
सुजीत : पण आम्हाला सोडून तू इथं आंत आलासच कशाला? आपण बाहेर भेटायचं ठरलं होतं.
अजीत : आपण बरोबर अकरा वाजता भेटायच ठरलं होतं, आठवतंय ना? आता साडे अकरा वाजत आले.
सुहास : आम्हाला वाटेत थोडा उशीर झाला.
अजीत : ही माझी चूक झाली? मी बाहेर असताना या माणसाला आत शिरताना पाहिलं आणि स्वत: आत आलो.
सर्वजण : (पलंगाकडे पाहून ओरडत) हा कोण?
अजीत : शेम्स पॉण्ड: राजूच्या गॅंगने आपल्या खजिन्याचं रक्षण करायला याला नेमलंय.
सुजीत : (निरखून पहात) ह्या मॅडकॅपला? याच्याकडे पाहिलं तर हा स्वत:चं सुद्धा रक्षण करूं शकेल की नाही याची शंका आहे. हा काय खजिन्याचं रक्षण करणार?
अजीत : मिस्टर, दिसतं तसं नसतं...
सुहास : ...अन म्हणूनच जग फसतं.
अजीत : ह्याच्या बोलण्यावरून हा वाटतो बावळट, पण कदाचित बावळटपणाचा केवळ आव आणत असेल. म्हणूनच आपण फसलो.
संजय : आपण फसलो?
अजीत : आपणा सर्वांना पुरता मामा बनवून राजूची गॅंग पसार झालीय.
दिलीप : आता काय होणार?
अजीत : होणार काय? आपल्या डोळ्यांत धूळ झोंकण्याकरिता म्हणून तर त्यांनी या बावळटाला नेमलं..
संजय : आणि आपण बावळट बनलो.
सुजीत : अद्याप नाही. मला अजूनही वाटतं की त्यांचा खजिना इथंच कुठंतरी असेल.
सुहास : मग शोधत बसा.
सुजीत : शोधावा तर लागेलच. हा गुप्त खजिना आपण सरकारच्या हाती दिला तर आपल्या गॅंगला सरकारकडून मोठं बक्षीस मिळेल. पेपर्समध्ये लिहून आलंय तसं.
संजय : पण इथं खजिना नाही म्हणजे बक्षिसाची फक्त स्वप्नंच बघा.
सुजीत : (वैतागून मोठयाने ओरडतो) मूर्खासारखं काहीतरी बोलू नका. खजिना इथंच लपवलेला आहे आणि तो आपल्याला शोधायलाच हवा.
अजीत : पण म्हणून त्यासाठी ओरडायलाच हवं का? हा शेम्स पॉण्ड उठला तर बोंबा मारत फिरा.
( याचवेळी शेम्स पॉण्ड पलंगावरून उठून बसतो. )
शेम्स पॉण्ड: मग मारा बोंबा. (अजीतला) तू स्वत:ला राजूचा मित्र म्हणवतोस ना? मला आराम करायला सांगत होतास ना? आतां तुम्हीच आराम करा. मी तुमचं सगळं बोलणं ऐकलं. त्तुम्हां कुणालाही इथून हलूं देणार नाही मी आतां.
सुजीत : मिस्टर शेम्स पॉण्ड, आमचं चुकलं... आम्हाला प्लीज़, माफ करा.
शेम्स पॉण्ड: खजिना सरकारला देऊन बक्षीस पाहिजे होतं ना तुम्हाला? जेम्स बॉण्डचा गुरू शेम्स पॉण्ड इथं हज़र असताना तुम्ही खजिन्याच्या केसाला सुद्धा धक्का लावू शकणार नाही. (सगळेजण हलायचा प्रयत्न करतात. तेवढ्यात खिशातून फणी काढून त्यांच्यावर रोखून) खबरदार, कुणी हालचाल केलीत तर! ही फणी घालून जीव घेईन तुमचा.
सुजीत : नुसता बावळट नाही, मूर्खसुद्धा आहे हा. फणी घालून जीव घेणार म्हणे.
शेम्स पॉण्ड: (दांत विचकून) साधीसुधी फणी नाही ही. हिच्या प्रत्येक दांत्यात एकेक तीक्ष्ण सुरा बसवलेला आहे.
संजय : आम्हाला मूर्ख समजता? फणीत कधी सुरे बसवलेले असतात वाटतं?
शेम्स पॉण्ड: ह्यांत बसवलेले आहेत. नसेल विश्वास बसत तर स्वत: हातांत घेऊन बघा. (फणी संजयच्या हातात देतो.)
संजय : (फणी शेम्स पॉण्ड्वर रोखून) मिस्टर शेम्स पॉण्ड, प्रत्येक दांत्यात सुरा बसवलेली तुमची फणी आतां माझ्या हाती आहे.
शेम्स पॉण्ड: (खिशातून पेन काढून) काळजी करायचं कारण नाही. मी emergency करता हे पेन जवळ बाळगतो.
सुहास : असलीं पेनं बाज़ारात पांचपांच रुपयांना मिळत असतात.
शेम्स पॉण्ड: असलीं पेनं मिळत असतील, पण हें पेन नाही मिळणार. याच्या निबमध्ये deadly हत्यार बसवलेलं आहे.
दिलीप : बघूं बघूं. (हात पुढे करतो.)
शेम्स पॉण्ड: (पटकन हात मागे घेत) एकच चूक परत परत करत नसतो मी. तुमच्या युक्त्यांना आतां नाही फसणार मी. ह्याच खोलीत डांबून ठेवणार आहे मी तुम्हांला.
सुहास : केव्हापर्यंत?
शेम्स पॉण्ड: राजू आणि त्याचे मित्र परत येईपर्यंत.
सुजीत : पण ते तर तुमच्या मागेच उभे आहेत.
( शेम्स पॉण्ड अचानक मागे वळून पाहतो. त्याने वळल्याबरोबर सर्वजण त्याच्यावर हल्ला करतात व त्याला खाली पाडतात. तो स्वत:ला सोडवून घ्यायची धडपड करत असतानांच मुलं पलंगावरची चादर काढून त्याला बांधून ठेवतात व त्याच्या तोंडात बोळा कोंबतात. )
सुजीत : चला, या पाहुण्याची कटकट मिटली. आतां घाई करून आतल्या खोलीत खजिन्याचा शोध लावला पाहिजे.
( सगळेजण आत जायला वळतात त्याचवेळी राजू, हर्षद, जयंत, नितीन खिडकीतून पटापट उड्या मारून खोलीत प्रवेश करतात. मागून सुनील धडपडत प्रवेश करतो. )
राजू : सुजीत, आतल्या खोलीत काही सापडणार नाही तुम्हाला.
( सगळेजण दचकून मागे वळून पहातात.)
हर्षद : आमचा डाव यशस्वी झाला. अजीत, तूं जसं आम्हाला जाताना पाहिलंस तसंच मी तुला खाली उभा राहिलेला पाहिला.
सुजीत : (वैतागून अजीतला) स्वत:ला खूप शहाणा समजत होतास. झालास की नाही दीड शहाणा? घे आतां.
सुनील : सर्वच जण घ्या आत्तां. खजिना शोधूनशोधून खूप थकला असाल. भूक सुद्धा लागली असेल तुम्हाला, नाही? आतं आमच्या हातचा थोडा चोप खा. तोपर्यंत मी किचनमध्ये काही खायला मिळतं का बघतो.
( सुनील किचनकडे जातो. बाकीची मुलं सुजीतच्या गॅंगवर हल्ला करतात. काही वेळ त्यांची मारामारी चालू रहाते. शेवटी राजूच्या गॅंगची मुलं सुजीतच्या गॅंगमधल्या मुलांना हात मागे धरून उभं करतात. )
राजू : सुजीत, रॉबिन हुडच्या गॅंगला हरवणं तुम्हाला वाटतं तितकं सोप्पं नाही.
हर्षद : शिवाय आमचा खजिना आम्हांला आमच्या प्राणांहून प्रिय आहे. तो आमच्यापासून हिरावून घेणं तुम्हांलाच काय, भारत सरकारला सुद्धा जमणार नाही.
सुजीत : राजू, आम्हाला माफ कर. आम्हीं चुकलो.
सुनील : राजू, माफ कसला करतोयस ह्यांना? अजून चोप दे. परत कधीं रॉबिन हुडच्या टोळीशी टक्कर देण्याची हिम्मत नाही करणार.
जयंत : काय, जिरली की नाही पुरती?
सुजीत : जिरली, पुरती जिरली. ह्यापुढे आम्ही तुमचे शत्रू नाही. आम्ही शरण येतोय तुम्हाला.
अजीत : आम्हाला तुमच्या गॅंगमध्ये सामील व्हायचंय.
नितीन : तुमच्यासारखे देशद्रोही आम्हाला आमच्या गॅंगमधे नकोयत.
राजू : नितीन, असं नाही म्हणायचं. तू सिनेमे खूप पहात असतोस ना? मग, सिनेमाचा हीरो नाही का व्हिलनला सिनेमाच्या शेवटी माफ करीत?
हर्षद : शरण आलेल्या शत्रूंना जीवदान देणं हें आपलं कर्तव्य आहे.
शेम्स पॉण्ड: (स्वत:ला सोडवून घ्यायचा प्रयत्न करीत) अरे, कुणीतरी मला जीवदान द्या.
( सगळ्यांचं लक्ष शेम्स पॉण्डकडे जातं. सुजीत आणि अजीत जाऊन त्याला सोडवतात. तो आपलं अंग चोळीन "हाश्श-हुश्श" करीत उभा राहतो. )
सुजीत : सॉरी, मिस्टर शेम्स पॉण्ड.
शेम्स पॉण्ड: सॉरी तुम्हीं कशाला? सॉरी तर मला व्हायला पाहिजे. बॅंकेतली नोकरी सुटल्यावर गुप्त हेरांचे सिनेमे पाहून पाहून डोकं फिरलं आणि हा गुप्त हेराचा धंदा सुरू केला. आता कळलं की ही खायची गोष्ट नाही.
सुनील : बरोब्बर बोललात, ही अजिबात खायची गोष्ट नाहीं.
शेम्स पॉण्ड: "यह अपने बस का रोग नही".
हर्षद : श्यामकाका...
नितीन : श्यामकाका नाही, शेम्स पॉण्ड म्हण.
शेम्स पॉण्ड: नको नको. श्यामकाकाच ठीक आहे. मी शेम्स पॉण्डला retire करून परत श्यामकाका व्हायचं ठरवलंय.
हर्षद : उत्तम केलंत. घरी जा. राधाकाकू वाट पहात असेल.
( शेम्स पॉण्ड लंगडत लंगडत बाहेर जातो. सगळेजण हसायला लागतात. )
राजू : Welcome to the Robin Hood Gang.
सुजीत : रॉबीन हुडची गॅंग ज़िंदाबाद.
हर्षद : ही आरोळी मात्र थोडी चुकली.
राजू : का, काय झालं?
हर्षद : आपण म्हणायला हवं "धडाधड धाडी ज़िंदाबाद".
सुजीत : ही कसली आरोळी? धडाधड धाडी ज़िंदाबाद?
हर्षद : हीच तर खरी आरोळी. देशभर ह्या ज्या धडाधड धाडी पडताहेत त्यांच्यामुळेच तर आपले शत्रू आपले मित्र झाले, खरं ना?
राजू : अगदी खरं.
हर्षद : तर सगळे मिळून म्हणा, "धडाधड धाडी ज़िंदाबाद!"
( सगळे जण मोठ्याने ओरडतात, "धडाधड धाडी ज़िंदाबाद!!" )

* * * * * (हळूहळू पडदा पडायला सुरवात होते.) * * * * *

लेखक:
लक्ष्मीनारायण हटंगडी
EC51/B104, SAI SUMAN CHS,
EVERSHINE CITY, VASAI (E)
PIN 401208
( suneelhattangadi@gmail.com )

हम पंछी एक डालके!

( सातवी किंवा आठवीचा वर्ग. पडदा वर जातो तेव्हा वर्गात नुसता गोंधळ माजलेला असतो. वर्गाचा मॉनिटर, पाठारे, ओरडून सर्वांना शांत करायचा प्रयत्न करीत असतो, पण बिचार्‍याकडे कुणाचंच लक्ष नसतं. शेवटी सर्वांच्या आवाजावर ताण करून व डस्टर जोरात टेबलावर आपटून ... )
पाठारे : गप्प!
मुलें : पाठारे, तू गप्प!
पाठारे : जास्त गडबड केलीत तर फळ्यावर नांव लिहून सरांकडे तक्रार करीन. हां, सांगून ठेवतो. मग पेन-पेन्सील द्या, चॉकलेट द्या, काय हवं ते करा, मुळीच दया करणार नाही.
सोहोनी : जारे, आलायस मोठा नांवं लिहिणारा! काय शामत आहे सरांसमोर जायची?
मलुष्टे : हो ना. याची काय शामत लागून गेलीय? काल देखील असंच म्हणत होता. मग मधल्या सुटीत माझ्याबरोबर कॅण्टीनला येऊन माझी धुलाई केली.
पाठारे : चुप. गप्प बसा तिथं. कसली कुजबुज चाललीय?
वर्दे : साला, भाव काय खातोय बघ. सरांशी घरची ओळख निघाली म्हणून मॉनिटर झाला. आणि आज निघालाय मोट्ठा नांवं लिहायला!
पाठारे : ए वर्दे, लपून राहिलास बाकाखाली तरी आवाज ओळखतो तुझा. तू अन मी, दोघांनीहि दोन वर्षं काढलीयत या वर्गात.
( वर्गात जोराचा हंशा पिकतो, परत आरडाओरडा. )
पाठारे : वर्दे, गप्प हां, परत सांगतो साला, शिव्या द्यायचं काम नाही.
( पुन्हा वर्गात हंशा. )
पाठारे : काय, मस्ती चढली का रे तुम्हाला? हसायला काय झालं?
राव (बारीक आवाज) : सर, सर, मी सांगू?
( पुन्हा हंशा. )
पाठारे : राव, सांग.
राव : सर, त्याचं असं झालं... असं झालं...
पाठारे : चिमण्या, लवकर सांग.
राव : त्याचं असं झालं की शिव्या देऊ नये असं तू दुसर्‍यांना सांगितलंस आणि स्वत:च शिवी दिली... साला.
(पुन्हा वर्गात जोराचा हंशा. )
पाठारे : (भडकून) ठीक आहे, ठीक आहे. कळलं. तुला चोंबडेपणा करायला कुणी सांगितलं?
राव : तू विचारलंस म्हणून सांगितलं, नाहीतर मला काय गरज तुला सुधारायची?
पाठारे : च्योप, आज फळ्यावर पहिलं नाव तुझं. (फळ्यावर नाव लिहितो -- विनोद राव ... गडबड) आणि तू बाकावर उभा रहा.
राव : नाही उभा रहाणार बाकावर जा. मी काहीच केलेलं नाही. आपण नाही घाबरत सरांना.
भेंडे : इज़्ज़त ... इज़्ज़त! लाज काढली मॉनिटरची. काय पाठारे, तुझ्या शब्दाला एवढीच इज़्ज़त?
पाठारे : ए भेंडीगवारी, तुला मध्ये तोंड घालायची गरज नाही. वर्दे, बर्‍या बोलाने उभा रहा.
वर्दे : ए पाठारे, मी काय केलं? चूक रावची आणि नाव माझं घेतोस? छान!
सोहोनी : बरोबरच आहे. वर्दे रोजचा बकरा आहे ना त्याचा.
वर्दे : सोहोनी, श्याणपती करू नकोस. जास्त रुबाब दाखवलास तर परवाची ती गोष्ट सर्वांना सांगून टाकीन.
सोहोनी : सांगायला तोंड उघड तर खरा. तुझी बत्तीशी काढून तुझ्या हातात नाही दिली तर नावाचा सोहोनी नाही.
मुझुमदार : राहूं दे, राहूं दे. माहीत आहे सर्वांना तुझे वडील दातांचे डॉक्टर आहेत ते. म्हणून काय ऊठसूठ दात पाडायची धमकी द्यायची?
सोहोनी : आणि माहीत आहे तुझे वडील हवेत बंदूक उडवतात ते.
मुझुमदार : माहीत आहे तर काल घाबरलास कशाला एवढा?
भेंडे : कधी रे?
मुझुमदार : अरे, बाबांनी मारलेल्या वाघाचं नुसतं कातडं टांगलेलं पाहून याने किंचाळी फोडली.
भेंडे : पण तो वाघ तुझ्या बाबांनी नव्हता मारला. तुझ्या काकांनी मारला होता. उगीच बंडला ठोकू नकोस.
मुझुमदार : काकांनी मारला म्हणून काय झालं? काका तरी माझेच ना? शिवाय कातडं सुद्धा आमच्याकडेच आहे ना? आणि सोहोनी घाबरालाच ना?
सोहोनी : (हसायचा प्रयत्न करीत) हॅट, मी कधी कुणाला घाबरत नाही. ती नुसती ऍक्टींग केली मी.
भेंडे : मोठा शाहरूख खानच लागून गेलास की नाही?
पाठारे : सगळेजण गप्प बसा. राव, परत सांगतोय, बाकावर उभा रहा. नाहीतर...
राव : नाहीतर काय करशील रे तू? (वेडावून दाखवतो.)
वर्दे : आणखी काय करेल? घरी जाऊन धाकट्या भावाला पलंगावर उभा करेल. मला माहीत आहे ना?
पाठारे : वर्दे, आता मात्र तू सुद्धा वर उभा रहा. म्हणजे बाकावर उभा रहा. व राव, तू सुद्धा बाकावर.
( राव व वर्दे पुन्हा पाठारेला वेडावून दाखवतात. पाठारे त्यांना पकडायला धावतो. खूपशा धावपळीनंतर पराभव पत्करून पाठारे पुन्हा फळ्याजवळ जातो. )
पाठारे : वर्दे, तुझं नावसुद्धा लिहितो आता. अन दोघांच्याही नांवापुढे दोनदोन फुल्या. (फळा पाहून) आं, ही भंकस कुणी केली? फळ्यावरचं नाव कुणी पुसलं?
( वर्गात शांतता. थोड्या वेळाने)
दिघे : मला माहीत आहे.
पाठारे : सांग, कुणी पुसलं.
दिघे : माहीत आहे, पण सांगणार नाही.
पाठारे : सांगावंच लागेल.
दिघे : बिलकुल नाही सांगणार .... कारण नाव मीच पुसलं.
पाठारे : शंका होतीच मला. आता तुझं नाव देखील फळ्यावर.
दिघे : खुश्शाल लिही. आपण नाही घाबरत. शेवटी करून करून करणार काय मास्तर? दोन छड्या वाजवतील अन म्हणतील -- (सरांची नक्कल करीत) दिघ्या, वर्गाबाहेर चालता हो. (परत) सवय आहे मला याची.
( वर्गात हंशा. )
पाठारे : हसणं बंद. अगदी गप्प बसा. नाही तर सबंध वर्गाला उभं करीन.
देवधर : जारे, दोन मुलांना उभं करताना फाटते अणि म्हणे सबंध वर्गाला उभं करणार?
पाठारे : अहो, कुंभकर्ण, तुमच्याशी बोललं नाही कुणी. तुम्ही झोपा शांतपणे.
( वर्गातला हंशा ओसरल्यावर... )
देवधर : हॅं, झोपलो नव्हतो काही मी. जराशी डुलकी लागली होती. पण तुझी सगळी फजिती पहात होतो मी.
देसाई : गेली नाही वाटतं झोप अजून? पुरी पडत नसेल झोप घरी.
पाठारे : म्हणजे घरीदेखील झोपतो हा?
देसाई : हो ना. आठ-आठ वाजेपर्यंत लोळत असतो पलंगावर. मला विचार.
सोहोनी : त्याच्या पलंगावर तू काय करत होतास रे? I mean, तुला कसं माहीत असं विचारायचं होतं मला.
देसाई : परवां शाळेत नव्हतो आलो ना मी. म्हणून अभ्यास घ्यायला याच्या घरी गेलो होतो. पाहिलं तर हा मस्तपैकी लोळत होता पलंगावर.
देवधर : राजन, घरच्या गोष्टी बाहेर फोडायला कुणी हक्क नाही दिला तुला. स्वत: शाळेला दांड्या मारून पिक्चर बघायला जातोस आणि अभ्यास घ्यायला मात्र माझ्याकडॆ? आणि तू आलास तेव्हा झोपलो नव्हतो मी. जरासं डोकं दुखत होतं म्हणून नुसता पडलो होतो.
काही मुलें : (ओरडून) दांडी... दांडी.
देसाई : त्यात काय झालं? बाबानी सुद्धा sick leave घेतली होती. शेवटचा दिवस होता पिक्चरचा.
राव : कोणतं पिक्चर?
देसाई : अल्लादीन.
राव : अरे, तो तर नुकताच लागला. शेवटचा कसा?
देसाई : त्याचा पहिला आठवडाच त्याचा शेवटचा आठवडा होता.
काही मुले : (ओरडून) कसा होता रे पिक्चर?
राव : अरे, म्हणाला ना तो, त्याचा पहिला आठवडाच शेवटचा होता म्हणून. कळत नाही यावरून?
देवधर : त्यापेक्षा एखादा इंग्रज़ी पिक्चर पाहिला असतास तर?
मुझुमदार : पाहिला असता रे इंग्लीश पिक्चर, पण बिचार्‍याला इंग्लीश समजायला पाहिजे ना?
देसाई : समजतं. तुझ्यापेक्षा चांगलं समजतं. हवं तर तुला शिकवीन. मी सुद्धा पाहिलेत म्हटलं इंग्रजी सिनेमे.
मुझुमदार : हो, पाहिलेत हं त्याने इंग्रज़ी सिनेमे. Tom And Jerry, Donald Duck वगैरे.
देसाई : इतरही बरेच पाहिलेत. फार कठीण नसतात समजायला. साधं ए, बी सी डी न येणार्‍याला देखील समजू शकेल. मुझुमदार, तुला सुद्धा समजू शकतील.
मुझुमदार : (संतापून) म्हणजे तुला काय म्हणायचंय, मला इंग्लीश येत नाही?
पाठारे : च्योप बसा सगळेजण. ए देसाई, एक विचारू?
देसाई : तुला इंग्लीश येतं का म्हणून?
पाठारे : मला एकदा पास आणून दे ना इंग्लीश पिक्चरचा. तुझ्या बाबांना मिळतात ना फुकटचे पास? यापुढे कधीच नांव लिहिणार नाही तुझं फळ्यावर.
देसाई : नक्की? Promise?
पाठारे : God promise. नाही लिहिणार.
देसाई : ठीक आहे. मी बाबांना सांगेन पास आणायला.
( सगळेजण ओरडायला लागतात, "मला हवा पास". पाठारे टेबलावर डस्टर आपटतो. )
पाठारे : मी वर्गाचा मॉनिटर आहे. पास आधी मलाच मिळणार.
सर्व मुले : पक्का स्वार्थी आहे लेकाचा.
( पाठारे टेबलावर डस्टर आपटतो. काहीवेळ शांतता. नंतर कुजबुज, हळूहळू गलका आणि शेवटी एका कोपर्‍यातून कुणीतरी ओरडल्याचा आवाज. )
पाठारे : कायरे पटवर्धन, बोंबलायला काय झालं?
पटवर्धन : साल्या कोळश्याने पेन्सील टोचली.
पाठारे : कायरे काळे, पेन्सील का टोचलीस याला?
काळे : खोटारडा आहे हा पटवर्धन. माझ्या हातात पेन्सील तरी आहे का बघ. पेन्सील टोचली ती या गोरेने.
पाठारे : गोरे, तू टोचलीस पेन्सील पटवर्धनला?
गोरे : काळेनेच सांगितलं मला. आणि हा शाईचा डाग बघ काळेने लावलाय त्याच्या पाठीवर.
पटवर्धन : म्हणजे पेननं लिहीलंय की काय याने माझ्या शर्टावर?
माने : (पटवर्धनचा शर्ट पहात) लागली वाट. चक्क ४२० असं लिहीलंय इथं.
काळे : मी फक्त बेचाळीस म्हणजे चार आणि दोन लिहीलं होतं. शून्य गोरेचं आहे.
गोरे : हे सुद्धा काळेनंच सांगितलं मला.
मुझुमदार : हे उत्तम आहे. काळ्या सांगतो, "बैला, असं कर ..."
सोहोनी : आणि हा गोर्‍या बैलोबा म्हणतो, "होयबा..."
( सगळेजण हसतात. लगेच डस्टर आपटल्याचा आवाज. परत थोडी शांतता. )
पटवर्धन : माने, हे तुझ्या शर्टावर बघ.
माने : (हात कॉलरकडॆ नेत) आँ, ही चिट्ठी कुणी चिकटवली?
भेंडे : काय लिहीलंय वाच.
माने : (वाचीत) "हे गाढव विकणे आहे."
भेंडे : मग चूक काय लिहीलंय त्यात?
माने : शुद्ध माकडचेष्टा आहे ही.
मंकड : (एकदम उसळून) ए माने, मान तोडून टाकीन हाँ, सांगून ठेवतो. मी नव्हतं लिहीलं ते.
वर्दे : मंकड, चोराच्या मनात चांदणे.
मंकड : (वर्देची मान पकडून) वरद्या, तोंड वर करून बोलू नकोस. एक फुंकर मारली ना तर उडून जाशील कुठच्या कुठे. अंगात नाही काडीचा दम अन रुबाब केवढा दाखवतोस?
( पुन्हा गडबड... डस्टरचा आवाज ... थोडीशी शांतता ... )
मुंगे : (दाराकडे उभा) ए, सर्वांनी गप्प बसा. राजे सर येत आहेत.
( वर्गात अचानक विलक्षण शांतता पसरते. नंतर हळूच हसण्याचा आवाज येतो. )
मुंगे : कसं मस्त फसवलं सार्‍या वर्गाला?
पै : कोण मुंगे ना? वाटलंच मला. असला वात्रटपणा मुंगेशिवाय कुणीच करत नाही.
मुंगे : पै, चुप बस. असला सभ्यपणाचा आव सुद्धा तुझ्याशिवाय कुणीच आणत नाही. साधं क्रिकेट देखील खेळता येत नाही.
( एकदम मधल्या बाजूने आवाज येतो, "सिक्सर!" )
पाठारे : कुणी मारली सिक्सर?
खानोलकर : मी, खानोलकरने. या मलुष्टेच्या बॉलला.
मलुष्टे : आणि सहा विकेट्स घेतल्या ते पण सांग ना.
पाठारे : काय चाललंय काय तुमचं तिथं?
खानोलकर : वहीवरचं क्रिकेट. काय धमाल येते म्हणून सांगू? एकशे पन्नासला सहा.
मलुष्टे : सगळ्या विकेट्स मी घेतल्या. भारत विरुद्ध पाकिस्तान टेस्ट मॅच चाललीय आमची.
सोहोनी : उद्या टेस्ट सुरू होणार आहे ना. जाणार आहेस का?
मलुष्टे : काय साला प्रश्न आहे? शंभर टक्के जाणार म्हणजे जाणार. मी आणि माझा. हज़ाराचं तिकीट काढलंय महाराजा.
सोहोनी : सॉलीड गर्दी होती. तिकीटच मिळालं नाही.
वर्दे : जणू काही मिळालं असतं तर काढलंच असतं नाही?
सोहोनी : अलबत काढलं असतं. समजतोस काय मला? पण काही हरकत नाही. तिथं जाऊन धक्के खाण्यापेक्षा घरी बसून टीव्ही वर बघणार आपण. प्रत्येक angleमधून पहायला मिळतं. शिवाय, हवं तेव्हा replay करता येतं.
भेंडे : ए मलुष्टे, दांडी मारणार आहेस?
मलुष्टे : मारावीच लागणार. नाहीतर हज़ार रुपये फुकट जाणार.
मुझुमदार : माझे बाबा ना अगदी आगाऊ आहेत. मला म्हणतात की दांडी नाही मारायची. पण स्वत: मात्र sick leave घेतलीय.
मलुष्टे : पण ही सिस्टीम आपल्याला नाही बुवा पटत. पाच दिवस शाळा बंद ठेवली असती तर काही बिघडलं असतं का? उगीच दांडी मारावी लागणार.
खानोलकर : आणि टीव्ही वर live बघायची म्हटली तर ते देखील जमणार नाही. साला अर्धा दिवस सुद्धा रजा नाही.
राव : आपल्या टीममधून कोण खेळणार?
मंकड : काही सांगता येत नाही हल्ली. प्रत्येक मॅचला बदलत असते टीम. ते काय ते I.P.L. वगैरे सुरू झाल्यापासून गल्लीबोळातल्या सगळ्या खेळाडूंना चान्स मिळायला लागलाय.
पटवर्धन : टीम announce झाली केव्हाच. फक्त एकच नवीन आहे. बाकीचे बहुतेक सगळे second hand आहेत.
पै : पण गांगुलीला बसवलं ते ठीक नाही केलं. अजूनही काय सॉलीड फ़ॉर्म मध्ये खेळतो तो!
तेलंग : एवढा गंभीर होऊ नकोस रे. गंभीर आहे ना टीममध्ये. माझा दादा ओळखतो त्याला. खूप जणांना autographs आणून दिलेत त्याने.
राव : ए तेलंग, मला आणून देशील autographs? मी माझी वही आणून देईन तुला.
तेलंग : पक्कं autograph book पाहिजे हं. साध्या वह्यांवर सह्या देत नाहीत ते. सॉलीड भाव खातात.
राव : मी आणून देईन ना कोरं नवीन autograph book.
तेलंग : मग मी देईन सही.
राव : तुझी सही नकोय हं मला. (हंसतो.)
खानोलकर : मूर्ख आहात सगळे. उगीच खेळ खराब केलात आमचा.
मलुष्टे : चल रे, खानोलकर. आपला खेळ continue करूया.
तेलंग : (फळ्याकडॆ पाहून) ए पाठार्‍या, आमची नावं का लिहिलीस?
पै : आणि माझं सुद्धा?
पाठारे : गप्प बसा म्हणून सांगितलं तरी बोलत कशाला होतात?
तेलंग : पण आम्ही गप्पा नव्हतो मारत.
पै : क्रिकेटबद्दल बोलत होतो आम्ही. क्रिकेट national game आहे आपला. काही राष्ट्राभिमान म्हणून आहे की नाही?
देवधर : पण त्यासाठी ओरडून सगळ्या राष्ट्राला जागं करायची गरज नव्हती काही.
पाठारे : अहो, मिस्टर कुंभकर्ण, तुला उठवायला नव्हते ते ओरडत. तू झोप परत.
देवधर : ए पाठारे, तुला नव्हतं सांगितलं मी.
पाठारे : उगीच फालतू बडबड करण्यापेक्षा थोडी प्रॅक्टीस करा. उद्या टेस्ट आहे आपली.
सोहोनी : टेस्ट आहे त्यासाठी प्रॅक्टीस कशाला करायला हवी? टेस्ट खेळणारे खेळाडू सुद्धा प्रॅक्टीस करत नाहीत. आपण कशाला करायला हवी?
पाठारे : अहो, क्रिकेटप्रेमी, मी त्या स्टेडियमवरच्या टेस्टची गोष्ट करत नाही. शाळेतल्या टेस्टविषयी बोलतोय मी.
मंकड : लागली वाट! मी तर एकाही पुस्तकाला हात लावलेला नाही अजून.
पै : मग पुस्तकालाहि हात लावा. आणि जरा वर्गात लक्ष द्या. सारखं बाहेर बघत असतोस. एवढं काय interesting आहे तिथं?
एक आवाज : मुलींची शाळा.
( वर्गात हंशा. )
मंकड : सांग ना, पै. कोणत्या विषयाची टेस्ट आहे उद्या?
वर्दे : मंकड, त्याला काय विचारतोयस? त्याचं लक्षसुद्धा बाहेरच असतं.
पै : (भडकून) मग तू सांग ना. तुझं लक्ष असतं ना वर्गात?
वर्दे : असतंच मुळी. उद्या आहे मराठी आणि गणित.
मुंगे : म्हणजे मंकड साफ मेला.
मंकड : काही मेलो नाही. तसा माझा अभ्यास झालाय.
राव : म्हणजे गोडबोलेचा पहिला नंबर गेलाय.
सोहोनी : काही जात नाही गोडबोलेचा नंबर. मूळचाच स्कॉलर आहे तो. रटावं लागत नाही त्याला.
देसाई : साला, काय भाव खातोय बघ. इतकी स्तुति केली पण पुस्तकातून डोकं वर काढेल तर शपथ.
गोडबोले : (पुस्तकातून डोकं वर काढून बघत) ए, मला टपली कुणी मारली?
देवधर : मी नाही हं मारली.
गोडबोले : कशाला उगीच त्रास देता मला? मी कधी जातो का तुमच्या वाटेला?
( गोडबोले, पुन्हा पुस्तकात डोकं खुपसतो. पुन्हा एक जोराची टपली बसते. गोडबोले वर बघतो. )
देवधर : गोडबोले, आता खरोखरच मी नाही मारली. या वर्देने मारली.
गोडबोले : ए वर्द्या, उद्या परीक्षा आली आपली. प्लीज़, मला थोडा अभ्यास करूं दे.
वर्दे : केव्हापासून अभ्यास करतोयस. थोडा काय, थोडा जास्तच झाला.
मुझुमदार : अजून जास्त अभ्यास करायचा असेल ना, तर वर्गाबाहेर जाऊन कर. सर येईपर्यंत जरा पुस्तक मीट व आमच्याबरोबर धमाल कर. सर नसताना अभ्यास करायचा नसतो, धम्माल करायची असते.
( गोडबोले नाईलाजाने पुस्तक मिटतो आणि आजूबाजूला पहात बसतो. )
पाठारे : (ओरडून) आता कुणा शहाण्याने माझ्यावर हा खडू मारला?
पै : शहाण्याने मारला असेल तर नक्कीच वर्देने नाही.
वर्दे : आणि शहाण्याने मारला नसेल तर नक्कीच पैने मारला खडू. नाहीतरी खडूसच आहे तो.
पाठारे : हे बघा, हळूहळू तुम्ही गुद्दागुद्दीवर जाणार. त्यापेक्षा आधीच चुप बसा.
पै : हे बघ, मी मारामारी केली तरी वर्देच्या अंगात दम असायला हवा ना?
वर्दे : (बाह्या सरसावून) बघायचाय माझा दम? एक झापड दिली ना तर लंडनला जाऊन पडशील.
तेलंग : लंडन कुठे आहे ते साधं नकाशात सुद्धा दाखवता येणार नाही या वर्द्याला. म्हणे लंडनला पाठवतो.
वर्दे : तेल्या, माझा भूगोल कच्चा आहे म्हणून चिडवू नकोस हं मला. माझं गणित नक्कीच तुझ्यापेक्षा बरं आहे. इतके रट्टे मारीन तुला की मोजायची सुद्धा गरज लागणार नाही. आधी बे चा पाढा म्हणायला शीक.
तेलंग : स्वत:वरून जग ओळखू नकोस तू. पाच नी दोनची बेरीज आठ सांगणारा तू, मला गणित शिकवायला निघालास?
पै : तेलंग, सरांकडून आधी पेपर फुटला तरी फक्त पासापुरते मार्क मिळत नाहीत तुला. वर्दे नक्कीच शिकवू शकेल तुला.
देवधर : ए घुबड, दल-बदलू, मघाशी भांडत होतास वर्देबरोबर आणि आता त्याची बाजू घेतोस?
वर्दे : ए तेली, मित्र आहोत आम्ही. काय हवं ते करूं. एकमेकांच्या गळ्यात पडू किंवा एकमेकांचे गळे कापू.
पाठारे : (वैतागून) हे बघा, अगदी शेवटचं सांगतोय सगळ्यांना. पुन्हां वर्गात गडबड केलेली आढळली तर सरळ जाऊन दातार सरांना बोलवून आणीन.
मुझुमदार : मी पण पुन्हा सांगतो, न टरकता प्रिंसिपल सरांसमोर जाऊन उभा जरी राहिलास तरी काय वाट्टेल ते देईन. बघूच तुझी हिम्मत.
पाठारे : मुझुमदार, सांगून ठेवतो, जास्त आवाजी नको. ठोकून काढीन.
मुझुमदार : बघूयाच ना. खूप पाहिले ठोकून काढणारे. आधी पकडून तर दाखव. ठोकणं नंतर.
( भडकून पाठारे मुझुमदारच्या पाठी धावतो. थोड्या धावपळीनंतर... )
दिघे : मुंगे, आता मात्र खरोखरच सर आले.
मुंगे : पाठारे, खरोखरच राजे सर येताहेत. मी माझ्या स्वत:च्या डोळ्यानी पाहिलं.
पाठारे : साल्या, तू आपल्या डोळ्यांनी नाही पाहणार, तर काय माझ्या डोळ्यांनी? पण माझी वाट लागली ना? मी स्वत: मॉनिटर असून तुमच्याबरोबर मस्ती केलेली सरांनी पाहिली तर ते मला काय म्हणतील? आणि मी त्यांना काय उत्तर देऊ?
मुझुमदार : सांग सरांना, आपण वेगळे नाही. हम हैं पंछी एक डालके!
देवधर : म्हणारे सगळेजण, "हम पंछी एक डालके!"
सर्वजण : (एकत्र ओरडून) "हम पंछी एक डाल के... एक डाल के!"

( दारात राजे सर उभे दिसतात. पाठारे वैतागून डोक्यावर हात मारतो. हळूहळू पडदा पडायला लागतो. )

मुली नाटक बसवितात

( पात्रे: रोजचीच; वेळ: रोजचीच; स्थळ: रोजचंच. एखाद्या मध्यमवर्गीय घरातील खोली. स्टडीरूमचं वातावरण. पुस्तकं अस्ताव्यस्त पसरलेली. पडदा वर जातो तेव्हां दोन मुली एका पुस्तकावर आपली कातर चालवीत आहेत. त्यांच्यापुढे एक वही, शाईची बाटली व काही पेनं पडली आहेत. )
गीता : ए लता, हे चित्र बघ किती छान आहे. आपल्या नाटकाच्या जाहिरातीसाठी किती मस्त दिसेल नाही? बोल ना, गप्प का आहेस?
लता : चित्र छान आहे, पण मी विचार करतेय की सुमनताई काय म्हणेल. आपण चित्र कापलं खरं, पण ताईचं अभ्यासाचं पुस्तक आहे ते. आपली चांगलीच खरडपट्टी काढेल ती. पण माझी चूक नाही. मी नाही घाबरणार. चित्र तू कापलंस पुस्तकातून.
गीता : (संतापून) ए लतीटले, चित्र मी कापलं म्हणे! सांगितलं कुणी मला चित्र कापायला? तूच ना? नाहीतर मला कुठली एवढी अक्कल? खोटारडी कुठली!
लता : हाच तर प्रॉब्लेम आहे तुझा. स्वत:च्या अकलेवर काहीच करत नाहीस. रोज आपलं दुसर्‍यांनी सांगितलेलं करतेस. साधी गणितं सुद्धा बाबांच्या मदतीने करतेस. म्हणून तर शाळेत रोज छड्या पडतात.
गीता : आणि तू भारी शहाणीच आहेस ना? भूगोलात मार्क नेहमीचेच शून्य. सगळा गृहपाठ आईला विचारून करतेस. मग आणखी काय होणार? आईचा भूगोल नाहीतरी कच्चाच आहे.
लता : तुला ग काय माहीत?
गीता : मागे मी एकदा आईला विचारलं, "आई, ऍमेझॉन नदी कुठल्या शहरातून वहाते?" तर म्हणते कशी की म्हणे हिमालयात कुठेतरी उगम पावून पुण्याच्या वाटेने नंतर मुंबईच्या चौपाटीला येवून मिळते. बाईंनी मला वर्गाबाहेर काढल्यावर कळलं की उत्तर साफ चूक होतं.
लता : एवढी शहाणी बनतेस तर तूच सांग ना काय उत्तर आहे ते.
गीता : ऍमेझोन नदी मुळी हिमालयात उगम पावतच नाही. तिचा उगम पंजाबमधील सह्याद्री पर्वतात होतो. मग ती दिल्लीहून वहात जाऊन नाशिकात गंगेला मिळते.
लता : तुम्हा कुणालाही काही कळत नाही. ऍमेझोन मुळी नदीचं नावच नाही. अमेरिकेतील एका पर्वताचं नाव आहे ते.
गीता : काय अक्कल आहे!
लता : तसं म्हटलं तर बाबांना तरी गणित कुठे येतं? एकदा मी त्याना आमचं काळ, काम, वेगाचं गणित विचारलं. तू पण ऐक. एका हौदात ताशी सहा गॅलन पाणी भरतं, व ताशी पाच गॅलन वेगाने पाणी गळतं. जर त्या हौदात एकूण वीस गॅलन पाणी मावत असेल, तर हौद किती वेळात भरेल? बाबांनी काय उत्तर दिलं असेल सांग.
गीता : मी सांगते, हौद साडे-पाच तासात भरेल.
लता : साफ चूक. बाबांनी मुळी उत्तर दिलंच नाही. विचार करूनकरून थकले आणि शेवटी संतापून म्हणाले की असल्या फुटक्या हौदात आपण पाणी भरणारच नाही. (वेडावून दाखवते.)
गीता : लतीटले, मला वेडावून दाखवतेस? थांब, चांगलीच जिरवते तुझी.
( दोघीजणी एकमेकांच्या झिंज्या ओढून, फ़्रॉक ओढून भांडत असतात, तेवढ्यात बाहेरून त्यांची मोठी बहीण, सुमन, येते. )
सुमन : (ओरडून) ए साळकायांनो-म्हाळकायांनो, चालवलंय काय तुम्ही दोघांनी? आणि माझ्या पुस्तकावर सर्व शाई उपडी केलीत? दुष्ट कुठच्या! सारख्या माझ्या जिवाकर टपलेल्या असता.
( मारामारी थोडा वेळ थांबते. )
लता : ताई, या गीताने किनई .. तुझ्या पुस्तकातील ... तुझ्या पुस्तकातील... (गीताकडॆ वळून) सांगू?
गीता : (वेडावून) सांग, सांग. नी नाही घाबरत. तूच सांगितलंस मला...
सुमन : लता, आधी मला सांग. काय झालं?
लता : हिनं तुझ्या पुस्तकातलं चित्र कापलं.
सुमन : (पुस्तक पहात) बापरे, माझं मराठीचं पुस्तक? (गीताला रपाटा लगावीत) कसला शहाणपणा सुचला ग तुला?
गीता : (मुसमुसत) चूक ह्या लताची व मार मला! येऊं दे बाबांना. सांगतेच त्यांना तुझं नाव. (आत जाते.)
सुमन : (लताला रपाटे लगावीत) आणि माझ्या पुस्तकावर ही शाई कुणी सांडली?
लता : (डोळे पुसत) शाई आमच्या दोघांकडून पडली. आणि मार मात्र मला जास्त!
सुमन : पण तुमचे कसले उद्योग चालले आहेत ते तरी कळूंदे मला.
लता : (उत्साहाने) आम्ही मुली की नाही नाटक बसवतोय. म्हणून जाहिरातीसाठी तुझ्या पुस्तकातील हे रंगीत चित्र कापलं. मस्त आहे ना?
सुमन : मग स्वत:ची पुस्तकं कुठं गेली होती?
लता : आमच्या पुस्तकातली चित्रं कापली असतीं, तर वर्गात बाई ओरडल्या असत्या ना आमच्यावर?
( सुमन लताला मारायला तिच्या अंगावर धावून जाते. लता आत पळते. )
सुमन : कैदाशिणी आहेत नुसत्या! म्हणे नाटक बसवतोय!!
( बाहेरून काही मुली येतात. हातात काही पुस्तके आहेत. )
शोभा : ए सुमन, प्लीज़ आम्हाला मदत करतेस?
सुमन : कसली मदत? नाटक बसवायलाच ना?
सुनिता : (आश्चर्याने) अय्या, तुला कसं ग कळलं आम्ही मुली नाटक बसवतोय ते? रेखा, तू सांगितलंस हिला आपलं सीक्रेट?
रेखा : हॅट, मी कशाला हिला सांगू आपलं सीक्रेट? मी फक्त आईला, विद्याला, सुमित्राला व शरयूला सांगितलं होतं. आणि मी त्यांना ताकीदच दिली होती की कुण्णाला काही सांगायचं नाही म्हणून.
सुमन : आणि कुणाला सांगायची गरजच नव्हती. आता फक्त एफ़. एम. रेडिओवर ही बातमी सांगायचं बाकी आहे. ह्या माझ्या बहिणींनी आताच आपले प्रताप दाखवायला सुरवात केलीय.
ज्यॊति : काय झालं सुमन?
सुमन : (पुस्तक दाखवून) काय होणार? मी तुम्हाला मदत करण्याआधीच ही हालत.
ज्योति : (कौतुकाने) अय्या, किती मस्त कापलंय! शोभा, बघ तरी, कशी मस्तपैकी आकृती तयार झालीय!
शोभा : अय्या, खरंच किती छान दिसतंय. लता वा गीता भारीच बाई हुशार! मागे की नाही एकदा मी माझ्या बहिणीच्या पुस्तकातून चित्र कापायला घेतलं, तर उंदराची आकृती तयार झाली होती. मला नाही बाई, माणूस कापता येत. तुला येतो?
सुमन : काय निर्लज्ज आहात तुम्ही मुली? माझं चांगलं पुस्तक फाडलं त्या चेटकिणींनी, आणि तुम्ही त्यांची स्तुति करताय?
सुनिता : अय्या, चेटकिणी? नाझी ओळख करून दे ना. आई रोज मला भीति दाखवत असते, चेटकिणींच्या हाती देईन म्हणून.
त्याच्याशी एकदा मैत्री झाली की आईचीच चांगली फजीति होईल.
रेखा : (हसून) वेडीच आहेस अगदी! ही सुमन लता आणि गीताला चेटकीण म्हणतेय. त्यांनी तिचं पुस्तक फाडलं ना, म्हणून, लता आणि गीता चेटकिणी.
( आतून लता व गीता तावातावाने बाहेर येतात. )
लता : (रेखाला) मला आणि गीताला चेटकीण म्हणतेस? व तुम्ही कोण, राक्षसीण?
गीता : तू कोण ग आम्हाला चेटकीण म्हणणारी? दीडशहाणीच आहेस. आमच्याच घरी येवून आम्हालाच नावं ठेवतेस? वरून माझ्याच बहिणीची मदत मागतेस? कुणीहि मदत करणार तुम्हाला. चालत्या व्हा आधी.
सुमन : (बहिणींवर रागावून) आधी तुम्हीच आत चालत्या व्हा. रेखा, शोभा, मी करते तुम्हाला मदत. मी बसवते तुमचं नाटक. कोणतं नाटक? कोणतं नाटक करताय तुम्ही?
लता : ताई, खरंच बसवेतस आमचं नाटक? मी पण करणार हं नाटकात काम. ही ज्योति म्हणत होती की मला मुळी नाटकात घेणारच नाही.
ज्योति : मग? नाहीच मुळी घेणार. मराठी नाटकात काम करायला मराठी भाषा आधी नीट यावी लागते. तू तर इंग्रजी शाळेत जातेस.
गीता : पण म्हणून तू चिडवायची गरज नाही. तसं म्हटलं तर या शोभाचं तरी मराठी कुठं चांगलं आहे? तीसुद्धा इंग्रजी शाळेत शिकतेय. आणि लताचं मराठी तिच्यापेक्षा नक्कीच बरं आहे.
लता : शिवाय, मी आधी नाटकात काम सुद्धा केलंय.
सुनिता : लता, खोटं नको हं बोलूस. तू कधी ग नाटकात काम केलंयस?
लता : तुला काय ग माहीत? दिवाळीच्या वेळी झालेल्या "माझा नवरा" या नाटकात मी बायकोच्या मैत्रिणींच्या घोळक्यात होते की?
ही रेखा देखील होती की त्या घोळक्यात.
रेखा : पण त्या नाटकात तुला मुळी संवादच नव्हते. मला एक सबंध वाक्य होतं. सबंध नाटकात तू शेवटपर्यंत गप्पच असतेस.
लता : ते काही नाही, मला नाटकात काम नाही तर या शोभाला देखील काम नाही.
शोभा : (हातातील पुस्तकं नाचवीत) ते काही नाही. ही सगळी नाटकाची पुस्तकं मी माझ्या पॉकेटमनीतून आणली आहेत. मला काम मिळालंच पाहिजे.
गीता : तुला काम नाही मिळणार.
शोभा : मिळणार.
लता : नाही.
ज्योति : होय. मिळालंच पाहिजे.
गीता : तू मध्ये नाक का खुपसतेस?
ज्योति : खुपसणार मी नाक. शोभा माझी जिवलग मैत्रीण आहे. आणि नाटकाची पुस्तकं देखील तिचीच आहेत.
सुमन : ए मुलींनो, उगीच भांडू नका. मी बसवतेय ना तुमचं नाटक? मग आपण असं नाटक करूया की ज्यात सगळ्यांना काम मिळेल. मग तर झालं? तुम्ही एकूण किती मुली आहात?
सुनिता : सगळ्या जणी मिळून आम्ही किनई बाराजणी आहोत.
सुमन : बापरे बाप! बारा मुलींचं नाटक कुठला शहाणा लिहिणार?
सुनिता : ए सुमन, काही झालं तरी सर्वांना काम मिळालच पाहिजे. आणि ... नाटकाची हीरोईन मीच होणार.
ज्यॊति : व्वा ग व्वा! प्रत्येक वेळी तुलाच का ग हीरोईन व्हायचं असतं?
गीता : आणि दर वेळी आम्ही मात्र हीरोईनची मैत्रीण बनायचं वाटतं? ते काही नाही.
लता : आमची ताई नाटक बसवणार म्हणजे मुख्य भूमिका आमच्यापैकीच कुणीतरी करणार.
रेखा : हे बघ लता, तुला किंवा गीताला हीरोईन बनवायचं की नाही ते नंतर ठरवता येईल. पण सुनिताला नक्कीच करायचं नाही हीरॊईन.
शोभा : सुनिता, या वेळेला तू हवं तर हीरोईनची आई हो.
सुनिता : मी कशाला होणार कुणाची आई? तूच हो आई. नाहीतरी तू प्रौढच दिसतेस. तुझी मुलगी शोभेन मी नाटकात.
लता : पक्की स्वार्थी आहे ही सुनिता.
( बाहेरून विद्या, सुमित्रा, शरयू व विदुला येतात. )
शरयू : बरोब्बर बोललीस तू, लता. भयंकर स्वार्थी आहे ही सुनिता. मला नाही बाई आवडत तिचा स्वार्थी स्वभाव. हो की नाही ग विदुला?
विदुला : ए शरयू, तुझी मतं माझ्यावर कशाला लादतेयस? तुला कोण आवडतं किंवा कोण आवडत नाही हे मला कसं कळणार? हॊ की नाही ग विद्या?
विद्या : विदुला, आता तुला कसं कळणार, काय कळणार, कधी कळणार किंवा कळणार सुद्धा नाही हे मला कसं कळणार? हो, मला एवढं मात्र पक्कं माहीत आहे की ही सुनिता पक्की स्वार्थी आहे.
सुमित्रा : हे बघ, उगीच कुणाला नांवं ठेवायची ही तुझी सवय मला नाही बाई आवडत. तिनं काय घोडं मारलं तुझं?
विद्या : परवा किनई मला एक गणित येईना म्हणून कॉपी करायला मी सुनिताकडे तिची वही मागितली. तर म्हणते कशी, "मला स्वत:ला गणितं करायची आहेत".
विदुला : अन त्या दिवशी वर्गात बाईंनी शुद्धलेखन लिहायला दिलं होतं आणि माझ्याकडे पेन नव्हतं, म्हणून मी सुनिताकडे पेन मागितलं. तर म्हणते कशी, "माझ्याकडे एकच पेन आहे." मग येतेच का ही शाळेत दोन पेनं घेतल्याशिवाय? स्वार्थी कुठली!
सुनिता : बरं बरं, निस्वार्थीबाई, तुला कुणी चोंबडेपणा करायला सांगितला?
सुमित्रा : अग, या विदुलाला चोंबडेपणा करायला सांगायला कशाला हवं? स्वभावच आहे तिचा तो. त्या दिवशी काय झालं सांगू?
विदुला : ए, सांगून ठेवते हां, त्या दिवशीची चहाडी केलीस तर मी भलतीच चिडेन. ती गोष्ट कुणाला सांगणार नाही म्हणून माझ्याकडून चांगलं गोष्टींचं पुस्तक मागून नेलंस. आणि आता असा दगा देतेस? नरकांत सुद्धा जागा मिळणार नाही तुला. आणि आता कशाला आलीस माझ्याबरोबर इथे?
सुमित्रा : इथे यायला मी आधीच निघाले होते. तुला सोबत म्हणून नव्हते आले मी. नाटकात काम करायचं आहे म्हणून आले मी.
सुमन : नशीब, नाटक करायचं आहे ते आठवतंय अजून तुम्हाला. नाहीतर तुम्हा मुलींच्या भांडणात नाटक बाजूलाच पडलं. शॊभा, बघू कोणती पुस्तकं आणलीयस तू. (पुस्तके चाळून बघत) "माझी बायकॊ", अय्या, यात तर सगळी पुरुषपात्रं आहेत. हे कशाला आणलंस?
शोभा : मुद्दाम आणला. मला पुरुषाचा पार्ट करायला आवडते. ती राणी मुखर्जी ते ’दिल बोले हडिप्पा’मधे पुरुषाचा रोल केला ती इतकी चिकणी दिसते की मला पण पुरुषपात्र करायचा आहे.
रेखा : आणि म्हणूनच तो पिक्चर इतका फ़्लॉप गेला. मी नाही बाई तयार होणार दाढी-मिशा लावायला.
ज्योति : मी पण नाही बाई पुरुष बनणार. आई म्हणते की मी पुरुषाच्या वेषात अगदी घाणेरडी दिसते... अगदी बाबांसारखी दिसते म्हणे मी.
सुनिता : फार तर त्या नाटकात मी बायकोचा रोल करीन. पण बायको हीरोईन असेल तरच.
शरयू : अडलंय आमचं खेटर! ए लता, एक आरसा दे पाहू हिला. तोंड बघ म्हणावं आरश्यात.
सुमित्रा : मी तयार आहे हं पुरुष व्हायला. पण "माझी बायकॊ" नाटकात नाही. आई नेहमी म्हणत असते की एकूण सगळे नवरे कसाई असतात. मला आपलं बंडू व्हायचंय. दुसरं पुस्तक बघ ह्या गट्ठ्यात.
सुमन : (पुस्तके पहात) "बंडू मारामारी करतो". यात हिचा बंडू आहे. पण या नाटकात एकूण पांचच पात्रे आहेत.
सुमित्रा : हेंच पुस्तक म्हणत होते मी.
विद्या : पण सुमित्राबाई, तुला नवरा व्हायचं नव्हतं ना? या नाटकात बंडू नवराच आहे.
सुमित्रा : चालेल. "माझी बायको" नाटकातला नवरा व्हायचं नाही मला. बंडूचा नवरा झालेलं चालेल मला एकवेळ. केव्हांपासून माझी इच्छा आहे बंडू व्हावं अशी. गेल्या वर्षी शाळेत "बंडू मांजर पकडतो" हे नाटक झालं होतं तेव्हां सुद्धा आधी मी बंडू झाले होते. मग मात्र मला बदललं. बाई म्हणतात कशा, मी बंडूपेक्षा बंडीच जास्त वाटते. सुमन, आपण प्लीज़, हेच नाटक करूया.
लता : पण मिस्टर बंडू, या नाटकात फक्त पाचंच पात्रं आहेत. आणि आपण आहोत तब्बल बारा मुली. मग कसं होणार?
सुनिता : सुमन, "सुशिक्षित सासुरवास" नाटक आहे का बघ. त्यातलं हीरोईनचं काम मला छान जमेल.
सुमन : (पुस्तके पहात) "सुशिक्षित सासुरवास" नाटक नाहीय, पण "अशिक्षित माहेरवास" आहे. अगदी सॉलीड रोल आहे.
गीता : नको, त्या एकता कपूरच्या टीव्ही सिरीयलसारखं असेल काहीतरी. सध्या सगळ्या सासू-सासर्‍यांना टीव्ही वरून रजेवर पाठवलंय तेच बरं आहे.
रेखा : मग आपण त्याचं पुनर्वसन करूया.
शरयू : बिलकुल नको. म्हातारी सासू व्हायला कोण तयार होणार? मी नाही बाबा.
सर्वजण : (एकत्र) मी सुद्धा नाही.
सुमन : मग हे "संत तुकाराम" करूया. यात कुणी म्हातारं नाही.
विदुला (अंगावर झुरळ चढल्यासारखा चेहरा करून) श्शी. असला ऐतिहासिक किंवा पौराणिक प्रकार नको. कसं स्वर्गातून नरकात आल्यासारखं वाटतं.
सुमन : पण बयांनो, हे सामाजिक नाटक आहे, ऐतिहासिक किंवा पौराणिक नव्हे.
शोभा : पण तुकाराम असेलच ना त्यात?
सर्वजणी : हो, तुकाराम नको.
सुमन : नको तर नको, पण तुम्ही अशा किंचाळू नका.
विद्या : त्यापेक्षा एखादं जुनं नाटक करूया का. रांगणेकरांचं "कुलवधू"? माझ्या आजीने केली होती कुलवधूची मुख्य भूमिका. ती करेल मला मदत.
सुमित्रा : आणि आरती ओवाळूया आपण सर्वजणी मिळून या कुलवधूची.
सुमन : शिवाय, "कुलवधू" पुस्तक नाहीच आहे इथं. "घरकूल" आहे. सगळी पुस्तकं संपली. अजून नवीन आणावी लागतील.
शोभा : दे ही पुस्तकं मला. मी बदलून आणते.
गीता : लवकर जा आणि नवीन स्टॉक घेवून ये.
शोभा : आता आणते, पण एक अटीवर. मला नाटकात मोठा रोल मिळाला पाहिजे.
सुमित्रा : आधी जा आणि पुस्तकं बदलून आण. नाटकातच काय, तुला सिनेमात सुद्धा रोल मिळेल.
( सगळ्या मुली तोंडं लपवून हसतात. )
शोभा : कोणती आणूं?
विदुला : "लहान माझी बाहुली" आण. त्यात तुला मेन रोल, म्हणजे बाहुलीचा रोल देवू.
लता : अगदी पंधरा वर्षाची घोडी झालीस तरी बाहूल्यांबरोबर कसली खेळतेस?
विदुला : (ळताचे हात पकडून) तुला कुणी सांगितलं माझं वय पंधरा म्हणून. तूच असशील पंधरा वर्षांची घोडी किंवा गाढवीण.
शोभा : तुम्ही भांडत बसा. तेवढ्यात मी पुस्तकं बदलून आणते. (बाहेर निघून जाते.)
सुमन : तुम्हां पोरींच्या लफड्यात पडून माझं तर डोकं दुखायला लागलं. थोडा वेळ मला जरा शांत बसूं द्या. नाहीतर मी नाही काही तुमचं नाटक वगैरे बसवणार.
रेखा : (नखर्‍यात) ही बायकांची जात म्हणजे भारीच बाई भांडखोर.
शरयू : मग तू कुठल्या जातीची ग?
सुमन : प्लीज़, शांत व्हा. अगदी डोकं खाताय माझं.
सुनिता : अय्या, माणसं कधी डोकं खातात वाटतं?
ज्योति : त्यात काय झालं? बहुतेक तुझा भूगोल कच्चा दिसतोय. आमच्या भूगोलाच्या पुस्तकात लिहीलंय की आफ़्रिकेत माणसं खाणारी जात असते.
शरयू : श्शी. झुरळं खाणार्‍या चीनी माणसांविषयी वाचलंय मी, पण माणसं खाणारी माणसं? छी, कल्पनाच सहन होत नाही.
विद्या : माणसांची नसेल, जनावरांची जात असेल बहुतेक.
सुमन : अग, तुम्ही काय कमी जनावरं आहात का? नाटकाच्या निमित्ताने माझं डोकं खात आहात ते!.
सुमित्रा : आम्ही नव्हतो आलो तुला मस्का लावायला, नाटक बसव, नाटक बसव म्हणून. तुलाच हौस होती ना नाटक बसवायची? मग कबूलच का केलंस? आता भोग आपल्या कर्मांची फळं.
सुमन : हे मला सांगणारी तू कोण ग? तुझ्याच मैत्रिणी आल्या होत्या इकडे माझ्या घरी रडत, नाटक बसव म्हणून माझे पाय धरायला. नाहीतर खूपजण येतात मला मस्का लावायला.
रेखा : सुमन, उगीच थापा नको हं मारूस. पायबीय काही धरले नव्हते तुझे. आणि रडत नव्हतो आलो काही, चांगलं ओरडत आलो होतो
गीता : आणि कोण येत नाही हं तुला मस्का लावायला. कुणी फिरकत सुद्धा नाही इथं.
सुमन : काय ग गीतीटले, वेळोवेळी आपल्या मोठ्या बहिणीचा पाणौउतारा करायची सवयच लागून गेलीय तुला, आं?
ज्योति : जाऊं दे ना सुमन, नाहीतरी ह्या लहान बहिणी म्हणजे अश्याच असतात.
विदुला : अहाहा, काय पण मोठा आव आणते आहे! जणू काही स्वत: मोठी बहीणच लागून राहिलीस. तूसुद्धा जेव्हातेव्हा टाकून बोलत असतेस की आपल्या मोठ्या बहिणीला.
शरयू : हे बघ, सुमनला मस्का लावल्याने नायिकेचं काम तुला मिळेल असं जर तुला वाटत असेल, तर चुकीची कल्पना आहे तुझी. आम्ही तसं कधीच होऊं देणार नाही. सांगून ठेवते. मुख्य काम मलाच मिळायला हवं.
सुमन : अग, पण आधी नाटक कुठलं करायचं ते तरी ठरूंदे. मग ऑडिशन घेवून कोणी कुठली भूमिका करायची ते ठरवता येईल.
सुनिता : हे मात्र सुमनचं खरं आहे. अजून नाटकच निवडलं नाही आपण.
सुमित्रा : आणि ज्या नाटकात आपणा सर्वांना कामं मिळतील असं बारा पात्रांचं नाटक मिळणं फार कठीण आहे.
विद्या : मुद्दाम लिहावं लागेल कुणाला तरी. पण कोण लिहील?
लता : सुमनताई, तूच लिही ना नाटक आमच्या साठी.
सुमन : (थॊडं लाजून) बघते बाई प्रयत्न करून. मात्र जमेल की नाही सांगता येत नाही आत्ताच.
गीता : जमेल हं हिला. उगीच नखरे करतेय.
ज्योति : खरंच सुमन, जमेल तुला. तूंच लिही.
विदुला : पण काही करून नाटक हे बसलंच पाहिजे. नाहीतर ती शोभा लागेल नाटकं करायला.
गीता : म्हणेल, "मी इतका खर्च केला पुस्तकांकरता."
सुनिता : नाहीतरी ती शोभा मोठी भावखावूच. म्हणते कशी, "मी पुस्तकं आणलीत, मलाच हीरोईन बनवा."
सुमित्रा : स्वत:ला नीट मराठी बोलता येत नाही. स्वत: जाते इंग्लीश शाळेत आणि मराठी नाटकात काम करायचंय म्हणे, आणि तेही हीरोईनचं.
लता : अगदी तसंच नाही काही. इंग्रजी शाळेत जाणार्‍या मुली मराठी नाटकात काम करू शकतात. मी सुद्धा केलंय की मराठी नाटकात काम!
रेखा : होना. मग त्यात एक अक्षर देखील बोलायचं नव्हतं तर काय झालं?
लता : म्हणून काय झालं? माझं ठाम मत आहे की इंग्रजी शाळेत जाणार्‍या मुलींना, निदान मला तरी, मराठी नाटकातून काम करायची संधी मिळायलाच हवी. हो की नाही, सुमनताई?
सुमन : जरा गप्प बसाल का? तुम्ही सारखी बडबड करीत राहिलात तर मला नाटक लिहीणं सुचेल तरी कसं?
विद्या : सुमन, मी तुला हवीतर मदत करेन. छानपैकी नाटक लिही की ज्यात एक राजपुत्र असतो, एक राजकन्या असते. एक राक्षस येतो अन राजकन्येला पळवून नेतो. असलंच काहीतरी. म्हणजे आपणा सर्वांना सुंदरसुंदर पोषाख करायला चान्स मिळेल.
सुनिता : मला वाटलंच तू असं काहीतरी मूर्खासारखं बोलशील. अग असल्या नाटकात राजकन्येचा पार्ट एकवेळ मी करेन, पण राक्षसाची भूमिका कोण करेल? तू करशील? निदान शोभून दिसशील हं राक्षस म्हणून.
सुमन : काय कटकट आहे तरी! नाटक लिहायला बसले पण शांतता म्हणून नाही. सारखी बडबड बडबड!!
सुमित्रा : सुमन, आमची बडबड ऐकून तरी तू बंडूचंच नाटक लिही.
विदुला : सारखं बंडूनं झपाटलंय तुला. मघापासून बंडूचा जप लावला आहेस. दुसरं काही सुचतंय की नाही?
सुमन : (आनंदाने) सुचलं. अगदी मस्त कल्पना सुचलीय. तुम्ही जरा शांत राहिलात ना, तर आत्तां लिहून संपवते.
ज्योति : कसली ग कल्पना आली तुला? ऐकूं तरी.
सुमन : नाटकाचं नांव आहे "मुली नाटक बसवितात". आहे की नाही मस्त नाव?
शरयू : (तोंड वाकडं करीत) छी, काय तरी नाव आहे? म्हणे, "मुली नाटक बसवितात"? त्यापेक्षा सिनेमा नाही का काढीत?
रेखा : सुमन, नाव छानच आहे हं. हिला काय कळतंय? आता नाटक छानपैकी लिही म्हणजे झालं.
विद्या : आधी आपलंच नाटक अजून बसत नाहीय. हे कसलं नाटक, "मुली नाटक बसवितात"? त्यापेक्षा मघाशी मी सांगितल्याप्रमाणे राजकन्येचं आणि राजपुत्राचं नाटक लिही. एक असते राजकन्या, ती राजपुत्राला पळवून नेते ... चुकलं, चुकलं... राजपुत्र राजकन्येला पळवून ... चुकलं... राक्षस राजपुत्राला पळवून नेतो... छे, पुन्हा चुकलं... कुणीतरी कुणाला तरी पळवून नेतो... (गोंधळून जाऊन गप्पच बसते.)
सुनिता : (वेडावून) डोकं फिरलंय हिचं. म्हणे राक्षस राजपुत्राला पळवून नेतो. आणि सुटका कोण करणार, राजकन्या? अक्कल आहे का?
विद्या : तुझ्यापेक्षा नक्कीच जास्त आहे.
सुमन : (कंटाळून) हे बघा, मला तुमचं नाटक लिहायचं नाही आणि बसवायचं सुद्धा नाही. तुम्हीं काय ते करा आणि आपापली डोकी फोडून घ्या. माझं डोकं खाणं बंद करा.
( शोभा बाहेरून काही पुस्तके घेवून प्रवेश करते. )
शोभा : कोण लिहीतेय नाटक?
गीता : सुमनताई.
शोभा : स्वत:च नाटक लिहायचं होतं तर मला कशाला पाठवलं पुस्तकं आणायला? नसता त्रास मला!
सुमित्रा : त्रास म्हणजे काय? स्वत:च्या स्वार्थासाठीच करतेयस ना सगळं? नाटकात काम हवंय न्हणून तर चाललीय ना ही धडपड?
शोभा : ए चोंबड्ये, तुला नव्हतं कुणी विचारलं, कळलं?
सुमित्रा : कळलं. आणि तुला नव्हतं कुणी सांगितलं, समजलं?
शोभा : फार तोरा दाखवताय ना? मी निघूनच जाते कशी माझी पुस्तकं घेवून. मग करत बसा आपली नाटकं.
( रागाच्या भरात शोभा हातातली पुस्तकं टेबलावर आपटते आणि तडातडा पाय आपटीत निघून जाअते. काही मुली तिला थांबवायचा प्रयत्न करतात. )
शरयू : कमाल केलीस सुमित्रा. आता आपण नाटक कसं बसवणार? पुस्तकं कोण देणार आपल्याला?
सुमित्रा : (टेबलावरची पुस्तकं गोळा करीत) त्याची नको काळजी. शोभाने केलीय सारी व्यवस्था.
रेखा : अरे व्वा! शोभा इथंच पुस्तकं विसरून गेली, आता आपण आरामसे नाटक बसवूया.
( त्याचवेळी शोभा पाय आपटीत परत येते व सुमित्राच्या हातातील पुस्तकं खेचून काढते. )
शोभा : तुम्ही बसवाल नाटक, पण मी बरी बसवूं देईन. (सगळ्यांना जीभ दाखवत तडातडा निघून जाते.)
सुमित्रा : काय ज्वालामुखी आहे ही पोरगी! गेली खड्ड्यात. सुमन, तूंच लिही आमचं नाटक.
सुमन : माझ्या मनातला ज्वालामुखी देखील बाहेर यायचीच वाट पहातोय. आधी चालत्या व्हा इथून. जा म्हणते ना?
( लता व गीता सोडून इतर सर्व मुली बाहेर पळून जातात. )
लता : ए ताईटले, कां ग नाही बसवत आम्हां मुलींच नाटक?
सुमन : कारण मुली फक्त माझं डोकं खातात. आणि म्हणे "मुली नाटक बसवितात".

( तिन्ही मुली एकमेकांवर ओरडत असतानाच पडदा पडायला सुरवात होते. )

दोस्ती

सहावीचा वर्ग होता. राणे बाई मुलांना महात्मा गांधीजींचा धडा समजावून सांगत होत्या. "गांधीजींना इतर कोणत्याहि गोष्टींपेक्षा सत्य जास्त प्रिय होतं. जणूं सत्याचा अट्टाहासच होता त्यांना. आणि म्हणूनच जेव्हां प्रभावी इंग्रजी साम्राज्याशी लढा द्यायची वेळ आली तेव्हां त्यांनी सत्याचा आग्रह धरला. मोहनदास करमचंद गांधीजींचं प्रभावी साधन होतं, ते सत्याग्रह ..."
थोडा वेळ वर्गांत विलक्षण शांतता पसरली होती --- पण थोडाच वेळ. अचानक वर्गाच्या एका कोपर्‍यातून ओरडण्याचा आवाज ऐकूं आला. राणे बाई बोलायच्या थांबल्या. त्यांचं ध्यान भंगलं, लक्ष उडालं. अत्यंत शांतपणे त्यांनी आपल्या हातातलं पुस्तक समोरच्या टेबलावर ठेवलं. त्यांच्या रुंद कपाळावर पसरलेल्या आठ्यांचं जाळं कुंकवाच्या मोठ्या गोल टिळ्यातून स्पष्टपणे दिसूं लागलं. त्यांनी सावकाशपणे मान उंचावली व नजर रोखून आवाजाच्या दिशेने पाहिलं.
"मोघे आणि शेंडे, दोघेही इथं या", त्या अत्यंत शांत पण करारी आवाजात बोलल्या.
हळूंच वर्गांतल्या सर्व मुलांनी आपापल्या माना त्या कोपर्‍याकडे वळवल्या व सूचक अर्थाने एकमेकांकडे पाहिलं. "आतां काहीतरी धमाल गम्मत येणार" या आशयाचं हसूं सर्वांच्या ओठांतून पाझरायला लागलं. थोडा वेळ कांहींच घडलं नाहीं. बाईंनी ज्या मुलांना बोलावलं होतं त्यांच्यापैकी कुणीच हललं नाहीं.
"इथं या म्हणते ना. कां तुमचाहि सत्याग्रह चाललाय?" आतां त्यांचा आवाज बराच चढला होता. त्यांचा प्रश्न ऐकून सगळेजण खुदखुदून हंसले -- पण बाईंची जरबी नजर वर्गावरून फिरताच सगळे ताबडतोब गप्प झाले. वर्गात मूकपणे हालचाल सुरूं झाली. मोघे व शेंडे टेबलाच्या दिशेने येऊं लागले.
"कसला तमाशा चालला होता तिथं?"
कुणीच कांही बोललं नाहीं. दोघांच्याहि माना खाली होत्या.
"अशोक मोघे, तुला विचारतेय मी. कसला तमाशा चालला होता तिथं?" राणेबाई परत गरजल्या.
"कांहीं नाही, बाई.... मी कांहीं केलं नव्हतं," अशोक मोघे खालच्या मानेनं दबल्या आवाजात उत्तरला.
"सत्य बोला, पोरांनॊ. मग खाली मान घालून घाबरलेल्या आवाजात बोलायचं कांहीं कारण नाहीं."
मराठीच्या पुस्तकांतून प्रत्यक्ष वर्गात अवतरलेला गांधीजींचा आधुनिक स्त्री-अवतार पाहून वर्गांतली पोरं दबल्या आवाजात हंसली, पण परत एकदां बाईंची कडक नजर वर्गावरून फिरेपर्यंतच.
"बाई, हा मोघे असत्य बोलतोय. चक्क खोटं बोलतोय हा. यानं माझ्या हातांतून माझं पुस्तक खेंचून घेतलं ... व उलट मला इंग्रज़ीतून शिवीसुद्धां दिली. गांधीजींच्या आत्म्याला कित्ती यातना झाल्या असतील, बाई!" शेंडे म्हणाला.
शेंडेच्या तोंडून गांधीजींचं नांव ऐकून वर्ग खदाखदा हंसला पण राणे बाईंनी कौतुकाने शेंडेकडे पाहिलं. हे पाहून शेंडेला अजून चेव चढला व तो बोलतच सुटला. अशोक फक्त नकारात्मक मान डोलवायचा प्रयत्न करीत होता.
"हात पुढे कर," बाईंनी हुकूम दिला. अशोकला उगीचच वाटलं की बाई शेंडेला शिक्षा देताहेत. "मोघे, हात पुढे कर. तुला सांगतेय मी," राणेबाई गरजल्या.
"पण बाई, मी सत्य बोलतोय. माझी कांहीच चूक नव्हती."
"मग हा बिचारा शेंडे खोटं बोलतोय असं म्हणायचंय तुला?"
"पण बाई ..." नजरेनं दयेची याचना करीत असतांनाच बाईंनी एका हातानं अशोकचा हात जबरदस्तीनं खेंचून वर केला आणि दुसर्‍या हातानं टेबलावरची छडी उचलून त्याच्या हातावर सपकन वाजवली.
"आई ग ---" वेदनेनं अशोकचे डोळे ओलावले व त्या वेदनेला प्रतिसाद वर्गभर मुलांच्या उंचावलेल्या मानांनी दिला.
"बाळा, जागेवर जाऊन बस. मोघ्या, तुला नाहीं सांगितलं मी जागेवर जायला. तू तास संपेपर्यंत वर्गाबाहेर जाऊन उभा रहा," राणे बाई निर्णायक स्वरांत म्हणाल्या.
विजयी मुद्रेनं शेंडे पुन्हां आपल्या जागेवर जाऊन बसला व अशोक मोघे बाहेर चालूं लागला. वर्गांत गडबड वाढत चालली होती. बाईंनी पुन्हां एकदां डस्टर टेबलावर आपटला व लगेच वर्ग शांत झाला. राणे बाई परत बोलूं लागल्या -- "गांधीजींचं आवडतं शस्त्र होतं, सत्य. सत्याच्या जोरावर त्यांनी प्रभावी ब्रिटिश साम्राज्याला प्रचंड आव्हान दिलं ..."
बाहेर आलेल्या अशोकच्या कानांवर बाईंचा आवाज पडत होता पण आतां त्याला त्या आवाजांत मुळीच रस नव्हता. तो वर्गाबाहेर आला तेव्हां तिथं अजून एक मुलगा उभा होता, पण अशोकचं लक्षच गेलं नाहीं तिकडे. आपली कांहींच चूक नसतांना राणे बाईंनी सबंध वर्गासमोर आपल्याला छडी मारून वर्गाबाहेर काढलं होतं --- सत्याचा पाठ समजावून सांगणार्‍या बाईंनी आपलं कांहींच न ऐकतां असत्य बोलणार्‍या शेंडेचं समर्थन केलं होतं, या अपमानाच्या जाणीवेनं अशोकचं मन धगधगत होतं. नुकताच घडलेला अपमानास्पद प्रसंग विसरून जाण्याची प्रबळ इच्छा असूनही तें जमत नव्हतं.
"ए, नवीन पांखरूं आहेस वाटतं?" आधीच बाहेर उभ्या असलेल्या त्या पोरानं अशोकला विचारलं. आणि प्रथमच अशोकचं लक्ष तिकडे गेलं. त्याच्यासमोर फाटक्या अंगाचा एक काळसर मुलगा उभा होता; असेल बारातेरा वर्षांचा; तेल न घातलेले त्याचे राकट केस त्याच्या कपाळावर स्वैर रुळत होते; नाकांतून शेंबूड बाहेर येऊं पहात होता; दांत किडलेले होते. बरेच दिवस धुतले न गेलेले त्याचे कपडे कांही फाटक्या भागातून त्याच्या मळकट अंगाचं दर्शन घडवीत होते. अशोकला त्याची किळस वाटली. घरापासून थोड्या दूर अंतरावर असलेल्या चांगल्यापैकी इंग्रज़ी शाळेत न पाठवतां घराच्या जवळच असलेल्या एका साधारण म्युनिसिपल शाळेत आपला दाखला घेतल्याबद्दल प्रथमच अशोकला आपल्या वडिलांचा राग आला, व त्याने रागाने मान फिरवून घेतली. वर्गांत नेहमीच शेवटच्या बांकावर एकट्यानेच बसून राहणारा तो मुलगा बहुतेक वर्गाबाहेरच असायचा. त्याच्याशी कुणीच जास्त बोलत नसे अन त्यालाही त्याची बहुतेक पर्वा नसावी. तो नेहमीच आपला बिनधास्त असायचा. त्याने अशोकला पुन्हां एकदां हटकलं --
"काय रे साल्या, ऐकूं नाहीं आलं काय? भडव्या, तुझ्याशी बोलतोय मी."
काहीच उत्तर न देतां अशोकनं भिंतीवरच्या मोठ्या घड्याळाकडे डोळे फिरवले, तास संपायला अजून अर्धा तास होता. तोपर्यंत करणार तरी काय? अशोक नाईलाजाने त्या मुलाकडे वळला. त्या मुलाचे आळशी डोळे उगीचच चमकले.
"साला, मघाशी काय फुक्कट भाव खात होतास? नवीन पांखरूं आहेस का शाळेत?" त्यानं पुन्हां विचारलं. अशोकला त्याच्या तोंडची भाषा जरासुद्धां आवडली नाहीं, पण काय करणार? त्याला वेळ काढायचा होता.
"ए भावखाऊ, नवीन आहेस काय शाळेत?", त्यानं पुन्हां विचारलं.
"हूं ..." अशोकनं जोरांत मान हलवली.
"नांव काय तुझं?"
"अशोक सदानंद मोघे."
"माझं नांव लाल्या," तो उगीचच बडबडला. अशोकनं खरं तर त्याचं नांव विचारलंसुद्धां नव्हतं.
कांहीतरी बोलायचं म्हणून अशोकनं त्याला विचारलं, "फक्त लाल्या? वडिलांचं नांव... आडनांव कांहीं नाही?"
"होय, फकत लाल्या म्हणतात आपल्याला. बाप नाहीं मला. आणि ते आडनांव का बिडनांव आपल्याला माहीत न्हाय," तो म्हणाला.
अशोकला आश्चर्य वाटलं, पण तो गप्प बसला.
"कायरे मोघ्या, तू खरोखरच शिवी दिलीस त्या शेंड्याला?"
लाल्याचा तो प्रश्न ऐकून मात्र अशोकला खूप बरं वाटलं. या विषयावर आपली बाजू कुणाला तरी सांगावी असं खूप वाटत होतं त्याला. लाल्याचा हा प्रश्न ऐकून त्याच्या भावनांना आतां वाचा फुटली. आनंदानं थोडा वेळ त्याच्या तोंडून शब्दच फुटेना.
"निदान कबूल तरी करायचं होतंस. कदाचित त्या राणे बाईनं मोकळं सोडलं असतं तुला."
पुन्हां अशोकचं मन उसळून आलं. तो आवेगानं बोलला, "पण मी मुळी शिवी दिलीच नव्हती तर कबूल कां करावं? माझी चूक नव्हतीच मुळी."
लाल्याला बहुतेक अशोकचं म्हणणं पटलं असावं. त्यानं हलकेच अशोकचा हात आपल्या हातांत घेतला व तो म्हणाला, "मला वाटलंच तूं शिवी देणार नाहीस म्हणून. तू काय मी आहेस शिवी द्यायला? साला, ती राणे बाईच वाईट आहे. शाळेत सगळेच चमचे आहेत त्या शेंडेचे. उगीच जळतात आपल्यावर."
इच्छा असूनही अशोक लाल्याचा राकट हात दूर करूं शकला नाहीं. पण आपली कांहींच चूक नसतांना राणे बाईंनी आपल्याला शिक्षा करावी व खर्‍या अपराध्याला मोकळं सोडून द्यावं? कां? सगळेच जण शेंडेचे चमचे का काय म्हणतात ते होते, पण कां? सगळे उगीच लाल्यावर व आपल्यावर जळतात कां? नेमक्या याच कोड्याचं उत्तर पाहिजे होतं अशोकला.
"अरे, तो शेंड्या आपल्या हेडमास्तरांचा मुलगा आहे ना, मग त्याला कोण कशाला मारेल? साला नोकरी जाईल ना त्यांची ! म्हणून सगळे चमचे आहेत त्याचे. आयच्याण, साला अस्सा राग येतो एकेकाचा. वाटतं, धरून एकेकाला लाथ घालावी गांडीत. ..." लाल्या बोलतच होता. त्याच्या तोंडच्या त्या शिव्या ऐकून अशोकला तोंड फिरवून कान बंद करून घ्यायची इच्छा झाली, पण तो तसं करूं मात्र शकला नाहीं.
"अशक्या, पेरू खाणार कां रे?" लाल्याच्या प्रेमळ प्रश्नानं अशोकचं लक्ष पुन्हां लाल्याकडे गेलं.
"लाल्या, माझं नांव अशोक मोघे आहे, अशक्या नाहीं."
"जाऊंदे भिडू. अशक्या काय, अशोक काय, आपल्याला दोन्हीं शेम. पण सांग, पेरू खाणार का तूं?" म्हणत लाल्यानं हातांतला पेरू अशोकच्या तोंडाकडे नेला. किडक्या दांतांनी उष्टावलेला अर्धवट पेरू धरलेला लाल्याचा हात अशोकनं पटकन दूर सारला व तोंड फिरवून घेतलं.
"साला, उष्टं खायला लाजतोस काय? का उगीच भाव खातोयस?" म्हणत लाल्या आपले किडके दांत दाखवून हंसला. त्याच्या हंसण्याचा आवाज मात्र त्याच वेळी झालेल्या घंटीच्या ठणठणाटात बुडून गेला. राणे बाईंचा तास केव्हां संपला होता हे मुळी अशोकला कळलंच नव्हतं.
"पुन्हां तमाशा करूं नका वर्गांत." वर्गाबाहेर पडणार्‍या राणे बाईंचा आवाज त्या दोघांच्या कानावर पडला. लाल्या निर्लज्जपणे हंसत व राणे बाईंची नक्कल करीत वर्गांत शिरला. अशोक मागाहून आपलं डोकं खाली घालून आंत येत होता. अचानक मागे वळून पहात लाल्यानं विचारलं, "ए अशक्या --- च्यायला, चुकलो, अशोक, माझ्याबरोबर माझ्या बांकड्यावर बसतोस का? एक धम्माल गम्मत सांगतो तुला." आणि त्याच्या होकाराची वाट न पहाताच लाल्या अशोकला आपल्याबरोबर घेऊन गेला.
नंतरच्या तासाला राजे मास्तर भूगोल शिकवीत होते, का इतिहास याच्याकडे दोघांचही लक्ष नव्हतं. ते दोघेही आपापसात कुजबुजत होते. त्यांचे आपले कसले तरी बेत चालले होते. तास संपवून राजे मास्तर वर्गाबाहेर गेले तेव्हां लाल्या व अशोक मोठ्यानं हंसले व सगळ्यांचं लक्ष त्या दोघांकडे गेलं.
शाळेचे आठ तास संपून शाळा केव्हां सुटली याचं भान त्या दोघांनाहि नव्हतं. शेवटच्या घंटेचा आवाज थांबायच्या आधीच लाल्या व अशोक घाईघाईनं बरोबरच बाहेर पडले व शाळेच्या वळणावर येऊन उभे राहिले. शेंडे घरी जायचा रस्ता लाल्याला चांगलाच माहीत होता. शेंड्याला मस्त धडा शिकवणं अत्यंत जरूरीचं होतं -- त्याला बेदम धोपटणं जरूरीचं होतं. शेंड्याला एकटाच येतांना पाहून लाल्यानं नाकांतून बाहेर पडूं पहाणारा शेंबूड आपल्या मळक्या शर्टाच्या तोकड्या बाहीनं मागे सारला व उगीचच आपल्या बाह्या सरसावल्या. शेंडे जवळ येतांच लाल्या पुढे लपकला. आपली पुस्तकांची पिशवी अशोककडे फेंकून लाल्यानं शेंड्याच्या सफ़ेद शर्टाची कॉलर पकडली.
"भडव्या, खोटं बोलायला पाहिजे नाहीं कां? आत्तां तुला अस्सा मस्त धडा शिकवतो की खोटं बोलणं दूर राहिलं, साल्या तुझी बोलतीच बंद होईल. हेडमास्तरांचा पोरगा जन्माला आलास म्हणून माजलास होय? आज तुझ्यामुळे माझ्या या दोस्ताला शिक्षा झाली. साला, खूप मस्ती चढलीय तुला, बघ कशी सगळी मस्ती उतरवतोय तें."
बोलताबोलतांच लाल्या शेंडेला बदडत सुटला. मनाच्या कुठल्यातरी कोपर्‍यात दडून बसलेल्या सुडाच्या भावनेनं अशोकचं मन पेटलं होतं. इच्छा असूनही अशोकनं लाल्याला प्रतिकार केला नाहीं. नशिबानं रस्त्यावर दुसरं कुणीहि नव्हतं. आपण योग्य तो सूड घेतलाय याची खात्री पटल्यावर लाल्या थांबला. अंगावरचा घाम पुसत, जणूं कांही घडलंच नाही या थाटात लाल्यानं अशोककडून आपली बॅग हिसकावून घेतली, व अशोकच्या खांद्यावर आपला हात टाकून त्यानं शेंडेला पुन्हां एकदां धमकावलं, "साल्या, कुणाला या प्रकरणाबद्दल सांगितलंस तर तुझी खैर नाही. तुझ्या अंगावरच्या सालड्याची पायताणं करून त्यानीच झोडून काढीन तुला. कळलं? आतां पळ काढ इथून ... नाहींतर अजून ठोकीन."
आपलं अंग चोळीत रडणार्‍या शेंडेला तसाच सोडून दोघेही वळणावर अदृश्य झाले. लाल्याबरोबर अशोकच्या तोंडावर देखील सूड उगवल्याचा आसूरी आनंद पसरला होता. त्याच तंद्रीत अशोक मोघे घरी पोंचला ते दुसर्‍या दिवसापासून आपली दोस्ती एकदम पक्की झाल्याचं वचन लाल्याला देऊन.

* * * * * * * * *

अशोक घरीं पोंचला तेव्हां अशोकचे वडील घरीं नव्हते --- अशोक शाळेतून घरीं पोंचतेवेळी ते कधीच परतलेले नसत. घरी असायचे ते फक्त ’मामा’ स्वयंपाकी. रोजच्यासारखं आजही मामांनी अशोकला बटाटेपोहे खायला दिले, व आपली वेळ झाल्यावर ते निघून गेले. संध्याकाळीं अशोकची व श्रीयुत मोघ्यांची भेट व्हायची ती अगदी अंधार पडल्यावर --- अन त्यावेळी ते पार थकलेले असायचे. जेवण संपवून ते लगेच अंथरुणावर पडायचे. अशोकच्या डोक्यावरचं आईचं छत्र नाहीसं झाल्यावर त्यांचं कशांतच लक्ष लागत नसे. अशोकची आई त्याच्या लहानपणीच वारली होती. त्यानंतर दुसरं लग्न न करतां स्वयंपाकघर संभाळण्यासाठी अशोकच्या वडिलांनी मामांना नेमलं होतं. त्यांचा दिनक्रम ठरलेला असायचा. सकाळीं ऑफिसला जावं, दिवसभर काम करावं आणि थकूनभागून संध्याकाळी घरी परत यावं याशिवाय दुसरं कांहीच करावसं वाटत नसे त्यांना. आपल्या एकुलत्या एका मुलाकडे लक्ष द्यायला सुद्धां त्यांना वेळ नव्हता ... आणि अशोकला या गोष्टीची खंत नेहमीच वाटत असे. पण तक्रार तरी कुणाकडे करणार?
तरीसुद्धां त्या दिवशी ते घरी आल्याबरोबर अशोक मोठ्या उत्साहाने त्यांना बिलगला. आज जे कांही घडलं होतं ते त्याला आपल्या बाबांना सांगायचं होतं. नेहमीप्रमाणेच त्यांनी निर्विकारपणे त्याला दूर केलं. अशोकचा उत्साह थोडा मावळला, पण तरीहि पुन्हां त्यांना बिलगत तो म्हणाला, "बाबा, आज किनई मला एक नवा मित्र मिळाला. खुप्पखूप्प चांगला आहे..."
"छान झालं," एवढंच उदगारून त्यांनी कूस बदलली. बराच वेळ अशोक बरंच कांही सांगत सुटला, पण थोड्याच वेळानं त्यांच्या घोरण्याचा आवाज ऐकून तो हिरमुसला झाला व आपल्या खोलीत निघून गेला.
दुसर्‍या दिवशी अशोक काहीं न खाताच शाळेत आला. लाल्या त्याच्या आधीच येऊन त्याची वाट पहात होता. त्या दिवशी अशोकनं आपली जागा बदलली व तो शेवटच्या बांकावर लाल्याच्या शेजारी बसला. सगळेच तास त्यांनी एकमेकांबरोबर गप्पा मारण्यात घालवले. मधल्या सुट्टीत दोघेही बरोबरच शाळेच्या उपहारगृहात गेले. सुटीनंतरचा तास सुरूं झाल्यावर अशोकनं आपलं इंग्रज़ीचं पुस्तक उघडून पाहिल्यावर त्याला आश्चर्य वाटलं. पहिल्याच पानावर कुणीतरी गिरवून ठेवलं होतं. हा कुणाचा चावटपणा असेल या गोष्टीचा विचार करीत त्यानं रबर शोधायला पाकीट उघडलं तर रबर जागेवर नव्हता.
"लाल्या, रबर आहे?"
"नाहीं, यार. रोज कुठे असतो, जो आज असेल?" लाल्या उत्तरला.
पुढच्या बांकावरच्या मुलाकडे वळून अशोकने विचारलं, "ए माने, जरा रबर देना."
अशोकचा प्रश्न ऐकून माने उगाचच संतापला व तिरसटपणे म्हणाला, "आपल्या जिगरी दोस्ताकडे माग ना --- सगळं कांहीं देईल तो ..."
मानेला एकदम कसला झटका आला असेल याचा विचार करीत अशोकनं परत त्याला विचारलं, "असा कां बोलतोयस तूं?"
"मला विचारूं नकोस. तुम्हां दोघांशी कुणीच बोलायचं नाहीं अशी ताकीद दिलीय सरांनी सगळ्यांना. बॉयकॉट केलंय तुम्हांला," मानेनं आपली मान पुन्हां तिरसटपणे फिरवून स्पष्टीकरण दिलं.
लाल्याशी मैत्री करण्यांत इतकं काय वावगं आहे की इतर मुलांनी आपल्याला "बॉयकॉट" करावं या गोष्टीचा उलगडा बराच वेळ विचार करून देखील अशोकला झाला नाहीं. ओळख झालेल्या पहिल्याच दिवशीं आपल्या मित्राच्या अपमानाचा सूड उगवणारा लाल्या इतरांना इतका अप्रिय कां असावा, या रहस्याचं उत्तर जाणून घेण्याची सवड किंवा मूड अशोकला मुळीच नव्हता. आदल्या दिवशीं सबंध वर्गासमोर झालेल्या अपमानाची कडू आठवण मनांत ताजी असतांनाच वर्गांतील इतर मुलांनी आपल्याशी बोलणं बंद करावं हें अशोकला मुळीच आवडलं नाहीं. सर्वांचाच सूड उगवायचा या आसूरी भावनेनं अशोकचे निष्पाप डोळे चमकले. इतर मुलांना जो आवडत नव्हता त्या लाल्याचा जिगरी दोस्त बनणं हा एकच मार्ग अशोकच्या भाबड्या मनाला सुचला, आणि याच भावनेनं तो लाल्याच्या अधिक जवळ येत राहिला.
दिवसांमागून दिवस जात राहिले. अशोक व लाल्या एकमेकांच्या जास्तच जवळ येत राहिले. एका कुजक्या फळाची झळ इतर सर्व चांगल्या फळांना लगेच लागते असं म्हणतात. आणि अशोक तर तसा लहान मुलगाच होता. हळूंहळूं दोघांनाहि बरोबरच बांकावर उभं केलं जाई, तर कधीं एकत्रच वर्गाबाहेर काढलं जाई. लाल्याशिवाय इतर कुणी आपल्याकडे बोलत नाहीं याची जाणीव व खंत अधूनमधून अशोकच्या निरागस मनाला नक्कीच व्हायची. लवकरच त्याला समजून चुकलं की या सगळ्या गोष्टींना शेंडेच जबाबदार होता. आपल्याला पडलेल्या माराचा शेंडेनं पुरता सूड उगवला होता. अशोकच्या मनांत शेंडेविषयी पुरेपूर तिरस्कार भरला होता, आणि या तिरस्काराला जिवंत स्वरूप द्यायची संधी हवी होती अशोकला. आणि त्या दिवशी लाल्याच्या एका प्रश्नानं ठिणगी पेटवायचं काम केलं.
"अशोक, वर्गांत माझ्याशिवाय दुसरं कुणीच तुझ्याकडे बोलत नाही, याचं कांहीच वाटत नाहीं तुला?"
अशोकच्या आधीच चिघळलेल्या जखमेवर त्या प्रश्नानं जणूं मीठ चोळलं गेलं, पण तो गप्प बसला.
लाल्या परत म्हणाला, "तो साला शेंड्या आहे ना, त्याच्यामुळे सगळी भानगड झालीय. एकदा त्याला सरळ केला पाहिजे."
शेंडेचं नांव ऐकल्यावर अशोकच्या मनांत सुडाची भावना परत उफाळून आली. सूड --- सूड --- सूड घेतलाच पाहिजे या अपमानाचा, या एकाच विचारानं थैमान मांडलं होतं त्याच्या मनांत.
"त्या शेंडेकडे एक मस्त, महागडं चित्रांचं पुस्तक आहे. कसंही करून ते पुस्तक आपल्याकडे आलं ना तर ..." लाल्यानं वाक्य अर्धवट सोडून अशोकला अजून अस्वस्थ केलं.
मधल्या सुटीत सर्वजण वर्गाबाहेर निघून गेले. लाल्यानं अशोकला बाहेर यायला सांगितलं तर त्याला नकार देऊन अशोक एकटाच इकडॆ-तिकडे पहात वर्गांत बसून राहिला. त्याचं लक्ष शेंडेच्या आकर्षक बॅगेकडे गेलं. त्या बॅगेच्या बाहेरून सुद्धां दिसणारं रंगीत पुस्तक जणूं त्याला आव्हान देत होतं. अशोकला रहावेना. हलकेच तो आपल्या जागेवरून उठला.
ठणठणठण ... मधली सुट्टी संपल्याची घंटा झाली व सगळीं मुलं परत वर्गांत यायला लागली. राणे बाईंचा तास होता. सबंध वर्गावरून एकदां आपली ज़रबी नजर फिरवून राणे बाईंनी शिकवायला सुरवात केली आणि त्या लवकरच रमल्या. त्यांची समाधी भंगली ती शेंडेच्या रडक्या आवाजाने.
"शेंडे, आतां काय झालं रडायला?" त्यांनी विचारलं.
"बाई, माझं नवीन पुस्तक पाकिटांतून नाहीसं झालंय. पुस्तक नाहीं सांपडलं तर बाबा झोडून काढतील मला," शेंडे अगदीच रडकुंडीला आला होता. असली महाग पुस्तकं, अभ्यासक्रमांत नसतांना देखील, वर्गांत कां आणली गेलीं हा प्रश्न राणे बाई आपल्याला नक्कीच विचारणार नाहींत याची शेंडेला पूर्णपणे खात्री होती. आणि नेमकं तसंच झालं.
राणे बाईंनी आपल्या हातातलं पुस्तक संतापाने टेबलावर आपटून घोषणा केली, "ज्या कुणी शेंडेचं पुस्तक घेतलं असेल त्यानं ताबडतोब त्याला परत करावं." पटकन अशोकच्या मनांत एक विचार चमकून गेला --- आपण जे कांही केलं ते नक्कीच चुकीचं होतं; कबूल करावा आपला गुन्हा व परत करावं शेंडेचं फालतू पुस्तक; आपल्याकडे याही पेक्षा चांगली पुस्तकं आहेत. पण छे, मग सूड कसा पूर्ण होणार? सुडाचा विचार मनांत येताच अशोक परत वेडापिसा झाला. इच्छा असूनही त्याच्या तोंडून शब्द फुटेना. त्यानं चोरट्या नजरेनं राणे बाईंकडे पाहिलं. त्याला त्यांच्या डोळ्यांत एक विलक्षण चमक आढळून आली.
राणे बाईंनी टेबलावरची छडी उचलली व गर्जना केली, "लाल्या, आपलं पाकीट इथं घेऊन ये."
बाईंची गर्जना ऐकून सर्वजण जोरात हंसले. लाल्याचं तोंड रागानं व शरमेनं लाल झालं. त्याच्या संतप्त चेहर्‍यावरची शीर न शीर ताठ झाली, पण स्वत:ला सांवरायचा प्रयत्न करीत तो शांतपणे म्हणाला, "बाई, मी चोरी केलेली नाहीं. मी चोर नाहीं."
"तुला विचारलं नाहीं मी. तें मला ठरवूं दे. आधी आपलं पाकीट घेऊन इथं ये."
आपलं निरपराधित्व सिद्ध करण्याच्या निश्चयानं लाल्या आपलं फाटकं पाकीट उचलून टेबलाकडे चालायला लागला. दुसर्‍याच क्षणी राणे बाई लाल्याच्या पाकीटातल्या वस्तू काढून ज़मिनीवर फेंकायला लागल्या. चाललेला प्रकार पाहून अशोकला वाटलं, हे जे कांहीं होतंय ते चूक आहे --- गुन्हेगार आपण आहोत, लाल्या नव्हें. अगदी एकच क्षण त्याला वाटलं की सार्‍या वर्गाला ओरडून हे सत्य सांगावं. पण त्याला धीर झाला नाहीं. तो गप्पच बसला.
पाकीट रिकामं झाल्यावर बाईंनी तपासणी संपवली. लाल्या आवेगाने ओरडला, "आतां तरी पटलं ना बाई, मी चोरी नाहीं केली तें?" राणे बाईंनी जणूं त्याचं ओरडणं ऐकलंच नाहीं. लाल्या संतापानं आपली बॅग भरायला लागला. मनाचा संयम मुळीच टळूं न देतां राणे बाई शांतपणें म्हणाल्या, "अशोक मोघे, आपलं पाकीट घेऊन इथं ये."
अशोकला वाटलं आपण देखील लाल्यासारखंच ओरडून सांगावं, "बाई, मी चोर नाहीं." --- पण त्याच्या तोंडून शब्दच फुटला नाहीं. कुणातरी अनोळख्या शक्तीनं खेंचून न्यावं तसं अशोक आपली बॅग घेऊन टेबलाकडे जाऊन उभा राहिला. बॅगेपेक्षा मोठं असलेलं ते रंगीत पुस्तक त्याच्या हातातल्या बॅगेतून बाहेर डोकावत होतं. राणे बाईंनी अगदी शांतपणे अशोकच्या हातांतून बॅग खेंचून घेतली व ते पुस्तक काढून शेंडेला परत दिलं. खाली मान घालून आपल्या जागेवर जायला निघालेल्या अशोकला त्यांनी शर्टाच्या कॉलरने मागे खेंचून आपल्यासमोर उभं केलं आणि हातातल्या छडीनं अशोकवर वार करायला सुरवात केली. आपली सुटका करून घ्यायची अशोकची सगळी धडपड व्यर्थ ठरली. अगदी आपला हात दुखेपर्यंत राणे बाईंनी अशोकला बदडलं, व आपल्या जागेवर जाऊन बसण्यासाठी त्याला दूर ढकललं.
कसंबसं जाऊन अशोक आपल्या बांकावर कोसळला. शाळा सुटल्याची घंटा ऐकून सुद्धां त्याला उठायचं त्राण नव्हतं. त्याला कुठंतरी पळून जावंसं वाटलं. त्याचा हात हातात घेऊं पहाणार्‍या लाल्याला त्यानं दूर लॊटलं. घरी गेल्यावर बाबा काय म्हणतील हा एकच विचार अशोकला सतावीत होता. अशोकनं केलेल्या चोरीची हकीकत राणे बाईंनी त्याच्या प्रगति-पुस्तकावर लिहून आपल्या पालकांची सही आणायचा हुकूम केला होता. बाबांची सही --- कसं शक्य होणार होतं ते? पण तें टाळणं सुद्धां अशक्य होतं. प्रगति-पुस्तक घरी दाखवण्याशिवाय गत्यंतरच नव्हतं. प्रगति-पुस्तक ! त्यावेळीं केवढा हास्यास्पद शब्द वाटला तो अशोकला. वर्गांत जे कांहीं चाललं होतं ती काय प्रगति होती? पण मग या सर्व गोष्टींना जबाबदार कोण होतं -- तो स्वत:? लाल्या? शेंडे? राणे बाई? विचार करून करून अशोकचं डोकं दुखायला लागलं, पण त्याला आपल्या प्रश्नाचं उत्तर मिळेना.
अशोक रडतच घरी आला. त्याचे वडील ऑफिसमधून आज घरीं आले ते जरा जास्तच त्रस्त होते. त्यांना पाहिल्यावर अशोकला एकदां --- फक्त एकदाच --- वाटलं की बाबांना आपलं प्रगति-पुस्तक दाखवून मार खाण्यापेक्षां पंख्याला लटकून आत्महत्या करावी. घाबरत घाबरत अशोकनं आपलं प्रगति-पुस्तक त्यांच्यासमोर धरलं व सही मागितली. चोरी? अशोकने चोरी केली --- अशोकनं? आपल्या एकुलत्या एका मुलानं? अशोकच्या आईच्या अकाली निधनानंतर दुसरं लग्न न करतां आपण ज्याच्यासाठी जगलो त्या आपल्या मुलानं वर्गांत चोरी करावी? हा भयंकर विचार त्यांना मुळीच सहन झाला नाहीं. थरथरत्या हातानं त्यांनी सही केली, पेन बाजूला फेकून दिलं व पुन्हां एकदां अशोकला बदडून काढायला सुरवात केली. त्याला वांचवायला मामा देखील जवळ नव्हते. वेदनेनं अशोक जमिनीवर कोसळेपर्यंत ते त्याला मारत सुटले.
सबंध रात्र अशोकनं रडून काढली. त्याचं सारं अंग फणफणत होतं, डोक्यांत वणवासा पेटला होता. परतपरत मार खाऊन अंग दुखत होतं, की कधीं नव्हें ते आपल्या बाबांनी आपल्याला मारावं, व ते देखील आपली बाजू ऐकून न घेतां, यामुळें डोकं तापलं होतं हेच अशोकला कळेना. जादूने सार्‍या जगाचा फुटबॉल करावा --- अगदी शेंडे, राणेबाई, आपले बाबा यांच्यासकट --- व लाथेनं तो फुटबॉल अंतराळात झुगारून द्यावा असं त्याला वाटलं. याच अवस्थेंत, अर्धसुप्त व अर्धजागृतावस्थेच्या स्थितीत रात्र संपली.
दुसर्‍या दिवशी अशोक शाळेत आला तो आपलं ठणकणारं अंग चेपीत. आपलं दु:ख कुणाला सांगणार? आपल्याला कुशीत घेऊन आपलं दु:ख हलकं करणारी आई कुठे होती? डोळ्यांतून ओसंडून वाहूं पहाणारा अश्रूंचा प्रवाह आवरीत अशोक वर्गात आला. स्वप्नांत असल्याप्रमाणे अशोकनं प्रगति-पुस्तक बाईंच्या टेबलावर ठेवलं व परत तो आपल्या बांकावर, लाल्याच्या शेजारी येऊन बसला. वर्गात काय शिकवलं जात होतं याकडे त्याचं मुळीच लक्ष नव्हतं. कधी एकदां मधल्या सुटीची घंटा वाजते व आपण आपलं दु:ख लाल्याला बोलवून दाखवतो असं झालं होतं त्याला.
अखेरीस मधली सुटी आली व वर्ग रिकामा झाला. लाल्या आपल्या हातात हलकेच त्याचा हात घेऊन बसला. लाल्याचा स्पर्श होताच अशोक भणभणून रडला. आपले वडील इतके दुष्ट कां वागले याचं आश्चर्य करीत त्यानं लाल्याला विचारलं, "लाल्या, तुझे वडील मारतात तुला?"
लाल्याच्या डोळ्यांत दु:ख तरारून आलं. बाहीनं डोळे पुसत त्यानं म्हटलं, "मी माझ्या बापाला मुळी पाहिलंच नाहीं. माझी आई म्हणते मी जन्माला यायच्यापूर्वीच माझा बा मेला. कोण म्हणतं, माझा बा तुरुंगात आहे. मी फक्त माझ्या मायला ओळखतो. माझ्यासाठी विड्या वळून पैसे कमावणारी आई -- सकाळपासून रात्रीपर्यंत माझ्यासाठी धडपडणारी माझी आई."
मोठाल्या डोळ्यांत दाटून येणारे अश्रू थांबवीत लाल्यानं अशोकला विचारलं, "तुझी आई देखील मारते तुला?"
अशोक रडक्या सुरांत म्हणाला, " मी अगदी लहान असतांनाच माझी आई देवाच्या घरी गेली. माझ्या बाबांनी सुद्धां पहिल्यांदाच मारलं मला."
"पण कां?"
"राणे बाईंनी माझ्या प्रगति-पुस्तकांत मी केलेल्या चोरीविषयी लिहिलेला शेरा वाचून."
"ती मारकी म्हैस आहेच तशी. पण अशोक, तूं देखील म्याड आहेस."
"कां पण?"
"अरे, असले वाईट शेरे लिहिलेलं पुस्तक घरी दाखवायची मुळी गरजच काय?"
"म्हणजे?"
लाल्या अशोकला जवळ घेऊन दबल्या आवाजात समजावून सांगायला लागला, "हें बघ, मागे एकदां मी असलाच एक वाईट शेरा असलेलं प्रगति-पुस्तक आईला दाखवलं होतं आणि तिने मला बेदम चोपून काढला होता. आतां मी आईला कधीच कांही दाखवीत नाहीं. तिची सही मीच गिरचटतो. आईला लिहितां येत नाहीं, आणि बाईंना कांहीं समजत नाहीं. आहे की नाहीं गम्मत?"
"म्हणजे तूं लबाडी करतोस?" डोळे विस्फारीत अशोक म्हणाला.
"काय करणार, दोस्त? आई एवढा त्रास घेऊन मला शाळेत पाठवते. तिला वाटतं इथं सगळं नीट चाललंय. मी एकदम खुष आहे. पण अशोक, तुला माहीत आहे ना शाळेंत काय चाललंय तें? मी झोपडपट्टीत रहातो म्हणून कुणीच माझ्याशी नीट वागत नाहीं. मुलं तर नाहींच, शिक्षक सुद्धां नाहीं. दर दिवसाआड कांहींना कांही खरेखोटे शेरे वह्या-पुस्तकांत लिहिले जातात. आणि मग आई मला मारते. म्हणून आतां मीच तिच्या नांवाने सही करतो. मला माहीत आहे, मी लबाडी करतोय ते." बोलतांबोलतांच अचानक लाल्याच्या डोळ्यांत पाणी आलं व तो अशोकला म्हणाला, " अशोक, मी लबाडी करतो --- वाईट आहे मी. तूं खूप चांगला आहेस. माझ्याशी मुळीच दोस्ती करूं नकोस."
शाळेत नियमितपणें छड्या खाऊन देखील कधीहि न रडणार्‍या लाल्याला त्या अवस्थेत पाहून अशोकला वाईट वाटलं. त्याचे डोळे पुसत अशोक म्हणाला, "लाल्या, असं नको म्हणूस. तूं मला खूपखूप आवडतोस. तूं तर माझा हीरो आहेस. कुणी कांही म्हणो, तूं मला मित्र म्हणून हवा आहेस. तुला जे जमतं ते मला मुळीच जमत नाहीं. तू आपल्या आईची सहीसुद्धां करतोस. वाह !!"
आईच्या किंवा वडिलांच्या नांवाने सही करण्याची कल्पना थोडी चुकीची असली तरी अशोकला त्यावेळी खूप गंमतीची वाटली. जे आपण कधी करण्याचा विचार देखील करूं शकलो नसतो ते लाल्या इतक्या सहज रीतीने करूं शकतो याचं अशोकला खूप कौतुक वाटलं. आणि अशोकच्या चेहर्‍यावरचं कौतुक पाहून लाल्याला खूप बरं वाटलं. त्या दिवशीच्या प्रसंगाने त्या दोघांना अधिकच जवळ आणलं. शाळा सुटायच्या आधी दोघांनी एकमेकांना अभेद्य मैत्रीची वचनं दिली. कुणीहि, कुठल्याहि परिस्थितीत त्यांना एकमेकांपासून दूर करूं शकणार नाही असं त्यांनी कबूल केलं. पण ---
पण मैत्रीच्या आनंदाने अशोकच्या शरिरांतील वेदना कांही कमी होऊं शकल्या नाहींत. आदल्या दिवशी मारानं दुखत असलेलं अंग आतां जास्तच ठणकायला लागलं होतं; डोकं जड झालं होतं. शाळा सुटल्यावर अशोकचं पाकीट धरून लाल्या त्याला अगदी घरापर्यंत सोडायला आला.
दुसर्‍या दिवशी शाळा सुटेपर्यंत लाल्या अशोकची वाट पहात होता, पण अशोक आलाच नाहीं. लाल्याला खूप एकटं वाटत होतं. सबंध दिवस लाल्याने जांभया देऊनच काढला. शाळा सुटल्याची घंटा वाजतांच लाल्यानं अशोकच्या घराकडे धूम ठोकली. त्यानं जोरानं दार वाजवलं अन बराच वेळ वाट पाहून दार ढकललं. अशोकला अंथरूणावर पडून राहिलेला पाहून लाल्याचे डोळे ओलावले. त्याने अशोकवर प्रश्नांचा भडिमार सुरूं केला. पण कुठल्याहि प्रश्नाचं उत्तर न देतां अशोक फक्त मंदपणे हंसत होता. लाल्यानं अशोकच्या अंगाला हात लावून पाहिला तर त्याला चटका बसला. अशोकचं अंग तापाने भणभणून निघालं होतं.
"अशोक, तुला ताप चढलाय," लाल्याच्या आवाजात चिंता होती. अशोक लाल्याचा हात हातांत धरून परत हंसला. आपण चिंतेनं व्याकूळ झालेलो असतांना सुद्धां अशोकला हंसतांना पाहून लाल्या सॉलीड वैतागला, व त्याने अशोकला फटकारलं, "साल्या, मी काळजीने मरतोय व तूं बिनधास्त हंसतोयस? लाज नाहीं वाटत तुला?"
लाल्याच्या मागे पाहून अशोक घाबरून एकदम उदगारला, "बाबा!"
लाल्यानं अचानक मागे वळून दारांत उभ्या असलेल्या अशोकच्या बाबांकडे शेक-हॅण्ड करायला हात पुढे केला व हंसायला तोंड उघडलं. त्याचे ते किडके दांत, मळकट कपडे अन त्याचा एकूण अवतार पाहून त्यांना किळस आली. त्यांनी वैतागून त्याचा हात दूर फटकारला व पुढे होऊन अशोकवर ओरडायला सुरवात केली. त्यांचा तो अवतार पाहून लाल्याने मात्र मागच्या मागे पलायन केलं.
"कोण होतं ते ध्यान?"
अशोकनं अगदी दबल्या आवाजांत उत्तर दिलं, "लाल्या, माझा जिगरी दोस्त. रोज मी तुम्हांला ज्याच्याबद्दल सांगायचा प्रयत्न करत असतो ना, तोच माझा दोस्त."
अशोकच्या अंगात ताप आहे हे विसरून त्याच्या बाबांनी अशोकच्या मुस्काटीत दिली व ते पुन्हां ओरडले, "पुन्हां ते कार्टं इथं दिसलं तर तुझी खैर नाहीं. चामडी उतरवीन मी तुझी, समजलं? झोपडपट्टीतल्या त्या कुत्र्याकडे तूं मैत्री केलेली मला मुळीच खपणार नाहीं. सांगून ठेवतो. त्याची मैत्री सोड, समजलास?"
आपल्या बाबांनी आपल्या अंगात ताप असून देखील आपल्याला मुस्काटीत मारली याहीपेक्षां त्यांनी आपल्याला लाल्याची मैत्री सोडायला सांगितली याचं दु:ख अशोकला अधिक वाटलं. ते दु:ख सहन न होऊन त्यानं मुसमुसत उशींत तोंड लपवलं.
नंतरचे दोन दिवस लाल्याने अशोकची वाट पहातच घालवले. तिसर्‍या दिवशीं अशोक शाळेत आला तो उतरलेल्या तोंडाने.
"अशोक, मी गेल्यावर त्या दिवशी काय झालं ते मला सांग," लाल्याने विचारलं.
"लाल्या, बाबांनी मला तुझी मैत्री सोडायला सांगितलंय. ते म्हणतात की तूं वाईट आहेस," अशोक हळूंच म्हणाला.
आपले अश्रू आपल्या मित्राला दिसूं नयेत म्हणून चेहरा लपवण्याचा प्रयत्न करीत लाल्या म्हणाला, "खरं आहे, अशोक. मी खूप्पखूप्प वाईट आहे. मी स्वत:च म्हणालो होतो तुला."
लाल्याचे भिजलेले हात आपल्या हातांत घेत अशोक उत्तरला, " साफ खोटं आहे. तूं खोटं बोलतोयस. बाबा खोटं बोलताहेत. तू वाईट नाहींस ... बाबा वाईट आहेत. मी यापुढे त्यांना कांहीच सांगणार नाहीं. तू वाईट असलास तर मला सुद्धां वाईट व्हायचंय. मी सुद्धां खूपखूप वाईट होणार, पण कांहीं झालं तरी तुझी दोस्ती सोडणार नाहीं."
अशोकच्या वडिल्यांच्या मर्जीला न जुमानतां, शाळेतील शिक्षकांनी दिलेल्या सूचनांकडे दुर्लक्ष करून अशोक व लाल्याची दोस्ती वाढतच चालली. वर्गांत आणि वर्गाबाहेर त्यांची बोलणी चालतच राहिली. पण फरक एवढाच होता की आतां त्यांना कशाचंच भय उरलं नव्हतं. शिक्षकांनी लिहिलेल्या चिठ्ठ्या व प्रगति-पुस्तकं आई-वडिलांपर्यंत कधी पोंचतच नव्हती. आईच्या नांवाने सही करण्याची कला लाल्याकडे होतीच; वडिलांच्या नांवाने सही करायची कला लाल्याच्या मदतीने आतां अशोकने हस्तगत केली.
एके दिवशी अचानक लाल्या म्हणाला, "ए अशोक, माझ्या घरीं येणार? मी तुझ्या घरी आलोय, पण तूं कधींच नाहीं आलास." हात उडवीत अशोक म्हणाला, "आलो असतो, यार. पण या दिवसांत बाबा ऑफिसमधून लवकर घरी येतात. आणि त्यांची परवानगी विचारली तर ..."
"तर ते नक्कीच नाही म्हणणार, बरोबर? माहीत आहे मला. पण वेड्या, सगळ्या गोष्टी आपण कुठे घरी सांगायला हव्यात? आणि आपण तसं केलं तर त्यांत मजा ती काय राहिली? तूं असाच चल. आपण मधल्या सुटीनंतर दांडी मारून जाऊं. नाहींतरी आपण वर्गांत असलो काय की बाहेर असलॊ काय, कुणाला काय फरक पडतोय? मधल्या सुटीनंतर गेलो तर निदान तूं वेळेवर घरीं पोंचशील ना."
हळूंहळूं अशोक बर्‍या-वाईटांतील फरक विसरत चालला होता. त्यानं आनंदानं मान डोलावली व मधल्या सुटीची घंटा वाजताच दोघे दोस्त उड्या मारीत बाहेर पडले. चालतांचालतां त्यांना रस्त्यावर एक चित्रपटगृह दिसलं. लाल्या अशोकला आंत खेंचून घेऊन गेला. त्याला थांबवायचा तोकडा प्रयत्न करीत अशोक म्हणाला, "लाल्या, तुझ्या घरी जातोय ना आपण? तुझं घर इथं आहे?"
डोळे मिचकावून लाल्या म्हणाला, "ए, भंकस करतोस काय माझी? मी इथं रहातो काय? इथं अमिताभ बच्चन, संजय दत्त, अक्षय कुमार, जॉन अब्राहम आणि शाहरुख खान सारखे नट रहातात. पण जास्तीत जास्त एका आठवड्यासाठी. माझ्या घरी केव्हांहि जातां येईल. आज शाहरुख खानचा इथं शेवटचा दिवस आहे. म्हणजे या पिक्चरचा लास्ट डे आहे. सुप्पर पिक्चर आहे म्हणे. बघूं तरी काय भानगड आहे ती. हवंतर उद्यां माझ्या घरी जाऊं. मग तर खुष?"
"पण माझ्याकडे पैसे ...", अशोक बोलतांबोलतांच थांबला.
"बास्स काय, बॉस्स? मी विचारले तुला पैसे? तुझ्या या जिगरी दोस्ताकडे आहेत पैसे. फिकर नॉट, यार," असं म्हणत लाल्यानं दोन तिकीटं काढली व ते आंत जाऊन बसले.
अशोकला पिक्चर खरोखरच खूप मस्त वाटला. सिनेमाच्या पडद्यावर करामती करून खलनायकांचा नायनाट करणार्‍या त्या धाँसू हीरोच्या जागी अशोक लाल्यालाच पहात होता. आपल्या जिगरी दोस्ताचं त्याला सॉलीड कौतुक वाटलं आणि अभिमानानं त्याची छाती उंचावली. बाहेर आल्यावर लाल्याने त्याला परत एकदां आठवण करून दिली, "लक्षांत ठेव हं. शाळेत वार्षिक समारंभाची तयारी चाललीय. आपल्याला सुद्धां त्यांत असंच बिनधस्त ऍक्टींग करायचं आहे."
"साल्या ... सॉरी, मेरा मतलब है, लाल्या, मला शिकवूं नकोस. घरी काय सांगायचं ते मला चांगलंच माहीत आहे. गॅदरींगची तयारी चाललीय म्हणून उशीर झाला. करेक्ट?" अशोक हंसत म्हणाला.
"आखिर साला चेला किसका है?" लाल्यानं हंसत म्हटलं.
दुसर्‍या दिवशी अशोक लाल्याबरोबर त्याच्या आईला भेटायला म्हणून त्याच्या घरी गेला. घर? लाल्या ज्या जागी रहात होता त्या जागेला "घर" म्हणतां येईल की नाहीं याची अशोकला शंका वाटली. खुराडं होतं तें, घर नव्हें. त्याच्या आसपास रहाणार्‍या लोकांना पाहून अशोकला भीति वाटली. त्यांचे ते मळकट, खुनशी चेहरे --- त्यांच्या तोंडांतून क्षणॊक्षणी बाहेर पडणार्‍या त्या शिव्या --- त्यांची रानटी भाषा --- त्यांची प्रत्येक हालचाल --- त्यांच्याशी संबधित असलेल्या प्रत्येक वस्तूचा अशोकला तिटकारा आला. आपला जिगरी दोस्त लाल्या या ... या गटारांत कसलं जीवन जगतोय, असा प्रश्न अशोकला सतावूं लागला. पण कसेही असले तरी ते लाल्याचे ’लोक’ होते.
लाल्याच्या जीवनाविषयी अशोकला जितकी जास्त माहिती मिळत गेली तितकाच अशोकच्या मनांत लाल्याबद्दल जिव्हाळा व आपुलकी वाढत गेली.
"लाल्या, मी माझ्या आधीच्या शाळेत वार्षिक सम्मेलनांत नेहमी कामं करायचो. मला या शाळेत देखील भाग घ्यायचाय," एकदां अशोकनं लाल्याला म्हटलं.
"म्याड आहेस की काय तूं?" लाल्या म्हणाला.
"कां?"
स्टेजवर येणं सोड, आपल्याला प्रेक्षक म्हणून सुद्धां आत घेतील की नाहीं याची शंका आहे मला."
"पण कां?" अशोकनं पुन्हां विचारलं.
"तुला इतकी खाज असेल ना तर तूंच विचारून बघ."
अशोक तस्साच काळे गुरुजींकडे गेला. "सर, मलासुद्धां नाटकांत भाग घ्यायचाय. मीसुद्धां चांगला अभिनय करूं शकतो."
"राजाचे नवीन कपडे" या नाटुकल्याची तालीम थांबवून काळे सरांनी अशोककडे पाहिलं. त्यांच्या नजरेतील तिरस्कार पाहून अशोक घाबरला, पण हिम्मत करून तो परत म्हणाला, "सर, मला सुद्धां नाटकांत काम करायचं आहे. अगदी छोटी भूमिका असली तरी चालेल."
"तुम्हीं चालू ठेवा रे तालीम," असं ओरडून काळे गुरुजी अशोकला एका कोपर्‍यात घेऊन गेले व म्हणाले, "महाराज, काय करूं? छोटी कशाला, तुम्हांला मी राजाची भूमिका सुद्धां दिली असती. पण तुम्हीं आहात त्या बदमाष लाल्याचे गुलाम. आणि त्या झोपडपट्टीतील त्या किड्याकडे कसलाही संबंध असलेल्या कुणालाहि कुठल्याहि प्रकारे इन्व्हॉल्व करायचं नाहीं असा हुकूम आहे शेंडे सरांचा. साला, सरकारी दबाव आहे म्हणून, नाहींतर तुम्हीं दोघेही केव्हांचेच शाळेबाहेर झाला असतांत. चालते व्हा इथून."
अशोकला धक्का देऊन दूर करीत काळे गुरुजी इतर मुलांकडे वळून किंचाळले, "साला, तुम्हीं लोकं कसला तमाशा बघताय? तुम्हांला नाटक करायचंय की त्या दोघा गुंडांच्या वाटेला जायचंय?"
अशोक हिरमुसला होऊन हॉलबाहेर पडला. दाराबाहेरच रेंगाळणार्‍या लाल्यानं पुढं येत विचारलं, "काय अशोक कुमार, झालं समाधान?" त्या क्षणाला अशोकनं उत्तर दिलं नाहीं पण कसल्याशा विचारानं त्याला हसूं फुटलं.
अखेरीस वार्षिक समारंभाचा दिवस उजाडला. सबंध हॉल सुंदरपैकी सजवला गेला होता. कार्यक्रमांत भाग घेतलेली मुलं स्टेजच्या मागच्या बाजूला गोंधळ घालत होती. हळूंहळूं पाहुणे यायला लागले व हॉल भरूं लागला. या सगळ्या गोंधळात कांही पाकीटं हातांत घेऊन इथंतिथं फिरणार्‍या लाल्या व अशोककडे अगदी कुणाचंही लक्ष गेलं नाहीं.
हॉल भरल्यावर लवकरच कार्यक्रम सुरूं झाला. आधीं नकला, नाच-गाणी, भाषणं वगैरे किरकोळ कार्यक्रम झाले, अन मग घोषणा झाली, "आतां माध्यमिक विभागाची मुलं आपल्या मनोरंजनासाठी सादर करीत आहेत आजच्या कार्यक्रमाचं मुख्य आकर्षण, रंगीत नाटिका, "राजाला हवेत नवीन कपडे". तर माध्यमिक विभागाची मुलं सादर करीत आहेत एक मजेदार नाटिका, "राजाला हवेत नवीन कपडे".
अन लगेच पडदा उघडून नाटक सुरूं झालं. सारखे नवीन कपडे विकत घेण्याची हांव असलेल्या राजाची गोष्ट सगळ्यांनाच माहीत होती, पण त्याचं नाट्यरूपांतर पहाण्याची सगळ्यांनाच हौस होती. अन तसंच झालं. नाटिकेनं सगळ्यांनाच मोहून घेतलं. आणि मग एक मजेदार गोष्ट झाली. राजा झालेल्या शेंडेनं आधीं हळूंहळूं व नंतर जोरजोराने अंग खाजवायला सुरवात केली. कहाणीत नसलेला हा भाग पाहून कांहीं प्रेक्षकांनी गालांतल्या गालांत हंसायला सुरवात केली. प्रेक्षकांकडे पाहून पटकन शेंडेने स्वत:ला सांवरलं, पण थोडाच वेळ. सहन न होऊन त्यानं आपलं अंग जोरजोराने खाजवायला सुरवात केली. आतां स्टेजवर असलेल्या पात्रांना देखील हंसूं आवरेना. थोड्याच वेळांत शेंडे आपल्या अंगावरचे राजसी, रंगीबेरंगी कपडे एकेक करून बाजूला फेकीत होता व दुसरीकडे सगळं अंग जोरजोरानं खाजवीत होता. रंगाचा बेरंग व्हायला उशीर नाहीं लागला. लवकरच शेंडेने जोराने रडत ओरडायला सुरवात केली, "मला राजाचे नवीन कपडे मुळीच नकोत, पण माझे हे जुने कपडे आधी कुणीतरी काढा. मला सहन होत नाहीं."
ओरडत-ओरडत शेंडे अस्ताव्यस्त इथंतिथं धांवायला लागला. प्रेक्षागृहांत व स्टेजवर गोंधळ वाढतच चालला अन अचानक सगळीकडे अंधार पसरला. हॉलमधील सर्व दिवे गेले होते. घाबरून लोकांनी ओरडायला सुरवात केली, अन अचानक फटाक्यांचा आवाज यायला सुरवात झाली. सगळं शांत होईपर्यंत बराच उशीर झाला होता. या सगळ्या गोंधळांत लाल्या व अशोक हळूंच बाहेर सटकले.
थोड्याच वेळांत दोघेही लाल्याच्या घरी पोंचले. घरी पोंचल्यावर खूष होऊन लाल्यानं खिशांतून एक विडी काढून आपल्या ओठांमध्ये ठेवली.
"लाल्या, हे काय करतोयस?" अशोकने दबल्या स्वरात विचारलं.
लाल्या हंसला, "साला, भंकस करतोस काय माझी? दिसत नाहीं, मी विडी ओढतोय तें?"
अशोक कांहीच बोलला नाहीं. अचानक आपल्या तोंडातून विडी बाहेर काढीत लाल्या अशोकला म्हणाला, "ए, ओढतोस काय जराशी? मी मारली आईच्या कपाटांतून."
काय बोलावं हे न कळून अशोक गप्प बसला. हा अजब अनुभव नवीनच होता, पण ... अशोकची शांतता ही संमतिसूचक समजून लाल्यानं आपल्या तोंडातली उष्टी बिडी अशोकच्या ओठांमध्ये खुपसली व तो म्हणाला, "काय धम्माल आली ना शाळेत? सगळीकडे फटाक्यांचा धूरच धूर झाला होता बघ. अरे, बघतोयस काय असा येड्यासारखा? लेका, आधीं धूर आंत ओढून घे अन मग हलकेच बाहेर सोड. हां, अस्साच. शाबास बच्चा."
अशोकनं लाल्यानं सांगितल्यानुसार करायचा प्रयत्न केला, पण सहन न होऊन त्याला जोराचा ठसका बसला व खोकल्याची जोराची उबळ आली.
"साला, बच्चा आहेस अजून. पण होईल संवय हळूंहळूं." हंसत-हंसतच लाल्याने अशोकच्या हातांतली विडी आपल्या ओठांत धरली व झुरके मारायला सुरवात केली. तो अगदी रंगात आलेला असतांनाच अचानक बंद दारावर धक्का बसला व दार उघडलं. लाल्यानं झटक्यांत तोंडातली विडी काढून मागे फेकली. दारांत लाल्याची आई उभी होती. डोळ्यांतून आग ओकीत तिनं लाल्याकडे पाहिलं व त्याला विचारलं, "भडव्या, इडी वडत व्हतास नाय का?"
शाळेत सगळ्या शिक्षकांना उलट उत्तर देण्यासाठी वळवळणारी लाल्याची जीभ बावचळली व तो पुटपुटला, "न्हाय ग माये, मी नव्हतो वढीत."
सहजपणे वाकून तिनं लाल्यानं मागे फेकलेलं थोटूक उचललं व त्याच्यापुढे नाचवीत ती लाल्यावर गरजली, "मंग ह्ये थोटूक कंचा रे? तुझा मेलेला बा आला व्हता व्हय स्वर्गातनं हे वढायला? आरं गाढवा, तुझी आय हाय मी. मला बनवतुयास? आरं, म्यां माझ्या इडीचा वास वळखीत नाय की काय?"
एवढं बोलून तिनं लाल्याला दोन्हीं हातांनी बदडायला सुरवात केली. खूप मारल्यावर हुंदके देत ती अशोककडे वळली व म्हणाली, "आवं सायब, तुम्हीं तरी सांगा यास्नी. म्यां सांगितलेलं कायबी आयकत नाय बगा हें पोरगं. आतां तुमच्या शाळेकडनंच येतंय म्यां. सगळे बोंबलतायत येच्या नांवानं." तिच्या आवाजांत कारुण्य व काठिण्य या दोन्हींचा केविलवाणा संगम होता. या देखाव्याने बावचळून घाबरलेला अशोक धांवत बाहेर पडला.
घरी आल्यावर अशोक विचार करूं लागला, जिला लाल्या प्रेमळ म्हणतो त्या आईने त्याला कां मारावं? त्याची चूक तरी काय होती? विडी पिणं वाईट जर होतं तर ती स्वत: विड्या कां वळायची? शाळेंत वार्षिक समारंभाच्या वेळीं झालेला गोंधळ काय त्याच्या आईला कळला होता? आपण स्वत: वाईट वागलो होतों कां? आणि यापुढे काय? सगळे प्रश्न त्याला सतावीत राहिले. या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं त्याला कुणाकडून तरी हवी होतीं. पण कुणाला विचारणार?
या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं लाल्याकडून घ्यायच्या निश्चयाने अशोक दुसर्‍या दिवशी शाळेंत गेला. लाल्याच्या हातांत त्याचं पाकीट नव्हतं. पहिल्या तासाची घंटा व्हायच्या आधीच लाल्याने अशोकला बातमी दिली, "अशोक, मी यापुढे शाळेत येणार नाहीं. झाल्या प्रकाराबद्दल हेडमास्तरांनी आईला शाळेत बोलावलं होतं. आई सरांना भेटायला आली होती. मी माझा गुन्हा कबूल केलाय. सरांनी माझं नांव काढलंय शाळेतून. यापुढे मी शाळेत येणार नाहीं... कधींच नाहीं."
ही भयंकर बातमी ऐकून अशोकचं आधीच अस्वस्थ झालेलं मन जास्तच चळलं. त्याच्या डोळ्यांपुढे अंधारसा पसरला. लाल्या शाळेत येणार नाहीं? वार्षिक समारंभात झालेल्या प्रकाराबद्दल फक्त लाल्याचं नांव काढलं होतं? त्या सगळ्या प्रकारात आपला जास्त हात असूनदेखील शिक्षा फक्त लाल्याला मिळावी? हे योग्य नव्हतं. "पण लाल्या..."
लाल्यानं अशोकचं तोंड दाबून धरलं व तो म्हणाला, "अशोक, एक शब्दही बोलूं नकोस. मी अगदी बाद झालोय, पण तूं वाईट नाहींस. मी तुला बिघडवलं होतं. आतां मी शाळेंत येणार नाहीं, तू परत चांगला हो. तुला माझी शप्पथ."
अशोक रडायला लागला होता. लाल्याने आपला गुन्हा स्वत:च्या अंगावर घेतला होता. आतां त्याच्याशिवाय आपलं कसं होणार? कॊण बोलणार आपल्याशी? कोण करणार आपल्याशी दोस्ती? त्याला रडूं आवरेना. त्याला त्या अवस्थेत बघून नेहमी त्याचं सांत्वन करणारा लाल्या चुपचाप वर्गाबाहेर पडला. मुसमुसून रडणार्‍या अशोकचा पुढे झालेला हात मागे सारून लाल्या बाहेर पडला --- अशोकचं सांत्वन करायची इच्छा असूनदेखील त्याच्याकडे न बघतां लाल्या वर्गाबाहेर जाऊन उभा राहिला.
राणे बाई वर्गांत शिरल्या व आपल्या खुर्चीवर जाऊन बसल्या. हजेरी घेण्याकरितां त्यांनी आपलं रजिस्टर उघडलं. "अशोक मोघे" म्हणून पहिलं नांव घेण्याआधीच कसल्याशा निर्धाराने अशोक राणे बाईंजवळ येऊन उभा राहिला... अगदी कांहींच न बोलतां.
राणे बाई त्याच्यावर खेंकसल्या, "आतां काय हवंय आपल्याला?"
अशोक मान खाली घालून कांहीं वेळ स्वस्थ उभा होता.
"मोघ्या, मी तुला विचारतेय, काय हवंय तुला?"
हळूंच मान वर करीत अशोक पुटपुटला, "बाई, मला परत चांगलं बनायचंय. इतर मुलांशी बोलायचंय. मी आतांपर्यंत खूप वाईट वागलो याचं मला खूपखूप वाईट वाटतंय. पण मला परत चांगलं बनायचंय ... मला एक चान्स द्या ... प्लीज़..." अशोक मुसमुसत होता.
कांहीं वेळ राणे बाई आश्चर्याने अशोककडे पहात राहिल्या. मग त्यांना काय वाटलं कुणास ठाऊक, त्यांनी एकदम अशोकला जवळ ओढलं व त्याच्या काळेभोर केसांतून प्रेमाने हात फिरवायला सुरवात केली. हे अजीब दृश्य पाहून कांही वेळ वर्गांत अजीब शांतता पसरली. मग एका मुलाने हळूंच टाळ्या मारायला सुरवात केली. थोड्याच वेळांत सगळा वर्ग टाळ्या मारायला लागला. वर्गांतलं ते दृश्य पाहून वर्गाबाहेर उभ्या असलेल्या लाल्याच्या मोठाल्या डोळ्यांतून समाधानाचे दोन अश्रू टपकले. त्याने आपली शर्टाची बाही वर केली, पण डोळे पुसायला नव्हें. त्या बाहीनं त्याने आपलं वहाणारं नाक हळूंच साफ केलं. त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू टपकत राहिले अन त्याला वाटलं की त्याच्या अश्रूंनीं त्याचं सारं पाप ... त्याच्या सार्‍या चुका धुऊन निघाल्या.

* * * * * समाप्त * * * * *