झोपाळू राजाची गोष्ट

पात्रें (प्रवेशानुक्रमें)
१) दवंडीवाला
२) एक पोरगा
३) राजज्योतिषी
४) राजवैद्य
५) राजगायक
६) राजविदूषक
७) द्वारपाल
८) लट्ठू
९) राजेसाहेब
१०) राणीसाहेब
११) राजकन्या
व इतर बरेच जण

अंक पहिला
(प्रवेश पहिला)

( एका राज्यातील एका रस्त्याचा देखावा. पडदा उघडतो तेव्हा स्टेजवर कुणीच नसतं. आतून तोतरं बोलण्याचा आवाज ऐकू येतो आणि एक दवंडीवाला प्रवेश करतो. )
दवंडीवाला : ऐका हो, ऐका ...
एक पोरगा : (स्टेजवर धावत येत) अडबड गडबड बडबड धडपड नगरीच्या राजाला दोन बायका ...
दवंडीवाला : ए, असं उगीच काहीतरी नाही बोलायचं. आमच्या राजाला एकच बायको आहे.
पोरगा : बरं असूं दे एक बायको. सांग, तू दवंडी कशाला पिटतोयस?
दवंडीवाला : अरे, तेच तर सांगायचा प्रयत्न करतोय. तू अडवलंस. (मोठ्याने बोलायचा प्रयत्न करीत) ऐका हो, ऐका...
पोरगा : ए, लवकर सांग ना. मघापासून सारखं ऐ..ऐ..ऐ.. करत आहेस!
दवंडीवाला : जरा गप्प बस. बोलताना कुणी अडवलं तर मला त्रास होतो.
पोरगा : ठीक आहे, गप्प बसतो. पण आधीच सांगून ठेवतो, मला बोलावसं वाटलं तर मात्र मी बोलणार हं. आपल्याला नाही बुवा गप्प बसायला आवडत. शाळेत सुद्धा मी बडबडत असतो. मग मास्तर म्हणतात ...
दवंडीवाला : गप्प! हाताची घडी, तोंडावर बोट.
पोरगा : (खुश) अगदीं अस्संच म्हणतात.
दवंडीवाला : प्लीज़, आता मला दवंडी पिटायची आहे.
पोरगा : ... आणि मला दवंडी ऐकायची आहे. तू आपला मघापासून फक्त "ऐका हो, ऐका..." करतोयस.
दवंडीवाला : ऐका हो, ऐका. अडबड गडबड बडबड धडपड नगरीच्या राजाने ...
पोरगा : तू दवंडी पिटतोयस खरा, पण तुझी दवंडी ऐकायला इथं माझ्याशिवाय दुसरं आहे तरी कोण?
दवंडीवाला : खरंच. तू लवकर जा आणि सर्वांना सांग की सर्वांनी अस्साल तस्सं इथं यावं. महत्वाची दवंडी पिटायची आहे.
पोरगा : ठीक आहे. बघच तू आता कशी दवंडी पिटतो ते. (त्याच्या हातून ढोलकं घेवून पिटायला लागतो.) ऐका हो, ऐका. दवंडीवाला दवंडी पिटतोय पण ऐकायला कुणीच नाही. तेव्हा सर्व लोकांनी जस्सं अस्साल तस्सं यावं हो...
( काहीवेळ ओरडत रहातो. आतून बरीचशी माणसं यायला सुरू होतात. राजवैद्य आपल्या बायकोला ओढत आणतो, बायकोचा दंड त्याच्या हातात. राजगायक हातातल्या थाळीतून काहीतरी खात प्रवेश करतो. दोनतीन मुलं हातात पाट्यापुस्तकं घेवून अभ्यास करीत येतात. राजज्योतिषी डाव्या काखेत एक पुस्तकाचे बाड संभाळण्याचा प्रयत्न करीत दुसर्‍या हाताने आपलं धोतर सावरीत प्रवेश करतो. एक बाई पोळपाट-लाटणं घेवून येते व स्टेजवर आल्याबरोबर खाली बसून लाटायला सुरवात करते. राजविदूषक आपलं अर्धंच रंगवलेलं तोंड रंगवीत प्रवेश करतो. )
दवंडीवाला : आले का रे सर्वजण?
पोरगा : आता विचारून सांगतो. हां, तर जे कुणी इथं आलेले नसतील त्यांनी आपापले हात वर करावेत. (विदूषकाचा हात वर जातो.) ए दवंडीवाल्या, एक विदूषक सोडून इतर सर्वजण आलेयत.
ज्योतिषी : (काखेतलं पंचाग उघडून पहात) हे कसं शक्य आहे? या पंचागात लिहिल्याप्रमाणे या घटकेला विदूषक इथं असायला हवा. हे कसं शक्य आहे की तो हज़र नाही? सकाळचे दहा वाजत आहेत. एक मिनीट थांबा. मी आकाशातील नक्षत्रे पाहून अगदी बरोब्बर सांगतो. (वर आकाशाकडे पहात) सर्वं नक्षत्रें जागच्या जागी आहेत. म्हणून मी अगदी छाती ठोकून सांगतो की या क्षणाला विदूषक इथं असायलाच हवा. एकवेळ राजवैद्यांचं रोगाचं निदान खोटं ठरेल, पण माझं, राजज्योतिषी बोलखोटेशास्त्र्य़ांच, भविष्य कधीच खोटं ठरणार नाही.
राजवैद्य : (बायकोचा दंड सोडीत) हाँ, हाँ, बोलखोटेशास्त्री, आपलं तोंड संभाळून बोला. उगीच भलतंसलतं बोललात तर तुमच्या दंडातील नाडी हरवून टाकीन. साधासुधा वैद्य नाही मी. राजवैद्य सदारोगी म्हणतात मला. असे कितीतरी पेशंट्स माझ्या स्वत:च्या हाताने मारलेयत मी. एकवेळ माझं औषध चुकीचं ठरून माणूस मरेल, पण माझ्या रोगाचं निदान कधीच खोटं ठरणार नाही. राजगायकाने आळवलेला राग चुकेल, पण माझं निदान चुकणं त्रिवार अशक्य. हाँ, सांगून ठेवतो.
राजगायक : हाँ हाँ, राजवैद्य सदारोगी, माझ्या रागाबद्दल काही बोलूं नका. मला राग आला तर आता माझा खास निद्राराग आळवून तुम्हा सर्वांना झोपवून टाकीन. म्हणजे तुमची खात्री पटेल की राजगायक रडवेबुवांचा राग कधीच चुकत नसतो. आणि तुम्ही तुमच्या औषधाबद्दल मला काय सांगता? अहो, परवा माझ्या मुलाचे साधे डोके दुखत होते म्हणून मी त्याला या राजवैद्याकडे नेला. तर याने काय करावें? चक्क मुलाच्या पायातली नाडी शोधून त्याच्या कानात औषध घातले.
राजवैद्य : हाँ, हाँ, तशी एखादी चूक होते माणसाच्या हातून. चुकून हात पायाकडे गेला.
दवंडीवाला : मी तेच म्हणतोय. माझी दवंडी ऐकायची सोडून तुम्ही एकमेकांशी भांडत बसलायत हे चूक आहे.
राजज्योतिषी : ते खरं आहे रे. पण आधी हे भांडण सुरू कशावरून आणि कुठल्या मुहूर्ताला सुरू झालं ते बघायला हवे. (पंचांग उघडून बघायला लागतो.)
विदूषक : बोलखोटेशास्त्री, त्यासाठी पंचांग बघायची गरज नाही. भांडण माझ्यावरून सुरू झालं.
राजगायक : पण का?
विदूषक : हा पोरगा म्हणाला की ...
पोरगा : मी सांगतो मी काय म्हणालो ते. मी म्हणालो, जो माणूस इथं हज़र नाही त्याने आपले हात वर करावेत.
विदूषक : ... आणि मी हात वर केला.
राजगायक : पण मी असं म्हणतो की तू हज़र असताना हात वर केलाच का?
राजवैद्य : तू इथं हज़र नसतास तर एक वेळ हात वर करायला हरकत नव्हती. चूक तुझीच आहे.
राजज्योतिषी : आकाशातील नक्षत्रं तेच सांगतात. चूक तुझीच आहे.
विदूषक : पण चूक माझी नाही. आता जरा माझ्या तोंडाकडे पहा. (सगळेजण त्याच्याभोवती गोळा होतात.) पाहिलंत ना? आता मला जरा श्वास घेवूं द्या. आता सांगा, रोज मी असा दिसतो का?
( सगळेजण एकमेकांच्या चेहर्‍यांकडे बघतात. )
पोरगा : मी सांगतो, विदूषक रोज असा दिसत नाही.
विदूषक : हा पोरगा एकदम हुशार आहे. माझं तोंड पुरतं रंगवेलेलं नाही. म्हणजेच मी इथं आहे सुद्धा अन नाहीसुद्धा. काही प्रकाश पडला की नाही डोक्यात?
सर्वजण : बरोबर आहे. विदूषक इथं आहे सुद्धा व नाही सुद्धा.
विदूषक : म्हणूनच मी इथं असूनदेखील हात वर केला. कळलं?
सर्वजण : कळलं.
विदूषक : भांडण मिटलं?
सर्वजण : भांडण मिटलं?
विदूषक : असं मी तुम्हाला विचारलं. तुम्ही मला विचारायचं नाही. मिटलं भांडण?
सर्वजण : (ओरडून) मिटलं.
विदूषक : मग तुम्ही ओरडू नका. या दवंडीवाल्याला ओरडूं द्या. दवंडीवाल्या, सुरू कर तुझी दवंडी.
दवंडीवाला : (ढोलकं पिटीत) ऐका हो ऐका. अडबड गडबड बडबड धडपड नगरीचे राजे अगडबंब महाराज यांनी आता दरबारात तातडीची सभा भरवायचं ठरवलं आहे. तेव्हां समस्त मंडळीनी ताबडतोब दरबारात यावं हो. दवंडी संपली, माझं काम संपलं हो... (ओरडत निघून जातो,)
राजगायक : चला हो, चला आधी आपापल्या घरी. कारण आपल्याला जायचंय दरबारात. चला बोलखोटेशास्त्री.
राजज्योतिषी : चला हो सदारोगी.
राजवैद्य : चला हो, रडवेबुवा.
( सगळे जायला वळतात. )
विदूषक : थांबा हो थांबा.
सर्वजण : आता काय?
विदूषक : मला कुणीच हाक दिली नाही. (नक्कल करीत) "चला हो बोलखोटेशास्त्री, चला हो सदारोगी, चला हो रडवेबुवा". पण कुणीच म्हणत नाही, "चला हो विदूषकराव." कारण काय तर मला आपलं नावच नाही. आम्ही बिननावाचे विदूषक! तरी मी माझ्या बाबांना त्यांच्या लग्नाआधीपासून सांगत आलोय की मला नाव ठेवा. अक्षय कुमार... रणबीर कपूर...शाहरूखखान... कित्तीकित्ती चांगली नावे आहेत आपल्यापुढे. पण माझं कुणीहि ऐकत नाही. (मुसमुसून रडायला लागतो.)
राजज्योतिषी : (पंचांग पाहून) विदूषका, रडू नकोस. माझ्या पंचांगाप्रमाणे आज तुझा जन्म होण्याचा योग आहे.
विदूषक : आज माझा जन्म होण्याचा योग आहे. म्हणजे अजून मी जिवंतावस्थेत नाही? (रडायला लागतो.) मला कुणीतरी वांचवा रे...
राजज्योतिषी : तसं नव्हे रे विदूषका. आज तुझा जन्म होण्याचा योग आहे म्हणजे आज तुला नाव मिळण्याचा योग आहे.
विदूषक : असं होय? मग मी कशाला रडू? (डोळे पुसतो.) तसा आज मी दरबारात सत्याग्रह करणारच होतो, राजाला सांगणार होतो की जोपर्यंत मला माझं नाव मिळत नाही तोपर्यंत मी भूक लागेपर्यंत अन्नाचा थेंबही घेणार नाही.
पोरगा : त्याला पाण्याचा थेंब आणि अन्नाचा कणही घेणार नाही असं म्हणतात.
विदूषक : तेच म्हणायचं होतं मला.
राजवैद्य : कशाला बरं बोलावली असेल राजाने तातडीची सभा? राजा आजारी तर नाही ना?
राजज्योतिषी : अहो, आजारी असला तरी फक्त तुम्हाला बोलावण्यासाठी सभा बोलावणार नाही.
राजवैद्य : ते का?
राजज्योतिषी : कारण त्याच्या कुंडलीत एवढ्यात मरायचा योग नाही.
राजवैद्य : बोलखोटेशास्त्री, पुन्हा सांगतो, तोंड संभाळून बोला.
राजगायक : बरोबरच आहे. कुणातरी कवीने म्हटलेच आहे की प्रत्येक प्रसंगी सत्य बोलणे योग्य नव्हे.
विदूषक : ऐका. मी सांगतो, मी सांगतो.
सर्वजण : काय?
विदूषक : एक गम्मत सांगतो.
राजज्योतिषी : मग लवकर सांग. नाहीतर ...
राजवैद्य : नाहीतर काय होईल?
राजज्योतिषी : नाहीतर गमतीची वेळ टळून जाईल.
विदूषक : पण छोटीशीच आहे हो गम्मत.
राजगायक : लवकर सांग, नाहीतर गप्प तरी बस.
विदूषक : मला नाव नाही, कबूल?
सर्वजण : कबूल. तर?
विदूषक : या गोष्टीचा मला भंयकर त्रास होतो, कबूल?
सर्वजण : कबूल. तर?
विदूषक : माझ्याएवढाच तुम्हा सर्वांना सुद्धा या गोष्टीचा त्रास होतो, कबूल?
सर्वजण : कबूल. तर?
विदूषक : मला होतो, तुम्हाला होतो, तर राजेसाहेबांना देखील त्रास होत असेल. खरं की नाही? (सगळेजण रागाने त्याच्याकडे पहातात.) तर मला गंमत ही सांगायची आहे की माझं नव्याने बारसं करण्यासाठीच राजेसाहेबांनी आजची सभा बोलावली असेल.
राजगायक : अरे वेड्या, तुझ्या एकट्यासाठी सभा भरवायला राजा काही वेडा नाही. त्याला माझं गाणं ऐकायचा मूड आला असेल. माझं गाणं ऐकल्याशिवाय त्याला सकाळी कधीच झोप येत नाही.
राजज्योतिषी : आठवतंय, पक्कं आठवतंय. मागे एकदा मी चहा पिण्याचा मुहूर्त काढायला पंचांग पहात होतो, तेव्हा मला या गवईबुवांचं गाणं ऐकू आलं. मग विचारता काय? ताबडतोब झोपी गेलो. पंचागाचं पान तसंच उघडं होतं. संध्याकाळी यांचं गाणं संपल्यावर जाग आली, तो बघतो काय! अहाहा, काय अवर्णनीय दृश्य होतं ते!
राजगायक : म्हणजे तुम्हाला सुद्धा मान्य आहे ना की माझं गाणं ऐकून लगेच झोप येते? माझी तर खात्रीच आहे राजेसाहेबांनी नक्कीच माझं गाणं ऐकायला सभा भरवली आहे.
राजज्योतिषी : चूक. (पंचाग पाहून) यावेळी तुम्हाला राहू-केतू-सोम-मंगळ-बुध-गुरू-शुक्र-शनि-रवी वगैरे सर्व ग्रह ग्रासणार आहेत. यावेळी तुम्ही गायला तोंड उघडलंत तर राजाला झोप येण्याऐवजी तुम्हीच घोरायला लागाल. तेव्हा यावेळी तुम्ही न गायलेलं बरं.
राजवैद्य : अहो बोलखोटेशास्त्री, तुमच्या या पंचांगात हे लिहिलेलं नाही का, की तुम्ही केव्हा किती बोलावं किंवा मुळीच बोलूं नये?
राजज्योतिषी : आहे ना. आत्ताच बघा, आकाशातील नक्षत्रं सांगतात की ...
राजवैद्य : ... की या क्षणाला तुम्ही न बोललेलं उत्तम.
विदूषक : सदारोगीराव, टाळी द्या, टाळी.
राजवैद्य : (टाळी देत) ही दिली, पण कशासाठी?
विदूषक : आयुष्यात अगदी पहिल्यादांच तुम्ही बरोब्बर सल्ला दिला. बरं मंडळी, आता बोलण्यात वेळ नका घालवू. सभेला उशीर झाला. तुम्ही व्हा पुढे, मी हे एवढं तोंड रंगवून आलोच.
राजगायक : खरंच, बोलण्याच्या भरात आपण सभेचं विसरूनच गेलो. घाई करा, घाई.
( सर्वजण घाईघाईने निघून जातात. )

प्रवेश दुसरा

( राजदरबाराचा देखावा. स्टेजच्या मध्यभागी दोन सिंहासने आहेत -- एक राजासाठी, दुसरं राणीसाठी. सुरवातीला ही आसने रिकामीच असतात. बाकीच्या आसनांवर राजज्योतिषी बोलखोटेशास्त्री, राजवैद्य सदारोगी, राजगायक रडवेबुवा व इतर काहीजण येऊन हाश्शहुश्श करीत बसतात. सगळेजण जांभया देत असतात. अस्वस्थतेने आपापसात कुजबुजायला लागतात. एवढ्यात द्वारपाल घाईघाईने प्रवेश करतो. )
द्वारपाल : मंडळी, तुम्हां सर्वांना चांगलं माहीत आहे की दरबारात आल्यावर जास्त बोलायचं नसतं. राजा समोर असला की कसे सगळेजण गप्प असतात. मग राजा हज़र नसताना गप्प बसता येत नाही? आपल्या जिभेवर थोडा ताबा ठेवायला शिकावं माणसानं. निदान माझं उदाहरण घेऊन तरी गप्प बसा. आता राजेसाहेब आले आणि त्यांनी तुम्हाला इतकं बडबडताना पाहिलं की ते काय म्हणतील? आणि राजेसाहेब केव्हा येतील याचा काही नेम नाही. राजेच ते, मनाला वाटेल तसं वागतील. वाटेल तेव्हा येतील, वाटेल तेव्हा जातील, वाटेल तेव्हा झोपतील... आणि काय हो बोलखोटेशास्त्री, तुम्ही का सारखं आपलं पंचांग उघडून पहात असतां?
राजज्योतिषी : काही नाही. आम्हाला जास्त बोलू नका म्हणून तू स्वत: बडबड करतोयस, तेव्हा तुझे ग्रह कसे आहेत ते बघतोय.
राजवैद्य : आणि काय रे, आम्हाला तातडीने बोलवून घेवून स्वत: महाराज गेलेयत तरी कुठे?
द्वारपाल : मंडळी, तेवढं एक विचारू नका. राजेसाहेब एका खूप महत्वाच्या मामाला, म्हणजे, कामाला गेलेयत. एकदम खाजगी काम. ते काम कुठलं हे मला माहीत आहे, पण मी तुम्हाला सांगू शकत नाही. कारण त्यांना ते मुळीच आवडणार नाही. मी कामाशिवाय बोललेलं त्यांना मुळीच आवडत नाही. आणि माझी ती सवयही नाही. म्हणून मला काही विचारू नका कारण मला ते सांगता येणार नाही.
राजगायक : जरा कमी बोल रे बाळा. तुझा कर्कश्श आवाज ऐकवत नाही. आम्हाला तातडीनं बोलावून राजे कुठे गेले ते तुला माहीत नाही. म्हणजे आम्ही फक्त वाट पहायची. आणि त्या विदूषकाचाही पत्ता नाही. आम्हाला भयंकर कंटाळा येतोय बघ.
द्वारपाल : (हसत) मी तुमचा कंटाळा दूर करावा असं तुम्हाला वाटणं साहजिकच आहे. पण मग हे आधी नाही का सांगायचं? उगीच एवढं बोलून मी तुमचा व स्वत:चा वेळ दवडला नसता. थोडक्यात म्हणजे राजे कुठे गेलेयत हे तुम्हा सर्वांना जाणून घ्यायचे आहे.
सर्वजण : हो रे बाबा. लवकर सांग.
द्वारपाल : परत परत तेच का हो विचारता? एकतर मला ते ठाऊक नाही. जर मला ते माहीत असतं तर मी कदाचित सांगितलं असतं. पण जर मी ते सांगितलं असतं तर राजेसाहेब रागावले असते. आणि जर राजेसाहेब रागावले असते तर ...
राजवैद्य : ... तर त्यांनी तुझं डोकं उडवलं असतं. आणि आता तू गप्प नाही बसलास तर मी तुला विष देऊन मारीन. सार्‍या राज्यात मी प्रसिद्धच आहे याकरिता.
( एवढ्यात बाहेरून लठ्ठूचा आवाज ऐकू येतो,"अडबड गडबड बडबड धडपड नगरीचे राजे अगडबंब महाराज दरबारात हज़र होत आहेत हो." यामागून लठ्ठू प्रवेश करतो. )
लठ्ठू : दरबारात हज़र असलेल्यांनी आत्ता गप्प बसावं. मूर्खासारखी बडबड करू नये, कारण राजेसाहेब दरबारात येऊन बोलायला सुरवात करतील.
( बाहेरून राजेसाहेब आणि राणीसाहेब प्रवेश करतात. राजा बोलताबोलताना जांभया देत असतो.)
राजेसाहेब : राणीसाहेब, आम्ही दरबारात यायच्या आधी हा लठ्ठू काय म्हणत होता ते आम्हाला समजावून सांगा.
राणीसाहेब : महाराज, आम्ही स्वत: नीट ऐकलं नाही. लठ्ठू, आत्ता काय म्हणत होतास तू?
लठ्ठू : राणीसाहेब, आम्ही म्हणत होतो... (राणीसाहेब त्याच्याकडे कडक नज़रेने बघतात.) सॉरी, मी म्हणत होतो, "दरबारात हज़र असलेल्यांनी आता गप्प बसावं. मूर्खासारखी बडबड करू नये, कारण राजेसाहेब दरबारात येऊन बोलायला सुरवात करतील."
राणीसाहेब : महाराज, लठ्ठू म्हणाला, "दरबारात हज़र असलेल्यांनी आता गप्प बसावं. मूर्खासारखी बडबड करू नये, कारण राजेसाहेब दरबारात येऊन बोलायला सुरवात करतील."
राजेसाहेब : शाब्बास, शाब्बास. बरोबर बोलला हा. आम्ही बोलत असताना दुसर्‍या कुणीहि मूर्खासारखं बोलूं नये. तर प्रिय प्रजाजनहो, नमस्ते.
सर्वजण : नमस्ते.
राजेसाहेब : मला सगळेजण दिसतात, पण तो विदूषक कुठे गेला?
राजवैद्य : महाराज, तो आपलं तोंड रंगवायला गेला आहे.
राजेसाहेब : आम्ही इथं आहोत, मग तो माझं तोंड रंगवायला गेला तरी कुठे?
राजगायक : महाराज, आपलं, म्हणजे स्वत:चं तोंड रंगवायला गेलाय.
राजेसाहेब : म्हणजे कमाल झाली. प्रिय राणीसाहेब सुद्धा आपलं तोंड रंगवायला इतका वेळ घेत नाहीत. मग विदूषकाला तोंड रंगवायला इतका वेळ? कुठे, गेलाय तरी कुठे तो? राणीसाहेब, आपण जाता त्या ब्यूटी पार्लरला तर गेला नाही ना?
राणीसाहेब : नाही महाराज.
राजेसाहेब : तो आला नाही तर आमची करमणूक कोण करणार? आम्हाला झोप यायला लागली. लवकर विदूषकाला बोलवा.
( सर्वजण इथेतिथे धावत विदूषकाला हाका मारायला लागतात. तेवढ्यात बाहेरून विदूषक नाचत येतो. )
विदूषक : महाराज, ओरडणं थांबवा. मी आलोय.
राजेसाहेब : विदूषका, कुठे होतास इतका वेळ? तुझ्याशिवाय मला करमत नाही, माहित आहे ना तुला? झोप येते आम्हाला.
विदूषक : पण महाराज, आज मी तुम्हाला दरबारात झोपू देणार नाही.
राजेसाहेब : हा काय ज़ुलूम आहे? बेडरूम मध्ये राणी झोपू देत नाही, दरबारात तू झोपू देत नाहीस.
विदूषक : महाराज, मी तुम्हाला झॊपू देणार नाही कारण ... कारण ...
राणीसाहेब : कारण?
विदूषक : ... कारण आज मी दरबारात ...
राजेसाहेब : दरबारात काय करणार आहेस? नाच?
विदूषक : नाही महाराज. आज मी दरबारात सत्याग्रह करणार आहे.
राजेसाहेब : सत्याग्रह? म्हणजे?
विदूषक : जो गांधीजींनी केला होता तो. अन्नत्याग. जोपर्यंत भूक लागत नाही तोपर्यंत पाण्याचा एक कण किंवा अन्नाचा एक थेंबही घेणार नाही.
राजेसाहेब : पण का, विदूषका?
विदूषक : त्यालाही एक कारण आहे.
राजेसाहेब : काय?
विदूषक : मला नाव नाही. कुठे जायचं असेल तर मला कुणी बोलवत नाही. कारण मला नाव नाही. अहो बोलखोटेशास्त्री ...
राजज्योतिषी : काय रे विदूषका?
विदूषक : तुम्हाला नाही हो बोलवलं मी. फक्त उदाहरण दिलं. कुठे जायचं असेल तर लोक तुम्हाला बोलवतात. बोलखोटेशास्त्री, चला. राजवैद्यांना बोलवतात. अहो सदारोगी, चला.
राजवैद्य : कुठे चलू?
विदूषक : कुठे नाही हो. मी उदाहरण दिलं. राजगायकांना बोलवतात. अहो सदारडे, या.
राजगायक : येतो.... कळलं, तू बोलावलं नाहीस. फक्त उदाहरण दिलंस.
विदूषक : सगळ्यांना आमंत्रणं जातात. मी सोडून. कारण मला नाव नाही. ते काही नाही, आज मला नाव मिळाल्याशिवाय मी इथून हलणार नाही.
राणीसाहेब : हलणार नाही म्हणतोस, पण मघापासून अंग सारखं हलवीत आहेस.
विदूषक : मला म्हणायचं होतं की आज मला माझं नाव मिळायलाच हवं.
राजेसाहेब : आज तुला नाव मिळेल. तुला नावं ठेवल्याशिवाय मी तुला जाऊच देणार नाही.
राणीसाहेब : महाराज, त्याला नांवं ठेवू नका. फक्त एक छानसं नाव द्या.
राजेसाहेब : तर मित्रा, सांग, तुला कोणतं नांव हवंय? (दरबाराला) सांगा मंडळी, कोणतं नाव द्यायचं विदूषकाला? (कुणीच बोलत नाही.) अरे बोला, मी तुम्हाला विचारतोय. (सगळे शांत) अरे काय झालंय काय तुम्हाला? कुणी बोलत का नाही?
राजगायक : महाराज, मघाशी हा द्वारपाल म्हणत होता की तुमच्याशिवाय दुसरं कुणीहि मूर्खासारखं बोलायचं नाही. मग आम्ही कसं बोलणार?
राजेसाहेब : ठीक आहे, मी तुम्हाला मूर्खासारखं बोलायची परवानगी देतो. झालं समाधान? सांगा, काय नाव द्यायचं या विदूषकाला? (कुणीच बोलत नाही.) आता काय झालं?
राजवैद्य : महाराज, आम्ही विचार करतोय. मूर्खासारखं बोलायचं म्हणजे त्याला थोडा विचार करायला नको का?
( काहीवेळ सगळेजण आपापल्या पद्धतीने विचार करतात. )
राजगायक : मला एक मस्त आयडिया सुचली आहे. हा आपला विदूषक नेहमीच दुर्मुखलेला असतो. याला आपण दुर्मुखे हे नाव दिलं तर कसं?
राजेसाहेब : तशी कल्पना वाईट नाही. आपलं काय मत आहे, राणीसाहेब?
राणीसाहेब : मला चालेल हे नाव.
विदूषक : राणीसाहेब, आपण माझ्यासाठी नाव शोधतोय, आपल्यासाठी नव्हे. मला हे नाव आवडलं. आता मंडळी, टाळ्या वाजवा. राजेसाहेबांनी ज्या कामासाठी दरबार भरवला होता ते काम झालं.
( सगळेजण टाळ्या वाजवतात. )
राजेसाहेब : टाळ्या थांबवा. विदूषक दुर्मुखे, मी त्यासाठी दरबार भरवला नव्हताच मुळी. तुम्हीच सांगा पाहू मी दरबार कशासाठी भरवला असेल ते.
राजवैद्य : महाराज, या विषयावर सकाळपासून वेगवेगळे तर्क बांधून आमच्या मेंदूतली नाडी झोपी गेली, म्हणजे मेंदू झोपी गेला. तुम्हीच सांगा या प्रश्नाचं उत्तर.
राजेसाहेब : काही विशेष कारण नव्हतं. अगदी सहज भरवला होता आम्ही दरबार.
( काहीवेळ सगळेजण स्तब्ध बसतात. )
राजज्योतिषी : सहज? काही विशेष कारण नसताना, तुम्ही आम्हाला अगदी अस्साल तस्से निघून या म्हणून दवंडी पिटवली?
राणीसाहेब : हो. सकाळी महाराज उठले तेव्हा भयंकर कंटाळलेल्या मूडमधे होते. मी खूप प्रयत्न केला त्यांचा मूड बदलायचा.
राजेसाहेब : शेवटी काहीच सुचेना म्हणून राणीसाहेबांनी सल्ला दिला की दरबार भरवा. म्हणून मी दवंडीवाल्याला दवंडी पिटायला पिटाळलं.
राजवैद्य : महाराज, काय अनर्थ केलात हा? माझ्या बायकोचं डोकं दुखत होतं म्हणून मी जरा तिचं डोकं चेपीत बसलो होतो. तुमची दवंडी ऐकून मी तिचं डोकं तसंच टाकून निघून आलो.
राजगायक : आणि मी माझा आवाज़ मोकळा व्हावा म्हणून आल्याचा काढा करून पीत होतो.
राजज्योतिषी : आणि मी चहा प्यायचा मुहूर्त शोधीत होतो, तेवढ्यात तुमची दवंडी ऐकून तसाच आलो. आत्ता दरबार संपला असेल तर आम्हाला घरी जाऊं द्या. कंटाळा आला बसून बसून.
लठ्ठू : पण राजेसाहेबांना कुठं कंटाळा आलाय? जोपर्यंत त्यांना कंटाळा येत नाही तोपर्यंत दरबार चालू राहील.
राजेसाहेब : राणीसाहेब, हा लठ्ठू काय म्हणतोय?
राणीसाहेब : महाराज, हा म्हणतोय की जोपर्यंत तुम्हाला कंटाळा येत नाही तोपर्यंत दरबार चालू राहील.
राजेसाहेब : छान झालं, छान झालं. जोपर्यंत मला कंटाळा येऊन झोप येत नाही तोपर्यंत दरबार चालू राहील.
विदूषक : पण महाराज, आमच्या झोपेचं काय? मला तर विलक्षण झोप यायला लागलीय. (भलीमोठी जांभई देतो.)
राजेसाहेब : विदूषका ...
विदूषक : (त्यांना थांबवीत) महाराज, आता मी कुणी साधासुधा विदूषक नाही. आजच तुम्ही मला एक सुंदरसं नाव दिलंय. विसरलात वाटतं? दुर्मुखे.
राजेसाहेब : दुर्मुखे, आम्ही ते विसरलेलो नाही. पण मी आता तुझ्यावर रागावणार होतो. तुझ्या चर्‍हाटामुळे मी माझ्या रागाचं कारण मात्र विसरलो.
राजज्योतिषी : महाराज, तुम्ही सगळं विसरणार असाल, पण मी मात्र हे सांगायला विसरणार नाही की आम्ही हा अन्याय कदापि सहन करणार नाही. हे लोकतंत्र आहे.
विदूषक : महाराज, बरोबर आहे. हा ज्योतिषी आम्ही कदापि सहन करणार नाही.
राजज्योतिषी : (रागाने) दुर्मुख्या, काय बडबडतोयस?
विदूषक : चुकलो, चुकलो. मला म्हणायचं होतं एक, पण माझ्या मुखातून दुसरंच काहीतरी निघालं. मला म्हणायचं होतं की आम्ही हा अन्याय कदापि सहन करणार नाही.
राजेसाहेब : (आनंदाने) आठवलं, आठवलं. दुर्मुखे, मी म्हणणार होतो की तू हे काय बडबडतोयस?
विदूषक : पण महाराज...
राजेसाहेब : आधी उत्तर दे, नाहीतर मी पुन्हा विसरेन की मी तुझ्यावर का रागावणार होतो. बोल, कसला अन्याय सहन करणार नाहीस तू? कसला अन्याय केला मी?
विदूषक : महाराज, हे मी नाही म्हणालो. हे राजज्योतिषी बोलखोटेशास्त्री तसं म्हणाले.
राजवैद्य : हा अन्याय आहे की तुम्हाला कंटाळा येईपर्यंत दरबार चालू राहणार.
राजेसाहेब : राजगायक रडवेबुवा, तुम्हालाहि हा अन्याय वाटतो का?
राजगायक : महाराज, मला हा अन्याय वाटला तरी मी तसं स्पष्टपणे कसं बोलून दाखवीन? मला माझ्या प्राणांपेक्षा माझी नोकरी प्यारी आहे.
राजज्योतिषी : पण महाराज, मी हाडाचा ब्राम्हण आहे. राग आला तर शाप देऊन सार्‍या जगाला भस्म करून टाकीन. दुर्वास मुनींचा वंशज आहे मी. माझं नाव बोलखोटेशास्त्री असेल, पण मी दिलेला शाप कधीच खोटा ठरणार नाही.
राणीसाहेब : अय्या, बोलखोटेशास्त्री, तुम्हाला शाप देता येतो? मी आजपर्यंत फक्त पुस्तकात वाचलं होतं, पण प्रत्यक्षात जगाचं भस्म झालेलं कधीच पाहिलेलं नाही. द्याच तुम्ही सार्‍या जगाला शाप आणि करून टाका सगळ्यांचं भस्म.
राजेसाहेब : काय बडबडताय तुम्ही? बोलखोटेशास्त्री, तुम्ही मला भस्म करणार?
राजज्योतिषी : केलं असतं, कधीच केलं असतं. पण या रडवेबुवांसारखी मलाहि माझी नोकरी प्यारी आहे. पण मी तुम्हाला असा काही शाप देऊ शकतो ...
विदूषक : ... की ज्यामुळे सारखं सारखं दरबार भरवायचं तुमचं वेड भस्म होईल.
राजेसाहेब : दुर्मुखे, आपली बडबड बंद कर. मला कंटाळा येऊन झोप येईपर्यंत हा दरबार असाच चालू रहाणार. काय करायचं ते खुशाल करा.
लठ्ठू : बास्स. राजेसाहेबांना झोप येईपर्यंत हा दरबार असाच चालू रहाणार. काय हवं ते करा.
राजज्योतिषी : मग महाराज, मी तुम्हाला असा शाप देतो की तुम्हाला सारखी झोप येत राहील.
राजेसाहेब : बोलखोटेशास्त्री, तुमचा हा शाप मात्र खोटा ठरणार. मी नुकताच चहा पिवून आलोय. परीक्षेला बसणार्‍या मुलांना हाच चहा दिला जातो. मला झोप येणे ... (बोलताबोलता जांभया द्यायला लागतो.) शक्यच .. (जांभई) नाही. (जांभई) अरेच्चा, हे काय? (जांभई) मला खरोखरच ... (जांभई) झोप यायला ... (जांभई) अरे, कुणी ... (जांभई) आहे का ... (झोपी जाऊन घोरायला लागतो.)
राणीसाहेब : (त्याचं वाक्य पूर्ण करीत) ... अरे कुणी आहे का तिकडे?
द्वारपाल : (जांभया देत) महाराज, मी ... आहे ... इकडे...
( झोपलेल्या राजेसाहेबांना राणीसाहेब उठवायचा प्रयत्न करतात. )
राणीसाहेब : (घाबरून) राजेसाहेबांना खरोखरच झोप आली. कुणीतरी उठवा त्यांना. बोलखोटेशास्त्री, काही करून हा तुमचा शाप घालवा.
विदूषक : बोलखोटेशास्त्री, अनर्थ झाला. तुमचा शाप खरा झाला. काहीतरी करा. हवातर त्यांना एखादा साप द्या. सापाचं विष घालवायला राजवैद्यांचा उपयोग होईल. पण हा शाप ...
राजवैद्य : (राजाची नाडी पहात) महाराज खरोखरच झोपी गेलेत. आणखी थोडा वेळ हे झोपून राहिले तर ते बेशुद्ध होतील. थोडा वेळ ते बेशुद्ध राहिले तर ... तर ...
राजज्योतिषी : (गोंधळून) ... तर फार अनर्थ होईल, कारण माझ्या वडिलांनी मला फक्त शाप द्यायला शिकवलं, शाप घालवायला नाही.
राजगायक : मी प्रयत्न करून पहातो. माझं गाणं ऐकून माणसं झोपी जातात, पण झोपलेल्या माणसाला जागं करायची माझी ही पहिलीच वेळ असेल.
( गायला लागतो. महाराज दचकून जागे होतात व जांभया देत बोलायला लागतात. )
राजेसाहेब : अरे कुणीतरी ... या माणसाला थांबवा रे ... नाहीतर ... हे गाणं ऐकून ... मला ... मृत्यू ... येईल.
राणीसाहेब : बोलखोटेशास्त्री, लवकर काहीतरी करा.
राजज्योतिषी : मला शाप घालवायची कला येत नाही. पण मी राजेसाहेबांना एक उश्शाप देऊ शकतो की ज्यावेळी महाराजांना एखादी चिंता सतावू लागेल त्या वेळी त्यांची झोप उडेल.
राजेसाहेब : (जांभया देत बोलतात.) बोलखोटेशास्त्री ... हा ... तुमचा ...अजून एक ... चावटपणा ... अडबड ... गडबड ... बडबड ... धडपड ... नगरीच्या राजाला .... चिंता ... कसली ... असणार? ... ते काही ... नाही ... या बोलखोटेला ... प...(मोठी जांभई देऊन राजा झोपी जातो व घोरायला लागतो.)
राणीसाहेब : महाराजांना काहीतरी बोलायचं होतं, पण वाक्य पूर्ण होण्याआधीच ते झोपी गेले. काय बरं म्हणायचं असेल त्यांना? या बोलखोटेला प...
विदूषक : या बोलखोटेला प.. पक्वान्नं द्या.
राजवैद्य : दुर्मुख्या, उगीच काहीतरी बडबडू नकोस. या बोलखोट्याला शिक्षा द्यायची असेल तर पक्वान्नं का देतील? बहुतेक त्यांना म्हणायचं होतं की याला माझ्याकडची पेपरमिंटची गोळी द्या. यापेक्षा वाईट शिक्षा कुठलीही नसेल.
राजगायक : खोटं. बहुतेक त्यांना म्हणायचं होतं की याला पेटी, म्हणजे माझ्याकडची बाजाची पेटी द्या. गाणं शिकायला.
राजज्योतिषी : का? तुझं गाणं ऐकायची शिक्षा कमी पडली असती म्हणून? मला वाटतं, बहुतेक त्यांना म्हणायचं होतं की या राजज्योतिष्याला पकडा.
राणीसाहेब : बरोबर. पकडा या बोलखोटेशास्त्रींना.
(सगळेजण एकदम ओरडायला लागतात, "बोलखोटेंना पकडा..." आणि त्यांच्यापाठी लागतात. बोलखोटेशास्त्री त्यांना चुकवून गोलगोल पळायला लागतात. हा गोंधळ चालू असतानाच पडदा पडायला लागतो.

( पहिला अंक समाप्त )
------------------------------------------------------------------------------------------------------
( दुसरा अंक )
( प्रवेश पहिला )
( रस्त्याचा देखावा. पडदा वर जातो तेव्हा स्टेज रिकामं असतं. काही वेळाने आतून दवंडीवाल्याचा तोतरं बोलल्याचा आवाज ऐकू येतो. )
दवंडीवाला : ऐका हो ऐका. (स्टेजवर प्रवेश करतो.)
मुलगा : (प्रवेश करून) कायहो दवंडीवाले काका, आज काय झालं? हल्ली अडगड गडबड बडबड धडपड नगरीत रोजच दवंड्या पिटल्या जातात. राजाला काही काम उरलं नाही वाटतं? आज पुन्हा दरबार आहे की काय?
दवंडीवाला : अरे कसला दरबार आणि कसलं काय? महाराज अजून झोपलेलेच आहेत.
मुलगा : म्हणजे बोलखोटेशास्त्र्यांचा शाप खरा ठरला तर? राजाला झोप आली? (आनंदाने नाचायला लागतो.)
दवंडीवाला : ए चुप! महाराजांना झोप आली म्हणून आमची झोप उडालीय, आणि तुला नाचायला निम्मित मिळतंय? मला अजून दवंडी पिटायची आहे. आत जा व सगळ्यांना बाहेर पाठव.
( मुलगा आनंदाने नाचत आणि ओरडत आत जातो, "ऐका हो ऐका...". काही वेळाने राजविदूषक, राजज्योतिषी, राजगायक व राजवैद्य प्रवेश करतात. )
राजवैद्य : आज पुन्हा तातडीचा दरबार आहे वाटतं?
राजगायक : अहो सदारोगी, आज दरबार घ्यायला महाराज जागे कुठायत? बोलखोटेशास्त्र्यांचा कालचा शाप खरा होवून ते जे झोपले ते अजून उठलेच नाहीत. सारखे आपले घोरताहेत. (घोरण्याचा आवाज काढून दाखवतो.)
विदूषक : मंडळी, महाराज उठले होते एकदा. आज सकाळी ते उठले आणि राणीसाहेबांनी त्यांच्या हातात दात साफ करायचा ब्रश दिला. अन झाली काय गम्मत, की दात घासता-घासताच त्यांना आली झोप आणि ते ब्रश तसाच तोंडात ठेवून झोपी गेले. आणि राणीसरकार आपला प्रयत्न करताहेत त्यांच्या तोंडातला ब्रश काढायचा.
राजगायक : आत्ता राजेसाहेबांची झोप कशी घालवायची या चिंतेने राणीसाहेबांची झोप उडाली आहे.
दवंडीवाला : तर ऐका हो ऐका, राणीसाहेबांनी बक्षीस जाहीर केलंय की जो कुणी महाराजांची झोप घालवील त्याला बक्षीस मिळेल.
मुलगा : काय बक्षीस मिळेल?
दवंडीवाला : जो कुणी राजाची झोप घालवील त्याला अर्धी राजकन्या व अर्धं राज्य बक्षीस मिळेल.
विदूषक : राज्य अर्धं ... आणि राजकन्या सुद्धा अर्धीच?
दवंडीवाला : चुकलो. राजाची झोप घालवणार्‍याला सबंध राजकन्या व अर्धं राज्य बक्षीस मिळेल हो. (ओरडत आतल्या बाजूने निघून जातो.)
राजगायक : कायहो सदारोगीबुवा, तुमच्याकडे नाही वाटतं एखादं औषध राजाची झोप घालवायला? बिचार्‍या राणीसाहेब ओरडून ओरडून... चुकलो, रडून रडून अर्ध्या झाल्यायत. मला वाईट वाटतं हो सारखंसारखं त्यांना पाहून.
राजवैद्य : मग कशाला पहाता त्यांना सारखंसारखं? आणि औषधाचं म्हणाल तर मी सगळ्या प्रकारची औषधं देवून पाहिली. कारल्याचा ज्यूस, लिंबाचा ज्यूस, कोका-कोला, पेप्सी, ७-अप, मिरिंडा, सगळंसगळं देवून पाहिलं. अहो, मी त्यांना लिमलेटच्या गोळ्या देखील देवून पाहिल्या. पण छ्याट! ही झोप अजबच दिसतेय. माझ्या मुलाला साध्या लिमलेटच्या गॊळ्या नुसत्या दाखवल्या तरी त्याची झोप कुठल्या कुठे उडून जाते. पण या गोळ्यांचा राजावर काही परिणाम होत नाही.
राजगायक : अहो, काय सांगू? मी सुद्धा सर्व प्रकारचे राग गावून पाहिले -- ओरडराग, रडराग, बडबडराग, कव्वाली, गझल, अंगाईगीतं. अहो, हिंदी सिनेमातील साध्या गाण्यांपासून ते रीमिक्स पर्यंत गाऊन पाहिले. पण महाराजांचं घोरणं काही बंदच होईना. ते घोरताहेत, मी गातोय. मी घोरतोय, ते गाताहेत. चालूच होती आमची जुगलबंदी.
राजज्योतिषी : कशाचा काही उपयोग होणार नाही. ही साधीसुधी झोप नाही काही. झापाची शोप आहे, झापाची. चुकलो. शापाची झोप आहे, शापाची. औषधांनी किंवा गाण्यांनी उडणारी झोप नव्हे. एखादी भयंकर चिंताच महाराजांची झोप घालवू शकेल.
विदूषक : तीच तर चिंता आहे सर्वांपुढे. आम्ही छोटी माणसं, छोट्या चिंतेने सुद्धा आमची झोप पार उडून जाते. चहाच्या डब्यात चहा नसला तर आमची झोप उडते. मुलाला शाळेत दिलेली गणितं सुटली नाहीत की आमची झोप उडते. पण राजेसाहेब आहेत मोठी असामी. त्यांची झोप उडवणारी चिंता देखील तशीच मोठी हवी.
राजवैद्य : पण असली चिंता सापडणार कुठे? चिंता म्हणजे काय माणसाची नाडी आहे की शरीरात कुठेही मिळेल? हातात नाडी, पायात नाडी, डोक्यात नाडी, कानात, नाकात? कठीण काम आहे बाबा.
राजगायक : कठीण काम तर आहेच. पण ते सोपं करून महाराजांना उठवलंच पाहिजे. नाहीतर, राजेसाहेब आपल्याला कायमचं झोपी करतील.
विदूषक : आपण सर्व मिळून विचार करूया. (काहीवेळ सगळेजण बसल्या जागी विचार करतात. अचानक...) आली.
( सगळेजण इथेतिथे पहायला लागतात. )
राजगायक : कोण आली?
राजज्योतिषी : कुठे आहे?
राजज्योतिषी : आली तर दिसत का नाही?
विदूषक : दिसत नाही कारण ती माझ्या डोक्यात आहे. माझ्या डोक्यात एक मस्त आयडिया आली.
राजवैद्य : कसली आयडिया?
विदूषक : ती Walk and Talk वाली आयडिया. आपण बसून विचार करण्याऐवजी फेर्‍या मारून विचार करूया. म्हणजे आपल्या बुद्धीला चालना मिळेल. मारा फेर्‍या. मी करतो तसं करा.
( विदूषक फेर्‍या मारायला लागतो. इतर सर्वजण त्याचं अनुकरण करतात व फेर्‍या मारायला लागतात. विदूषक मधेच डोक्यावरची टोपी काढून डोकं खाजवायला लागतो. सगळेजण तसंच करायला लागतात. )
राजवैद्य : काय रे, दुर्मुख्या, तू डोकं का खाजवतोयस? तुझ्या डोक्यात dandruff झालंय का? मी स्वत: तयार केलेला शॅम्पू देऊ का तुला? अगदी रामबाण उपाय आहे बघ.
विदूषक : सगळे विद्वान लोक गंभीर विचार करताना असंच डोकं खाजवून विचार करतात.
राजज्योतिषी : पण मी डोकं कसं खाजवणार?
विदूषक : का, काय झालं?
राजज्योतिषी : (डोक्यावरची पगडी काढून) माझ्या केसावर डोकंच नाही ... चुकलो. माझ्या डोक्यावर केसच नाहीत. मग मी काय खाजवू? माझं टक्कल?
राजवैद्य : मी स्वत: घरी तयार केलेलं औषध आहे. देवू का? केस येण्याकरिता अगदी रामबाण उपाय आहे.
विदूषक : नको. केस यायचे पण डोकं जायचं. बोलखोटेशास्त्री, त्यापेक्षा तुम्ही फक्त फेर्‍या मारून विचार करा.
राजगायक : बरोबर आहे. तुम्ही फक्त फेर्‍या मारा.
राजवैद्य : तुम्ही सगळं मैदान मोकळं करा व माझ्या मार्गातून बाजूला व्हा. कारण मी विचार करताना समोर असलेल्या सगळ्या वस्तू फेकून देतो.
विदूषक : म्हणजे सदारोगीबुवा, तुम्ही एखाद्या जंगलात जावूनच विचार करायला हवा. म्हणजे एका दगडात दोन पक्षी ठार होतील. तुमचा विचार होईल आणि जंगल आयतं साफ होईल.
राजवैद्य : नको, त्यापेक्षा मी घरीच जावून विचार करतो. मला जंगलात जायला आवडत नाही.
राजगायक : जंगलात जायची भीति वाटते असं कबूल करा की राव.
राजवैद्य : मी त्या वाघसिंहांना घाबरतो असं वाटतं की काय तुम्हाला?
राजगायक : नुसतं वाटत नाही, माझी खात्रीच आहे.
राजवैद्य : अरे ज्जारे रडवेबुवा. मला त्या प्राण्यांची भीति वाटत नाही. पण विनाकारण कुणाची हत्या करायला मला आवडत नाही. तुम्ही आपला इथंच विचार करा आपापल्या पद्धतीनं. मी घरी जावून माझ्या पद्धतीने विचार करतो. (कुणी काही बोलायच्या आधी घाईघाईने निघून जातो. राजगायक आपली हनुवटी खाजवीत चकरा मारतात.)
विदूषक : कायहो रडवेबुवा, तुम्ही आपली हनुवटी का खाजवीत आहात? दाढी वाढली की काय?
राजगायक : अरे दुर्मुख्या, तू आहेस अनाडी, तुला काही कळणार नाही. नुकताच मी जेम्स बॉण्डचा एक सिनेमा पाहिला होता. त्यात तो विचार करतेवेळी आपल्या पिस्तुलानं हनुवटी खाजवीत असतो. माझ्याकडे पिस्तुल नाही म्हणून मी विचार करताना हाताने हनुवटी खाजवीत असतो.
विदूषक : ठीक आहे. आपण आपापल्या पद्धतीने विचार करू. पण विचार करायला तर हवा.
( राजज्योतिषी जोरजोरात फेर्‍या मारून, राजगायक हनुवटी खाजवीत व विदूषक आपलं डोकं खाजवीत विचार करायला लागतात. )
विदूषक : काय बोलखोटेशास्त्री, आला का काही विचार तुमच्या सुपीक डोक्यात? मोठ्या जोरजोराने फेर्‍या मारताहात!
राजज्योतिषी : तुझ्या डोक्यात आला का काही विचार? मघापासून तूसुद्धा आपलं डोकं जोरजोराने खाजवतोयस!
विदूषक : पण मी तसा विचार कुठे करतोय? मी आपला विचार करीत होतो की तुमच्या डोक्यात कसले गहन विचार चालले आहेत.
राजगायक : मग आला का काही अंदाज? नाही ना, मग परत विचार करा.
( परत सगळेजण विचार करायला लागतात. )
विदूषक : (मधेच ओरडून) आली.
सर्वजण : अरे, कोण आली?
विदूषक : मस्त आयडिया आली. आपण असं करूया.
सर्वजण : कसं करूया?
विदूषक : आपण आता महाराजांकडे जावूया.
राजगायक : आणि ते कशाला?
विदूषक : त्यांनाच विचारू की त्यांना कोणती अशी चिंता हवीय की ज्यामुळे त्यांची झोप उडेल. म्हणजे अनायासे आपली चिंता दूर होईल.
राजज्योतिषी : आपल्याला कसली चिंता आहे?
विदूषक : अहो, असं काय करता? महाराजांची झोप उडवण्यासाठी कोणती चिंता शोधून काढायची ही आपली मोठी चिंता आहे, नाही का? जर या प्रश्नाचं उत्तर आपण महाराजांनाच विचारलं तर आपोआपच आपली चिंता दूर होईल की नाही?
राजगायक : खरं आहे. चला, आपण आत्ताच्या आत्ता महालात जावू आणि महाराजांना किंवा महाराणींना एक झकासपैकी चिंता शोधून काढायला सांगू.
( सगळेजण घाईघाईने आत निघून जातात. )

( प्रवेश दुसरा )
( राजवाड्यातील एक खोली. मध्यभागातील एका पलंगावर राजेसाहेब झोपलेले आहेत. बाजूला असलेल्या एक आरश्यासमोर राणीसाहेब डोळे मिटून उभ्या आहेत. मधेच राजाची झोप उडते व तो पलंगावर उठून बसतो. )
राजेसाहेब : राणीसाहेब, तुम्हालासुद्धा झोप आली का? असं आरशापुढे डोळे मिटून का उभ्या आहात?
राणीसाहेब : महाराज, उठलात आपण? कित्तीकित्ती बरं वाटलं. मला झोपावसं वाटलं तरी मुळीच झोप येत नाही. मला खूपखूप वाटायचं की एकदां तरी पहावं की मी झोपेत कशी दिसते. म्हणून आज डोळे मिटून आरशासमोर उभी होते, मी झोपेत कशी दिसते ते पहायला.
राजेसाहेब : राणीसाहेब, मला आलेली झोप कशी उडवायची या चिंतेने मला सतावलंय. तुम्ही झोपेचा विचार तरी कसा करू शकता?
राणीसाहेब : काय करू महाराज? झोपल्यावर तरी स्वप्नात तुमची झोप उडवायचा काही उपाय सुचतो का ते नको का बघायला?
राजेसाहेब : ठीक आहे. तुम्ही स्वप्नं बघा, मी आपला झोपी जातो. मला झोप मुळीच आवरत नाही.
( एक भली मोठी जांभई देऊन राजा पुन्हा झोपी जातो. राणी परत आरश्यासमोर डोळे मिटून उभी रहाते. बाहेरून विदूषक, राजगायक, राजवैद्य व राजज्योतिषी प्रवेश करतात. )
विदूषक : राणीसाहेब, येऊ का आत?
राजगायक : अरे दुर्मुख्या, मूर्खासारखं का बोलतोस? आत आल्यावर काय विचारतोस, आत येऊ का म्हणून?
विदूषक : मी दुर्मुखे आहे पण मूर्ख नाही. असं विचारणं साधा शिष्टाचार आहे. म्हणून विचारतोय, राणीसाहेब, आम्ही आत येऊ का? (राणीसाहेब डोळे मिटून आरश्यात आपलं तोंड पहाण्यात मग्न आहेत, म्हणून त्यांचं लक्ष जात नाही.) अरेच्चा, राणीसाहेबांना सुद्धा झोप लागली वाटतं? म्हणजे झाली ना पंचाईत? आता आपल्याला दोनदोन चिता शोधाव्या लागतील.
राजवैद्य : मूर्खा, चिता नव्हे. चिंता म्हण. चिं... ता!!
विदूषक : अहो तेच म्हणतोय मी. चिं ... ता! पण दोनदोन शोधाव्या लागतील की नाही? एक सापडत नाही, दोन कुठून शोधणार? (मोठमोठ्याने रडायला लागतो. त्या आवाजाने राणीसाहेबांची तंद्री भंगते व त्या विदूषकाकडे पहातात.)
राणीसाहेब : अरे, तुला रडायला काय झालं?
विदूषक : अरेच्चा, तुम्ही जाग्याच आहात? मला वाटलं की तुम्ही सुद्धा झोपी गेलात, म्हणून मी रडायला लागलो.
राणीसाहेब : झोपले नव्हते काही मी. झोपल्याचं नाटक करीत होते, मी झोपल्यावर कशी दिसते ते बघायला. पण ते जाऊंदे. आधी आपण महाराजांच्या झोपेबद्दल विचार करुया.
राजवैद्य : राणीसाहेब, एवढा वेळ आम्ही तेच करीत होतो. मी तर विचार करून-करून खूप दमलो.
राजज्योतिषी : विचार करून-करून माझे तर पाय भयंकर दुखायला लागले.
विदूषक : अन माझं डोकं!
राजगायक : आणि माझे हात व हनुवटी.
विदूषक : म्हणूनच म्हणतो की आता विचार केलेला पुरे.
राणीसाहेब : ते असूंदे. विचार करून काही उपयोग झाला का? काही उपाय सुचला की नाही?
विदूषक : हो तर, एक झकास कल्पना सुचली.
राणीसाहेब : काय?
विदूषक : बराच वेळ विचार करून मला अशी कल्पना सुचली की ..
राणीसाहेब : काय?
विदूषक : मधेमधे अडवू नका हो राणीसाहेब मला. मधे बोलू नका. मला काय सुचलं ते ऐकायचं आहे की नाही? (राणी गप्प.) बोला ना. गप्प का?
राजवैद्य : अरे तूच म्हणालास ना त्यांना बोलू नका म्हणून.
विदूषक : अच्छा, तर मी म्हणालो म्हणून गप्प आहेत का त्या? उत्तम. तर विचार करून-करून मला एक कल्पना आली की आपण इथं येऊन राजेसाहेबांनाच विचारू की त्यांना कसल्या प्रकारची चिता ... सॉरी, कसल्या प्रकारची चिंता आवडेल. तर त्यांना उठवायला हवं. आणि राणीसाहेब, आता तुम्ही बोलायला हरकत नाही.
राणीसाहेब : बरोबर आहे. आपण ह्यांना उठवू.
( सर्वजण पलंगाजवळ जाऊन राजेसाहेबांना उठवायचा प्रयत्न करतात. )
राजगायक : उठा राजे, उठा. पहाट झाली, उठा. दुपार होईल, उठा. सांज होईल, उठा. रात्र होईल, मगच झोपा.
राजज्योतिषी : राजेसाहेब, पंचागाप्रमाणे आपली उठायची घटिका झाली. ही वेळ टळली तर अनर्थ होईल. जागे व्हा.
राणीसाहेब : तसे नाही उठायचे ते. (ओरडून) हं, आता उठा. खूप झाली झोप. मी पांचपर्यंत मोजते, तेवढ्यात नाही उठलात, तर तुमची खैर नाही. एक ... दोन ..
राजवैद्य : राणीसाहेब, ही कसली पद्धत आहे महाराजांना उठवायची?
राणीसाहेब : तुम्ही मला नका शिकवू. त्यांना धाकात ठेवायची ही एकच रीत आहे. एवढी वर्षं असाच नाही संसार केला मी. ओरडल्याशिवाय कळणार नाही त्यांना. रोजची सवयच आहे. (परत ओरडून) सांगितलं ना, खूप झाली झोप. मी पाच मोजायच्या आत उठा, नाहीतर तुमची धडगत नाही. एक ... दोन ... तीन ...
( राजेसाहेब खडबडून जागे होतात व पलंगावर बसतात. )
राजेसाहेब : राणीसाहेब, वादळ आलं का? ही वीज कडकडल्याचा आवाज कुठून आला? आणि ही गर्दी कशाला जमलीय इथं?
विदूषक : महाराज, तुम्हाला गाढ झोप लागली होती.
राजेसाहेब : मग मला कशाला उठवलंत? सुखाने दोन मिनीटं झोपता पण येत नाही. (परत गाढ झोपी जातात.)
राजवैद्य : राणीसाहेब, महाराज परत झोपी गेले. आता?
विदूषक : परत कसरत चालू. करा सुरवात.
राजगायक : उठा राजे, उठा. पहाट झाली, उठा. दुपार होईल, उठा. सांज होईल, उठा ...
राजज्योतिषी : महाराज, उठा. पंचागाप्रमाणे आपली उठायची घटिका झाली...
राणीसाहेब : तुम्ही थांबा. (ओरडून) हं, उठा. खूप झाली झोप. मी पाचपर्यंत मोजते, तेवढ्यात उठा, नाहीतर...
( खडबडून राजेसाहेब उठतात. )
राजेसाहेब : राणीसाहेब, काय झालं? मी झोपलो होतो का?
राजवैद्य : हो महाराज, तुम्हाला ...
राणीसाहेब : (घाईघाईने त्यांचं तोंड बंद करीत) महाराज, तुम्हाला झोप नव्हती लागली. म्हणूनच तुमच्या कानावर घालायचं आहे की मी सार्‍या गावात दवंडी पिटवली आहे.
राजेसाहेब : कसली दवंडी?
विदूषक : जो कुणी तुमची झोप उडवील त्याला तुम्ही अर्धी राजकन्या व अर्धं राज्य बक्षीस द्याल.
राजेसाहेब : बरोबर आहे, बरोबर आहे.
राजज्योतिषी : हा चुकला, महाराज, याला म्हणायचं होतं, अर्धं राज्य व संपूर्ण राजकन्या.
राजेसाहेब : बरोबर आहे, बरोबर आहे. मग तुम्ही इथं कशाला वेळ फुकट घालवताय? आधी जा आणि माझी झोप घालवायचा उपाय शोधा. (पलंगावर आडवा होतो.)
राणीसाहेब : (त्याला उठवीत) झोपू नका. तुमची झोप घालवण्यासाठीच इथं आलेयत हे.
राजेसाहेब : मग इथंच झोपा. तोपर्यंत मी थोडा आडवा होतो. (आडवा होतो.)
राणीसाहेब : तुम्हाला एखादी भयंकर चिंता लागली तरच तुमची झोप उडेल.
राजेसाहेब : आता राजाला कसली आलीय चिंता?
राजज्योतिषी : तुम्हाला चिंता हवी. मीच तसं सांगितलंय.
राजेसाहेब : बहुतेक तुम्हीच मला काहीतरी साप की शाप काय तरी दिला होता, बरोबर? मग या वेळी मला झोपायलाच हवं, नाहीतर तुमचा शाप खरा कसा होईल? (पलंगावर आडवा होऊन डोळे मिटतो.)
राणीसाहेब : लागली ना वाट? महाराज पुन्हा झोपी गेले.
( पटकन महाराज उठून बसतात. )
राजेसाहेब : अजून नाही. माझी झोप कशी घालवायची याचा विचार करीत होतो. माझं ऐका. मला एखादी चिंता लागली की माझी झोप उडते. तेव्हा माझ्यासाठी एखादी चिंता शोधून काढा.
राजगायक : अहो महाराज, तेच विचारायला आम्ही सगळे इथं जमलोय. तुम्हाला कुठली चिंता हवी?
राजेसाहेब : (विचार करीत) चिंता? कुठली चिंता? कसली चिंता? पण आधी मला कळूं दे, चिंता म्हणजे तरी काय?
विदूषक : सोपं आहे. चिंता म्हणजे ... म्हणजे ...
राजेसाहेब : ... म्हणजे काय?
विदूषक : ...म्हणजे... म्हणजे... काळजी
राजेसाहेब : हे बघा, आता मला खरोखरच काळजी वाटायला लागलीय. काळजी म्हणजे काय?
विदूषक : म्हणजे ... म्हणजे ...
राजेसाहेब : हे बघ दुर्मुखे, ज्या शब्दांचा अर्थ माहीत नाही ते शब्द वापरू नये.
विदूषक : असं नाही महाराज. चिंता म्हणजे काय हे तुम्हाला नीट समजावून सांगायचं म्हणजे मोठी चिंताच आहे. बोलखोटेशास्त्री, आता तुम्हीच सांगा महाराजांना चिंता म्हणजे काय ते. तो शब्द तुम्हीच आधी वापरला.
राजज्योतिषी : चिंता म्हणजे ... चिंता न करण्याविरुद्ध. आता सांगा तुम्हाला कसली चिंता आहे.
राजेसाहेब : आहे. (सगळेजण खुश!) तुम्ही सगळे मघापासून "चिंता... चिंता" करीत आहात, म्हणजे नेमकं काय करताहात ही चिंता मला लागली आहे.
राजगायक : हे नाही चालणार. बरं, मी प्रयत्न करून पहातो. आता बघा, तुम्ही राजे आहात, सुखी आहात. खरं? (राजा मान डोलावतो.) आम्ही साधी माणसं आहोत, खरं? (राजा मान डोलावतो.) आम्ही तुमच्यासारखे श्रीमंत, सुखी कसे आणि कधी होणार, या मखमलीच्या गादीवर तुमच्यासारखं कधी लोळणार या गोष्टींचा आम्ही सारखा विचार करीत असतो, खरं? (राजा मान डोलावतो.) असं सारखं एकाच गोष्टीचा विचार करीत राहिलं की त्याला चिंता म्हणतात.
राजेसाहेब : मग सरळ इंग्रज़ीतून नाही का सांगायच, "worry" म्हणून. आहे, मला सुद्धा एक worry आहे.
सगळेजण : (आनंदाने) आहे ना? सांगा पाहू.
राजेसाहेब : सांगतो, ओरडू नका. आधीच माझं डोकं दुखतंय. माझ्यासारख्या सुखी माणसाला कसली चिंता असणार ह्याचा विचार करून-करून माझं डोकं भयंकर दुखायला लागलंय. मला थोडं झोपायला हवंय.
विदूषक : तेवढं सोडून काय हवं ते करा. महाराज, तुम्ही कसलीच काळजी करू नका. आम्ही सगळे मिळून चिंता करतो, म्हणजे नक्कीच उपाय सापडेल.
राजेसाहेब : ठीक आहे. सगळेजण विचार करायला लागा. मीसुद्धा विचार करतो.
( सगळेजण विचार करायला लागतात. विदूषक जोरजोराने डोकं खाजवायला लागतो; राजज्योतिषी फेर्‍या मारायला लागतात; राजगायक हनुवटी खाजवायला लागतो; राजवैद्य खिशातून एकेक वस्तू काढून जमिनीवर आपटायला लागतात; राजेसाहेब पलंगावर आडवे होतात व राणीसाहेब राजाला वारा घालायला लागतात. तेवढ्यात राजेसाहेब अचानक उठून बसतात. )
राजेसाहेब : मी सांगतो तसं करा. असा वेळ फुकट घालवण्यापेक्षा आपण सगळे मिळून खोलीभर शोधूया चिंता सापडते का. मी थोडा आडवा होतो. घाबरू नका, मी झोपत नाही.
( सगळेजण इथेतिथे शोधायला लागतात. मधेच राजगायकाला गायचा मूड येतो. )
राजगायक : त्या तिथे (सगळेजण त्याच्या हाताच्या दिशेने पळतात.) पलीकडे ... (सगळेजण त्या बाजूला.) तिकडे ... (सगळे "तिकडे" धावतात.) माझिया प्रियेचे झोपडे ... (सगळेजण वैतागून एकमेकांकडे पहायला लागतात.)
राणीसाहेब : रडवेबुवा, कित्तीवेळा तुम्हाला सांगून-सांगून थकले, आम्ही गंभीर मूडमध्ये असताना तुम्ही गात जावू नका. आणि तेसुद्धा इतकं जुनं गाणं .. गाणं चांगलं आहे, पण... प्रसंगाला शोभणारं नाही. आता तुम्ही "त्या तिथे, पलीकडे, तिकडे" म्हणून आम्हाला उगीच इकडेतिकडे पळायला लावलंत. हं, पुन्हा शोधा.
( काहीवेळ शोधाशोध चालू रहाते. )
राजवैद्य : माझ्या मनात एक लघुशंका ... म्हणजे एक लहान शंका आलीय. विचारू का?
राणीसाहेब : विचारा. म्हटलंच आहे कुणीतरी की मनात काही ठेवू नये, लघुशंका सुद्धा नाही.
राजवैद्य : राणीसाहेब, आपण चुकीच्या जागी चिंता शोधतोय. राजमहालात चिंता कशी सापडेल?
राजगायक : खरं आहे.
राजज्योतिषी : मी इतकी पोथ्यापुस्तकं वाचलीयत, पण राजाराणीला चिंता असल्याचं एकाही पुस्तकात वाचलेलं नाही.
विदूषक : पण मी पुस्तकात वाचलंय की राजकन्या हरवली की राजाराणीला चिंता वाटते. आपण एखादा राक्षस पकडून आणू. म्हणजे तो राक्षस महाराजांना पळवून नेईल ... चुकलं, महाराज राक्षसाला ... नाही, राजकन्या राक्षसाला ... पुन्हा चुकलो, महाराज राजकन्येला ...
राणीसाहेब : दुर्मुखे, पुरी कर तुझी दर्दभरी कहाणी. महाराज, त्याला म्हणायचं आहे की राक्षस राजकन्येला पळवून नेईल ...
विदूषक : ... व तुम्हाला चिंता पडेल की राजकन्येला कुठे शोधायचं ...
राजगायक : त्या तिथे, पलीकडे, तिकडे... (राणीसाहेब रागाने त्याच्याकडे पहातात.) मी राजकन्येला शोधण्याबद्दल म्हणत होतो.
राजेसाहेब : (पलंगावर उठून बसत) विदूषका, उत्तम कल्पना दिलीस तू. आता तातडीने जा आणि एखाद्या राक्षसाला पकडून आण.
विदूषक : (थरथरा कापायला लागतो.) म...म...मी राक्षसाला .... प..प .. पकडून आणू?
राजेसाहेब : मग? अरे, राक्षसच आला नाही तर राजकन्येला कोण पळवून नेणार? मी, का तू?
राणीसाहेब : ते काही नाही. मी नाही माझ्या लाडक्या राजकन्येला पळवून नेऊ देणार. कुणाचे भलते लाड नकोयत मला. केवढ्या प्रेमाने वाढवलीय मी माझ्या ठकीला! (थोडा विचार करून) अन शिवाय राजकन्येला पळवून नेलं तर बक्षीस म्हणून सबंध राजकन्या देणार तरी कशी? ते काही नाही. राजकन्येला मुळीच पळवायचं नाही. हवंतर मला पळवून न्या. (तरातरा बाहेर निघून जातात.)
राजेसाहेब : शेवटी काय ठरलं तुम्हा लोकांचं? कुणीतरी कुणाला पळवून न्या. हवंतर मला पळवून न्या. पण जे काही करायचंय ते लवकर करा. नाहीतर मला स्वस्थ झोपूं तरी द्या.
राजज्योतिषी : महाराज, तुमची कल्पना तशी बरी आहे. पण राजाला पळवून नेल्याचं मी आजपर्यंत कुठल्याच पुस्तकात वाचलेलं नाही. आम्हाला अजून थोडावेळ विचार करूद्या.
राजेसाहेब : अरे, मघापासून तुम्ही फक्त विचारच करीत आहात. लवकर काहीतरी ठाम निर्णय घ्या आणि मला आपलं मोकळं करा.
( सगळेजण आपापसात कुजबुज करायला लागतात. )
विदूषक : हे बघा, माझं ऐका. मघाशी राणीसाहेब म्हणत होत्या ना की त्यांना पळवून न्या.
राजगायक : हो, मग?
विदूषक : आपण राणीसाहेबांना पळवून नेवूया
राजज्योतिषी : दुर्मुख्या, तू राणीसाहेबांना पळवून नेणार?
विदूषक : मी एकटा नाही काही. आपण सर्व मिळून राणीसाहेबांना पळवून न्यायचं. महाराजांचं राणीसाहेबांवर खूप प्रेम आहे. त्यांची झोप नक्कीच उडेल.
राजेसाहेब : (उठून त्यांच्याजवळ येत) काय खलबतं चालली आहेत तिथं?
विदूषक : महाराज, सगळा प्लॅन ठरला. आम्ही ठरवलंय की आज तुम्हाला मुळीच झोपू द्यायचं नाही. आज आम्ही तुम्हाला इतक्या भयंकर चितेत टाकणार आहोत...
राजवैद्य : गाढवा, चितेत नाही, चिंतेत टाकणार आहोत.
विदूषक : तेच ते. तुम्हाला इतक्या भयंकर चिंतेत टाकणार आहोत की तुम्हाला झोप येणे शक्यच नाही.
राजेसाहेब : ठरलं का कुणाला पळवून न्यायचं ते?
राजज्योतिषी : महाराज, आम्ही राणीसाहेबांना पळवून न्यायचं ठरवलं आहे.
( याचवेळी प्रवेश करीत असलेल्या राणीसाहेब त्यांचं संभाषण ऐकतात. )
राणीसाहेब : काय? मला पळवून नेणार तुम्ही?
विदूषक : होय राणीसाहेब, आमचा नाईलाज आहे. तयार व्हा, पळून यायला आमच्याबरोबर.
राणीसाहेब : मी काही हिंदी सिनेमातील नायिका नाही तुमच्याबरोबर स्वखुशीने पळून यायला.
विदूषक : आम्ही सुद्धा तुमची परवानगी नाही विचारली. तुम्हाला पळवून न्यायचा निर्णय घेतलाय. चला रे, पकडा राणीसाहेबांना.
राणीसाहेब : (किंचाळून) वाचवा रे वाचवा.
( राणीसाहेब घाबरून इथंतिथं सैरावैरा धावायला लागतात. इतर सर्वजण त्यांच्यामागून धावायला लागतात. ही सर्व गडबड चालू असतानाच पडदा पडायला लागतो. )

दुसरा अंक समाप्त
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
( तिसरा अंक )
( राजवाड्यातील एक खोली. राजेसाहेब पलंगावर स्वस्थ झोपलेले आहेत. एका कोपर्‍यात राजज्योतिषी, राजवैद्य, राजगायक व विदूषक गंभीरपणे चर्चा करीत आहेत. )
विदूषक : आली की नाही पंचाईत? चांगली कल्पना सुचली होती, तर राणीसाहेब सहकार्य देत नाहीत. आल्या असत्या पळून तर काही बिघडलं असतं का? कुणी मला पळवून न्यायचं म्हटलं तर मी कसा चुटकीसरसा तयार झालो असतो. काय excitement असते असल्या गोष्टीत! काय भाव वाढतो आपला! पेपरमध्ये फोटो काय छापून येतात! कुणी आपल्या काळजीनं खाणंपिणं सोडून काय देतं, तर कुणाची झोपच उडते.
राजवैद्य : इथं राणीसाहेब महालातून गायब झाल्या आहेत आणि महाराज मस्तपैकी झोपलेयत.
राजगायक : आणि आपल्या अकलादेखील! एका बाईला पळवून नेण्याइतकी साधी गोष्ट आपल्याला जमू नये?
विदूषक : धिक्कार असो राणीसाहेबांचा. माझ्या पळून जाण्याने महाराजांची झोप उडली नसती म्हणून. नाहीतर मी गेलो असतो की पळून. ते काही नाही. या सर्व प्रकाराचा निषेध करायलाच हवा.
राजज्योतिषी : आणि हे सर्व या दुर्मुख्यामुळे झालं
विदूषक : अगदी बरोबर आहे. (लक्षात येऊन) ए, काय बडबडताय? मी काय केलं?
राजवैद्य : राणीसाहेबांना पळवून नेण्याची भयानक कल्पना तुझ्याच सुपीक डोक्यातून निघाली होती ना?
राजज्योतिषी : राणीसाहेब म्हणजे काय कुत्रं किंवा मांजर आहेत की धरली शेपटी व सुटलो पळत? केवढी जाडजूड आणि भरभक्कम बाई आहे ती.
विदूषक : हे बघा, ही कल्पना माझ्या सुपीक डोक्यातून निघाली असेल, पण ती मान्य केली तुमच्या सुपीक डोक्यानीच ना? आणि शिवाय ही कल्पना मला सुचली ती तरी राणीसाहेबांच्या बोलण्यावरूनच ना? तर मग उगीच मला दोष कशाला देता?
राजगायक : ते काही नाही, सगळी चूक तुझीच आहे.
विदूषक : हे बघा, शेवटचं सांगतोय, गप्प रहा. मला राग आला, तर ...
राजवैद्य : .. तर काय?
विदूषक : ... तर ... तर ..
राजज्योतिषी : ... तर काय करशील? सांगच ना, बघू तुझी हिम्मत.
विदूषक : मला राग आला तर ... तर मी रडेन.
राजवैद्य : हॅं, म्हणे रडेन. अरे, पुरुषासारखा पुरूष तू, अन रडणार?
विदूषक : म्हणे, पुरूषासारखा पुरूष! पुरूष पुरूषासारखाच असणार ना? आणि कुठल्या पुस्तकात लिहीलंय की पुरूषांनी रडूं नये असं? पुरूषांनी रडलेलं त्यांच्या तब्येतीसाठी बरं असतं असं मानसशास्त्राच्या पुस्तकात सुद्धा लिहीलंय. मी स्वत: वाचलंय. ते काही नाही, मला राग आला तर मी रडणारच.
राजज्योतिषी : मग रड. पण सांगून ठेवतो, या क्षणाला तू रडणं फार हानिकारक असेल.
विदूषक : तुम्ही सांगताय तर मुळीच नाही रडणार. हे सगळं प्रकरण तुमच्यामुळेच सुरू झालं. विचार न करतां तुम्ही महाराजांना शाप दिला ना, म्हणून सर्व भानगड सुरू झाली. खोटारडे!
राजज्योतिषी : ए दुर्मुख्या, इतर काही शिवी दे, पण मला खोटारडा म्हटलेलं कधीच सहन करणार नाही मी. उगीच नाही मी महाराजांना दिलेला शाप खरा ठरला.
( नेमक्या याच वेळी राजेसाहेब ओरडत पलंगावर उठून बसतात. )
राजेसाहेब : पकडा... पकडा त्याला. (राजज्योतिषी घाबरतात.) पकडा त्या राक्षसाला. आमच्या राणीसाहेबांना पळवून न्यायला आलाय.
राजवैद्य : महाराज, बहुतेक तुम्हाला स्वप्न पडलेलं दिसतंय. राणीसाहेबांना कुणी पळवून नेलेलं नाही.
विदूषक : त्या स्वत:च पळून गेलेल्या आहेत. आम्ही स्वत: इथं हज़र असताना राणीसाहेबांना पळवून न्यायला राक्षस वेडा झालेला नाही.
राजज्योतिषी : आणि राणीसाहेबांसारख्या भरभक्कम व्यक्तीला पळवून नेण्याआधी कुणी वेडा सुद्धा दहा वेळा विचार करेल.
राजगायक : तुमच्या ओरडण्याचा आवाज ऐकून राणीसाहेब जिथं असतील तिथून धावत येतील.
( त्याच वेळी राणीसाहेब घाईघाईने प्रवेश करतात. )
राणीसाहेब : महाराज, तुम्हाला स्वप्न पडलं का?
राजेसाहेब : एकदम खरं वाटावं असं स्वप्न होतं ते. एक तांबड्या नाकाचा राक्षस तुम्हाला पळवून नेतोय असं स्वप्न. म्हणून मी दचकून जागा झालो. आणि पहातो तो तुम्ही समोर नव्हता. मी झोपलेला असताना तुम्ही माझ्या डोळ्यासमोर नसलात म्हणजे काळजीने माझा डोळाच लागत नाही.
विदूषक : (राजज्योतिषांना बाजूला बोलावून) मी सांगत होतो ना तुम्हाला की राणीसाहेबांना पळवून नेल्याने राजेसाहेबांची झोप नक्की उडेल असं.
राजज्योतिषी : त्याचा अंदाज होता मला. पण प्रश्न होता की राणीसाहेबांना पळवून न्यायचं कसं. त्या या गोष्टीला मुळीच तयार नव्हत्या. आणि जबरदस्तीने त्यांना न्यायचे म्हणजे येरागबाळ्याचे काम नव्हें.
विदूषक : मी अजून सांगतोय, राणीसाहेबांना कसंही करून पळवून नेण्यात आपण यशस्वी झालो तर महाराजांची झोप कायमची उडेल.
राजेसाहेब : दुर्मुखे, बोलखोटेशास्त्री, कसली खलबतं चाललीयत मघापासून?
राणीसाहेब : महाराज, त्यांना काय विचारता? मी सांगते. मला पळवून न्यायचे बेत चाललेयत त्या सर्वांचे. पण मी मुळीच तयार नाही याला. सांगून ठेवते. नाहीतर नंतर म्हणाल की राणीसाहेब तयार असत्या तर आम्ही त्यांना पळवून नेलं असतं.
( याचवेळी दरवाजातून एक देखणी राजकन्या प्रवेश करते. )
राजकन्या : मम्मी, तुम्ही कुणाला पळवून नेलं असतं?
राणीसाहेब : डार्लींग, आम्ही म्हणजे आम्ही नव्हे. आम्ही म्हणजे हे सगळेजण. (राजज्योतिषी, राजवैद्य, राजगायक व विदूषकाकडॆ बोट दाखवते.) आणि त्यांना, म्हणजे आम्हाला, तुझ्या लाडक्या मम्मीला.
( राजकन्या मुसमुसून रडायला लागते. )
राणीसाहेब : बाळ, आता काय झालं? त्यांनी मला पळवून नेलं असतं, पण नेलं नाही अजून. उगी, उगी, रडू नको हं. मी आहे अजून इथं.
राजकन्या : ए, हे "उगी, उगी" थांबव आधी. मी काही कुक्कुलं बाळ नाही. Teenager आहे मी.
राणीसाहेब : मग रडतेस कशाला? कारणाशिवाय रडत नाहीत तुझे ते टिनटिन कोण आहेत ते.
राजवैद्य : कन्याराजे, प्लीज रडू नका. हवंतर आम्ही तुमच्या मम्मीला पळवून न्यायचा प्लॅन कॅन्सल करतो.
राजगायक : खरंच तुम्ही असं रडू नका. त्याआधी मी तुम्हाला सुरात रडायला शिकवतो.
विदूषक : रडणं थांबवा, तुम्हाला रडताना पाहून मलाही रडावसं वाटतं. (रडूं लागतो.)
राजकन्या : तुम्ही कुणीहि रडायची गरज नाही. तुम्ही मम्मीला पळवून नेणार म्हणून नव्हते काही मी रडत!
विदूषक : मग?
राजकन्या : मी एवढी सुंदर राजकन्या हजर असताना तुम्ही एका प्रौढ राणीला पळवून नेताय म्हणून रडत होते मी. आजपर्यंत कुठल्याही गोष्टीत कुणी राणीला पळवून नेल्याचं ऐकलंय?
विदूषक : मग आम्ही तुम्हाला खुश्शाल पळवून नेऊ.
राणीसाहेब : चावटपणा पुरे. मी नाही माझ्या गुणी मुलीला पळवून नेऊं देणार.
( राजकन्या पुन्हा रडायला लागते. राणीसाहेब तिला समजवायचा प्रयत्न करतात. राजे परत झोपी जातात. )
राणीसाहेब : हे बघ, असा हट्ट नाही करायचा.
राजकन्या : करणार मी हट्ट. प्रत्येक गोष्टीतली राजकन्या हट्टीच असते. आणि आता मी मोठी झालेय. आईबाबा सांगतील त्याच्या विरुद्ध वागायचा जन्मसिद्ध हक्कच आहे माझा. (विदूषकाला) ते काही नाही विदूषककाका ...
विदूषक : हं, विदूषककाका नाही. आता मला मस्तपैकी नाव मिळालय, दुर्मुखेकाका म्हण.
राजकन्या : बरं. दुर्मुखेकाका, तुम्ही न्या हो मला पळवून. मी तयार आहे. माझ्या क्लासमधल्या सगळ्या मुलींना कुणी ना कुणी, केव्हा ना केव्हा किडनॅप करून नेलं आहे. सर्वजणी मला वर्गात सारख्या चिडवत असतात.
विदूषक : आता आली ना परत पंचाईत! कुणाला पळवून नेऊ आम्ही? तुम्हाला की राजकन्येला?
राणीसाहेब : पळवून न्यायची एवढी जर हौस असेल, तर स्वत:च्या बायकोला न्या पळवून.
विदूषक : तेही केलं असतं. पण माझ्या बायकोला पळवून नेल्याने महाराजांची झोप उडेल असं का वाटतं तुम्हाला? उलट मलाच चांगली झोप लागेल.
राणीसाहेब : मग मी काय करावं असं म्हणायचंय तुम्हाला?
राजज्योतिषी : ते तुमचं तुम्ही ठरवा. पण मला माझा शाप परत घेता यायचा नाही. कुणा जवळच्या माणसाला पळवून नेल्याशिवाय महाराजांची झोप उडणं अशक्य.
राणीसाहेब : आणि काही झालं तरी मी स्वत:ला किंवा राजकन्येला पळवून नेऊं देणार नाही.
राजवैद्य : आपण परत थोडावेळ विचार करूं.
राजकन्या : उगीच टाईमपास नकोय. त्यापेक्षा असं करा.
राणीसाहेब : कसं?
राजकन्या : मम्मी, तू स्वत:च पळून जा यांच्याबरोबर. म्हणजे प्रश्नच सुटला. तुला कुणी पळवून नेलं असंही होणार नाही. आणि बाबाना वाटेल की तुला कोणीतरी पळवून नेलं. मग त्यांना काळजी वाटून त्यांची झोप खलास!
राणीसाहेब : दुर्मुखे, ही कल्पना कशी काय वाटते तुम्हाला? (दुर्मुखे डोक्यावरची टोपी काढून डोकं खाजवायला लागतो.) दुर्मुखे, डोकं खाजवायची ही वेळ नव्हे. डोक्यात उवा झाल्या असतील तर घरी जावून काढा.
विदूषक : मी उवा नव्हतो काढत. विचार करीत होतो.
राजकन्या : त्यात विचार कसला करायचा? मी नाही तर नाही, मम्मीला किडनॅप करा.
राणीसाहेब : मी तयार आहे तुमच्या बरोबर पळून यायला.
विदूषक : पण तुम्ही किंवा महाराजांनी दिलेली प्रत्येक कल्पना अमलात आणलीच पाहिजे असं नाही. लोकतंत्र आहे. (राणीसाहेब रागाने त्याच्याकडॆ पहातात.) असं मी म्हणत नाही, हे राजवैद्य सदारोगी म्हणत होते मघाशी
राजवैद्य : दगाबाज़! शत्रू!!
राजज्योतिषी : सदारोगी, कशाला रागावताय?
राजवैद्य : अहो, आपल्यातील गुपीतं फोडणारा दगाबाज़ नाही तर कोण?
राणीसाहेब : अहो, भांडणात वेळ नका घालवू. मला पळवून नेताय ना?
विदूषक : मी तयार आहे. तुम्ही तयार व्हा.
राणीसाहेब : म्हणजे नक्की काय करायचं?
विदूषक : दोनचार दिवसांचे कपडॆ वगैरे काही घ्यायचे असतील तर घ्या.
राणीसाहेब : आणखी काय करायचं असतं किडनॅप होताना?
विदूषक : हे मला काय माहीत? मी कधी कुणाला पळवून नेलेलं नाही, किंवा स्वत: किडनॅप झालेलो देखील नाही.
राजकन्या : आई, मला माहीत आहे, मी सांगू?
राणीसाहेब : (संशयाने) तुला ग काय माहीत? तू नव्हतीस ना कुणाबरोबर पळून गेलीस?
राजकन्या : नाही ग मम्मी, तू सिनेमे पाहात नाहीस ना म्हणून असं बोलतेयस. मी परवाच तो "किडनॅप" सिनेमा पाहिला डीव्हीडी वर. म्हणून मला माहीत आहे.
विदूषक : मी सुद्धा वाचलंय महाभारतात. तो राम सीतेला पळवून नेतो ...
राजकन्या : दुर्मुखेकाका, सीतेला पळवून नेतो तो रावण, राम नव्हे. आणि महाभारत नव्हे, रामायण. शिवाय मी वाचलंय खूपखूप गोष्टीतून. राजकन्या खेळत असताना एक राक्षस येतो...
राजगायक : (घाबरून) बापरे, राक्षस? कन्याराजे, थांबा. मला राक्षसाचं नाव ऐकून सुद्धा भीति वाटते. आधी मी बाहेर जातो, मगच येवूं दे राक्षसाला. चला हो सदारोगी, चला हो बोलखोटेशास्त्री.
दोघेजण : चला, चला.
( राजवैद्य, राजगायक व राजज्योतिषी लगबगीने बाहेर निघून जातात. )
राणीसाहेब : (उत्सुकतेने) एक राक्षस येतो. मग?
राजकन्या : मग तो राजकन्येचं तोंड बंद करून तिला उचलतो.
विदूषक : तोंड बंद करण्यापर्यंत ठीक आहे, पण मला राणीसाहेबांना उचलावं लागेल?
राजकन्या : नाही हो काका. तुम्ही आईला खरंखुरं कुठे पळवून नेताय? ती स्वत:च येतेय तुमच्याबरोनर. तेव्हा तोंड बंद करायची किंवा तिला उचलायची सुद्धा गरज नाही.
विदूषक : (लांब श्वास घेवून) मग सुटलो बाबा. बायकांचं तोंड बंद करायचं म्हणजे नाकी नऊ येतात.
राणीसाहेब : मग पुढे काय होतं?
राजकन्या : राक्षसाने उचलताच राजकन्या मोठ्याने ओरडते, "वाचवा.. वाचवा."
( राणी आणि राजकन्या मोठ्याने ओरडतात, "वाचवा, वाचवा." ते ऐकून राजा उठून बसतो. )
राजेसाहेब : (दचकून) काय झालं? काय झालं?
राणीसाहेब : अजून काही झालेलं नाही, व्हायचंय. तुम्ही खुशाल झोप काढा. काही झालं की आम्ही तुम्हाला उठवू. (राजा झोपी जातो.) मग पुढे?
राजकन्या : राजकन्या जोरात ओरडते...
राणीसाहेब : कळलं. तू नको ओरडूस. त्यानंतरचं सांग.
राजकन्या : ओरडताओरडता राजकन्या आपल्या अंगावरचे दागिने काढून फेकते.
राणीसाहेब :श्शी, दागिने काढावे लागणार?
राजकन्या : त्याशिवाय राजाला कसं कळणार, राजकन्येला पळवून कुठं नेलंय ते?
राणीसाहेब : बास्स, एवढंच ना? चला, सुरवात करा. मी इतकी excitement झालीय.
विदूषक : हं, आता तुम्ही ओरडा.
राणीसाहेब : मूर्खच आहात. मी आधीच ओरडले तर हे उठतील ना, मग मी पळून कशी येणार?
राजकन्या : मम्मी, तू आधी दागिने काढून फेकायला लाग. व बाहेर गेल्यावर ओरडायला लाग. मीसुद्धा ओरडते.
( राणीसाहेब हातातल्या बांगड्या काढून फेकायचा प्रयत्न करते, पण बांगड्या निघत नाहीत. )
विदूषक : त्वरा करा. आपल्याकडे तेवढा वेळ नाही.
राणीसाहेब : या बांगड्या निघत नाहीत त्याला मी तरी काय करू?
राजकन्या : अग, आई, बांगड्याच फेकायला हवं असं नाही. दुसरा कुठलाहि दागिना फेकला तरी चालतो.
राणीसाहेब : तुला म्हणायला काय जातं? बाकी सगळे दागिने खर्‍या सोन्याचे आहेत. या बांगड्याच काय त्या खोट्या आहेत.
राजकन्या : आई, हे खरे दागिने देखील आपल्याच राजवाड्यातच पडणार आहेत ना? शेवटी बाबांनाच मिळतील. लवकर कर.
( राणीसाहेब गळ्यातील कंठा काढून खाली फेकतात व ओरडायला लागतात... )
राणीसाहेब : वाचवा... वाचवा.
राजकन्या : मम्मी, over-acting करूं नकोस. तुम्ही जा, मी ओरडते. (राणीसाहेब व विदूषक बाहेर निघून जातात.) वाचवा... वाचवा..
राजेसाहेब : (पलंगावर उठून बसत) कन्याराजे, काय झालं? कसला आरडाओरडा चालला होता? मला एक भयंकर स्वप्न पडलं.
राजकन्या : कसलं स्वप्न, डॅडी?
राजेसाहेब : मला स्वप्न पडलं की एक भयंकर तोंडाचा राक्षस आमच्या राणीसाहेबांना पळवून नेत होता आणि ती ओरडत होती, "वाचवा, वाचवा".
राजकन्या : डॅडी, स्वप्न नव्हतं ते. खरोखरच आईला पळवून नेली.
राजेसाहेब : (बाह्या सरसावून) कोण राक्षस आला होता ते सांग.
राजकन्या : राक्षस नव्हता आला. ते जावूं दे. आपण इथं एखादी खूण सापडते का ते बघू.
राजेसाहेब : (घाबरून) खून? तुझ्या मम्मीचा खून झाला?
राजकन्या : खून नाहो हो बाबा. तुम्ही देखील ना? खूण... खूण. कुणाला पळवून नेतात, तेव्हा राजकन्या दागिने वगैरे टाकते त्याला खूण म्हणतात. ती खूण घेवून आपण तपास करायचा असतो. (खाली पडलेला कंठा उचलून देत) हा बघा कंठा. हा घेवून राजकन्येचा शोध करायचा असतो.
राजेसाहेब : पण राजकन्या म्हणजे तू तर इथंच आहेस. मग तुझा शोध कसा करायचा?
राजकन्या : बाबा, तुम्ही पण ना? अहो, राजकन्या हरवली तर राजकन्येचा शोध. आता आई हरवलीय म्हणजे आईचा शोध.
राजेसाहेब : कळलं. तेवढा काही मूर्ख नाही मी. आता तू जा अन आईचा शोध कर. हवं तर सगळ्या टीव्ही चॅनल्सवर बातमी दे. पैशाची काळजी नको करूस. तुझी आई सापडली की मला सांग. तोपर्यंत मी थोडा झोपून उठतो.
राजकन्या : पा, तुम्ही झोपायचं नाही. उलट आम्हाला तुमची झोप पळवून लावायचीय.
राजेसाहेब : ती कशी काय?
राजकन्या : पॉप, असं काय करता? आईला पळवून नेलंय व तुम्हाला काळजी वाटत नाही? उद्या सकाळी तुम्हाला नाश्ता कोण करून देईल? रात्री तुम्हाला झोपवताना गोडसं गाणं कोण म्हणेल?
राजेसाहेब : खरंच की. हे तर माझ्या लक्षातच नाही आलं. आता मला झोप कशी येईल? या काळजीनं माझी तर झोपच उडाली.
राजकन्या : हां, आता आलात ना लाईनवर? तुम्हाला झोप कशी येईल?
राजेसाहेब : बरं मग तू म्हणशील का एखादं गोडसं गाणं मला झोपवायला?
राजकन्या : डॅड, आधी आपल्याला मॉमचा शोध घ्यायचाय.
राजेसाहेब : हे काम तर गुप्तहेराचं आहे. त्या लठ्ठूला सांग की आपल्या राज्यातील सर्वात हुशार गुप्तहेराला बोलावून आण.
राजकन्या : पप्पा, गुप्तहेर कशाला हवा? तुमच्या बायकोचा शोध तुम्हालाच घ्यायला हवा.
राजेसाहेब : म्हणजे नेमकं काय करायचं? मी आजपर्यंत कुणाचाच शोध लावलेला नाही. मला कसं कळणार काय करायचं ते?
राजकन्या : सोपं आहे. हा कंठा घेवून बाहेर जायचं व सर्वांना विचारत फिरायचं, "असे दागिने फेकत, ’वाचवा, वाचवा’ ओरडत जाणार्‍या बाईला कुणी पाहिलंय का?"
राजेसाहेब : मी नाही बुवा कुणाला पाहिलं.
राजकन्या : फ़ादर, मी तुम्हाला नाही विचारलं. तुम्ही कसा शोध घ्यायचा ते दाखवलं. आपण असं विचारलं की लोक आपल्याला खुणा सांगतात. आपण त्यांनी सांगितलेल्या ठिकाणी जाऊन राजकन्येला, म्हणजे राणीसाहेबांना, म्हणजे आईला, सोडवून आणायचं. कळलं?
राजेसाहेब : कळलं?
राजकन्या : तुम्ही शोध घेणार म्हणजे तुम्हाला कळलं पाहिजे. कळलं?
राजेसाहेब : कळलं.
राजकन्या : काय कळलं?
राजेसाहेब : हेच की मी शोधायला जाणार म्हणजे मला कळायला हवं.
राजकन्या : पण तुम्हाला कळलं ना?
राजेसाहेब : पक्कं कळलं.
राजकन्या : मग निघा आणि आईचा शोध घ्यायला लागा.
राजेसाहेब : मी एकटाच?
राजकन्या : मग काय, सबंध राज्याला घेवून जाणार?
राजेसाहेब : तू ये ना माझ्याबरोबर.
राजकन्या : आणि माझं होमवर्क कोण करणार? तुम्ही एकटेच जा.
राजेसाहेब : आणि मला वाटेत कुणी पळवून नेलं तर?
राजकन्या : तुम्हाला पळवून न्यायला कुणाला वेड नाही लागलं. शिवाय राजाला पळवून नेल्याचं मी एकाही पुस्तकात वाचलेलं नाही. तुम्ही आता जा पाहू.
राजेसाहेब : आता तू म्हणतेच आहेस तर जातो बापडा. (बाहेर जातो.)
राजकन्या : शाब्बास! (तेवढ्यात राजा परत येतो.) आता काय झालं?
राजेसाहेब : तुझा निरोप घेवून जातो, नाहीतर तू रागावशील.
राजकन्या : आता तुम्ही नाही गेलात तर नक्कीच रागावेन. मी तीन मोजायच्या आत तुम्ही राजवाड्याबाहेर असायला हवं. एक ... दोन ... सव्वादोन ... अडीच ...
( राजा "पावणेतीन... तीन" करीत बाहेर जातो. तो गेल्यावर थोडा वेळ गेल्याचं सूचक म्हणून स्टेजवर अंधार पसरतो. थोड्या वेळाने प्रकाश परत येतो. )
राजकन्या : अजून कसे नाही आले पा व मा? वाट पाहूनपाहून भयंकर कंटाळा आला.
( बाहेरून राजाचा आवाज येतो, "आम्ही आलो." मागून राजा आणि राणी प्रवेश करतात. )
राजेसाहेब : (स्वत:वरच खूष होऊन) बघ, आणलं की नाही तुझ्या आईला सोडवून?
राजकन्या : (राणीला बाजूला घेवून) ए आई, सुटका होऊन आल्यावर राणी राजकन्येला मिठी मारून म्हणते, "बाळ, कित्ती ग वाळलीस तू?"
राणीसाहेब : मी आले ना सुटका होऊन. मग विचार मला, "बाळ, कित्ती ग वाळलीस तू?"
राजकन्या : आई, तू कश्शी ग जरासुद्धा वाळली नाहीस?
राजेसाहेब : कन्याराजे, विचार मला तुझी मम्मी कुठे सापडली ते.
राजकन्या : कुठे?
राजेसाहेब : राजविदूषक दुर्मुखेच्या घरी.
राजकन्या : म्हणजे दुर्मुखेकाकांनी आईला पळवून नेलं होतं? बाप रे बाप!
राजकन्या : तुझ्या बापानेच आणलं तुझ्या आईला. आणि कुणी पळवून नव्हतं नेलं काही तिला. बस इथं, मी सांगतोच सारी गम्मत. हा कंठा घेवून मी बाहेर पडलो तेवढ्यात हे राजवैद्य समोर दिसले. कंठा दाखवून मी त्यांना विचारलं, "असे दागिने फेकत, ’वाचवा, वाचवा’ असं ओरडत जाणार्‍या बाईला कुणी पळवून नेताना तुम्ही पाहिलंत का?"
राजवैद्य : (प्रवेश करीत) मी म्हणालो, हो पाहिलंय.
राजेसाहेब : तर मी म्हणालो, कुठे पाहिलं, लवकर सांगा. माझ्या लाडक्या राणीला एका रंगीबेरंगी व बेढंगी राक्षसाने पळवून नेलंय. त्या राक्षसाचं लक्ष चुकवून तिनं हा कंठा फेकला खूण म्हणून.
राजवैद्य : तर मी यांना एक डूल दिला आणि म्हणालो, "महाराज, हा डूल घ्या. त्यांना तो राक्षस नेत होता तेव्हा राणीसाहेबांनी हा डूल तुम्हाला द्यायला म्हणून दिला."
राजेसाहेब : मी हा डूल घेतला आणि म्हणालो, "चला, आपण जरा पुढे जावूया व अजून एखादी खूण मिळते का ते बघूया. व आम्ही जरा पुढे गेलो.
राजवैद्य : तिथं आम्हाला राजगायक रडवेबुवा भेटले. मी त्यांना विचारलं, "कायहो रडवेबुवा, असे दागिने फेकत ’वाचवा, वाचवा’ असं ओरडत जाणार्‍या बाईला कुणी पळवून नेताना तुम्ही पाहिलेंत का?"
राजगायक : (प्रवेश करीत) हो, पाहिलं की. त्यांनी मला ही अंगठी दिली.
राजेसाहेब : ही अंगठी राणीची वाटत नाही.
राजगायक : तेव्हा मी म्हटलं, महाराज, राणीसाहेब आपल्याच ओठातली... चुकलो, आपल्याच बोटातली अंगठी काढून देणार होत्या. पण ती अंगठी त्यांच्या जाडजूड बोटात इतकी जाम घट्ट बसली होती की ती निघेनाच. शेवटी त्या मला म्हणाल्या, "रडवेबुवा, तुम्ही आपल्याच हातातली अंगठी खूण म्हणून महाराजांना द्या. माझी अंगठी निघतच नाही." मी म्हणालो, चालेल. फक्त काम झाल्यावर परत तेवढी द्या.
राजवैद्य : आणि आम्ही पुढे निघालो. आणि बरं का कन्याराजे, तिथं आम्हाला राजज्योतिषी बोलखोटेशास्त्री भेटले. आम्ही त्यांना विचारलं ...
तिघेजण एकत्र : कायहो बोलखोटेशास्त्री, असे दागिने फेकत, ’वाचवा, वाचवा’ असं ओरडत जाणार्‍या बाईला कुणी पळवून नेताना तुम्ही पाहिलंत का?"
राजज्योतिषी : (प्रवेश करीत) तर राणीसाहेब मला म्हणाल्या, "बोलखोटेशास्त्री, मी माझ्या हातातल्या बांगड्या खूण म्हणून देणार होते. पण त्या माझ्या हातातून निघतच नाहीत. तेव्हा तुम्ही तुमच्या हातातील बांगड्या महाराजांना द्या." मी मान डोलावली व पुढे आल्यावर माझ्या लक्षात आलं.
राणीसाहेब : काय?
राजज्योतिषी : की बहुतेक पुरुषांच्या हातात बांगड्या नसतात.
राणीसाहेब : मग?
राजज्योतिषी : मग आम्ही सगळेजण पुढे निघालो. तिथे आम्हाला विदूषक भेटला.
राजवैद्य : आम्ही त्याला तसंच विचारलं -- ते दागिने फेकणं, ओरडणारी बाई, वगैरे.
राजविदूषक : (प्रवेश करीत) आणि मी म्हणालो, महाराज, पाहिलंय का म्हणून काय विचारता. पाहिलंय. आधी या दोन डोळ्यांनी भरभरून पाहिलं. विश्वास बसेना म्हणून चष्मा, दुर्बीण, भिंग घेवून सुद्धा पाहिलं. राणीसाहेबच होत्या. महाराजांना मस्का मारायची ही उत्तम संधी होती. मी राणीसाहेबांना म्हटलं...
राणीसाहेब : हा दुर्मुखे म्हणतो कसा, "राणीसाहेब, काही काळजी करू नका. मी तुम्हाला या राक्षसाच्या तावडीतून सोडवतो."
राजकन्या : So exciting! मग?
विदूषक : मी सांगतो. मी त्या राक्षसाला म्हणालो, "मूर्खा, हिम्मत असेल तर मला पळवून ने, पण राणीसाहेबांना सोड." असं म्हणून मी काडकन त्याच्या थोबाडीत मारली. पण तो शहाणा ऐन वेळी खाली बसला व ती थप्पड माझ्याच मुस्काटीत बसली. मग त्याने मला मारलं. नंतर मला त्याने मारलं. मग आम्ही कुस्ती लढलो. कधी तो वर, मी खाली. तर कधी मी खाली, तो वर. मग मी माझ्या खिशात असलेली तपकिरीची डब्बी काढून थोडी तपकीर त्याच्या नाकात कोंबली.
राजकन्या : (हसत) मग?
विदूषक : मग काय? तो लागला जोरजोरात शिंकायला. हॅंक छी, हॅंक छी, हॅंक छी. नेमकी हीच संधी साधून मी राणीसाहेबांना उचललं आणि माझ्या घरी घेवून गेलो. (राजकन्या जोरजोरात हसायला लागते.) कन्याराजे, हसताय का? खरी गोष्ट सांगतोय मी.
राजकन्या : विदूषककाका, खरीखोटी जी असेल गोष्ट, पण तुम्ही मस्तपैकी सांगता. हसायला येतंच. तुम्ही? मम्मीला उचललं? (परत हसायला लागते.) पुढे काय झालं? तुमची हाडं खिळखिळी झाली? मग?
विदूषक : मग आम्ही सगळेजण राणीसाहेबांना घेवून इथं आलो.
राजवैद्य : मात्र उचलून नव्हे हं! (हसतो.)
राजकन्या : मग?
विदूषक : मग ... मग ...(गोंधळून) मग काय झालं?
राजकन्या : संपली गोष्ट?
विदूषक : गोष्ट? म्हणजे तुम्हाला वाटतं मी इतका वेळ थापा मारत होतो? कुठल्याही टीव्ही चॅनलवर Breaking News म्हणून आली असती ही गोष्ट.. नाही, ही बातमी. म्हणे गोष्ट संपली?
राजेसाहेब : हो, गोष्ट संपली, काळजी मिटली, पुन्हा मला झोप यायला लागली. मी चाललो झोपायला.
सगळेजण : (ओरडून) नको महाराज. झोपेची गोष्ट नको.
राणीसाहेब : तुमची झोप उडावी म्हणून तर आम्ही एवढी धडपड केली. आणि तुम्ही परत झोपायची गोष्ट करता? प्लीज़...
राजेसाहेब : हे बघा, तुम्ही नव्हता तेव्हा चिंता होती. चिंता होती तेव्हा झोप नव्हती. आता तुम्ही आहात तेव्हा चिंता नाही. चिंता नाही तेव्हा झोपलं तर कुणाच्या बापाचं काय जातं? ते काही नाही, आम्ही झोपणारच. शुभ रात्रि, Good night.
( राजेसाहेब आपल्या पलंगावर जावून झोपतात. राणीसाहेब घाईघाईने पलंगाजवळ येतात, व ... )
राणीसाहेब : (ओरडून) हं उठा आता. खूप झाली झोप. राजा म्हणून काही कामं आहेत की नाही तुम्हाला? मी पाच मोजायच्या आत उठा, नाहीतर... एक ... दोन ...
( राजेसाहेब पटकन उठून पलंगावर बसतात. सगळेजण कौतुकाने राणीकडे बघतात. )
राजेसाहेब : राणीसाहेब, ते जुनं झालं. आता असल्या धमक्यांना घाबरत नाही मी. सवय झालीय मला. शुभ रात्रि. Gooooood ... (बोलताबोलताच जांभया देत पलंगावर आडवा होतो आणि जोरजोराने घोरायला लागतो.)
राणीसाहेब : आली ना पंचाईत? आता काय करायचं?
विदूषक : काय करणार? आधी थोडा विचार करायचा, मग दवंड्या पिटवायच्या, राजाची झोप घालवणार्‍याला अर्धं राज्य व अर्धी राजकन्या ...
राजकन्या : (त्याला मधेच थांबवून) ... नाही, पूर्ण राज्य आणि पूर्ण राजकन्या देणार. (हसायला लागते.)
( परत सगळेजण आपापल्या पद्धतीने विचार करायला लागतात. हळूहळू पडदा पडायला लागतो. )


* * * * * तिसरा अंक/नाटक समाप्त * * * * *

लेखक

लक्ष्मीनारायण हटंगडी
EC51/B104, Sai Suman CHS,
Evershine City, Vasai (E)
PIN 401208
(E-mail: suneelhattangadi@gmail.com)






८

शाळा नावाचा आरोपी!

( एक मोकळी जागा. याला कसल्याहि सजावटीची गरज नाही. पडदा वर जातो तेव्हा स्टेजवर काही मुलांचा घोळका दिसतो. भलताच गोंगाट माजलेला आहे आणि कुणाचं कुणाला ऐकू जात नाही. जरा वेळाने एका मुलाचा आवाज इतर आवाजांपेक्षा जास्त चढतो. हा आवाज देशपांडेचा ... )
देशपांडे : ऑर्डर, ऑर्डर... (जराशी शांतता. गडबड चालू. परत ...) ऑर्डर, ऑर्डर.
जोशी : दोन प्लेट बटाटेवडे अन एक कप चहा!
( जोराचा हंशा )
देशपांडे : (ओरडून) मी म्हटलं, ऑर्डर. ऑर्डर.
खाडिलकर : ए शहाण्या, एकदा दिली ना ऑर्डर. अजून किती घेशील ऑर्डर? (परत हंशा)
देशपांडे : अरे, जरा शांतता राखा ना.
सोनावणे : का म्हणून? शिक्षक वर्गात नसताना गडबड करणं हा आम्हा विद्यार्थ्य़ांचा जन्मसिद्ध हक्कच आहे.
देशपांडे : विसरलात वाटतं? आज शाळा नावाच्या आरोपीला कोर्टात हज़र करायचं आहे.
कुलकर्णी: असेल. पण अजून आरोपी हज़र नाही. शिवाय तू अजून जज्ज देखील झालेला नाहीस.
देशपांडे : पण तयारी नको वाटतं करायला? हे सगळं करायला किती वेळ लागतो, माहीत आहे? माझे बाबा मोठ्या कोर्टात जज्ज आहेत म्हटलं. अन आपली काहीच तयारी झालेली नाही.
जोशी : आधी ही सारी गर्दी इथून हलवावी लागेल. चला मंडळी, कोर्ट रिकामं करा.
देशपांडे : खरं आहे. आधी निवडलेली सात-आठ मुलं सोडून बाकीची मुलं इथं नकोयत.
१ मुलगा: तुमचं आपलं दरवेळी अस्संच असतं.
२ मुलगा: अगदी ठराविक मुलंच निवडलेली!
३ मुलगा: आम्हाला कधी चान्‍सच मिळत नाही.
जोशी : अस्स कसं म्हणतोस? तुम्हाला पण काम दिलंय की! सर्वांत महत्वाचं काम. कोणतंही कोर्ट प्रेक्षकांशिवाय पूर्ण होत नसतं. तुम्ही प्रेक्षकांची भूमिका करा.
४ मुलगा: म्हणजे नक्की काय करायचं?
देशपांडे : तू अगदी मूर्ख आहेस बघ. प्रेक्षकांनी योग्य त्या वेळी शिट्ट्या मारायच्या, हंसायचं, टाळ्या पिटायच्या अन गोंगाट करायचा.
५ मुलगा: मग?
देशपांडे : (वैतागून) मग डोसकं माझं. अरे, तुम्ही गोंगाट केला नाही तर मी "ऑर्डर, ऑर्डर" म्हणून कुणावर ओरडणार? (गोंगाट सुरू) ऑर्डर, ऑर्डर. (शांतता) वाट्टेल त्या वेळी नाही. फक्त योग्य वेळी. मी सांगेन तेव्हांच.
जोशी : किंवा मी ...
सोनावणे : ...किंवा मी.
देशपांडे : ऑर्डर, ऑर्डर. आता सर्वजण खाली जाऊन बसा. आणि आपापल्या भूमिका सुरू करा.
१ मुलगा: म्हणजे गोंगाटच ना? सोप्प आहे. हा चाललो.
( सहा-सात मुलांखेरीज़ सर्वजण खाली जाऊन बसतात. आता यांचं काम केवळ योग्य वेळी गोंगाट करणं एवढंच. )
जोशी : ए जाड्या देशपांड्या, सारं सामान कुठं आहे?
देशपांडे : ए जोश्यापोश्या, जरा नीट बोलायला शीक ना. आता जज्ज आहे मी. लक्षात आहे ना? नाहीतर तुला आपलं हे असलं उलटंसुलटं बोलायची सवयच होवून जाईल.
जोशी : सॉरी, चुकलो बाबा. तसं मला सगळं माहीत आहे! तुझ्याशी बोलताना "My Lord" असं म्हणायचं. बरोबर?
देशपांडे : बरोबर. बरं, फिर्यादी कोण होणार आहे?
खाडिलकर: फिर्यादी म्हणजे?
देशपांडे : एवढं साधं कळत नाही? फिर्यादी म्हणजे ... म्हणजे...
कुलकर्णी : एवढं साधं कळत नाही? फिर्यादी म्हणजे जो फिर्याद करतो, तो.
खाडिलकर: पण फिर्याद म्हणजे काय?
सोनावणे : एवढं साधं कळत नाही? फिर्याद म्हणजे फिर्यादी करतो ती.
खाडिलकर: पण म्हणजे काय ते सांग ना.
जोशी : शरमेची गोष्ट आहे. लेको, इंग्रज़ी माध्यमातून शिकत असलात म्हणून काय झालं? एवढा साधा शब्द कळत नाही? आणि ते सुद्धा महाराष्ट्रात राहून? विसरूं नका, "मराठी असे आमूची मायबोली". फिर्याद म्हणजे complaint. आणि फिर्यादी म्हणजे complaint करणारा. कळलं?
सोनावणे : एवढं साधं कळत नाही?
खाडिलकर : कळलं. पण मग आधीच नाही का सांगायचं?
देशपांडे : बरं बरं. फिर्यादी कोण आहे?
सोनावणे : आरोपी कोण आहे सांग पाहू.
देशपांडे : शाळा. म्हणजेच आपले शिक्षक.
सोनावणे : मग? एवढी साधी गोष्ट कळत नाही? सगळे विद्यार्थीगण फिर्यादी आहेत. सरांविरुद्ध सर्वांच्याच तक्रारी आहेत. (प्रेक्षकांना) काय मित्रांनो, खरं ना? (प्रेक्षकांतून "होहो"चा ओरडा ऐकू येतो.)
देशपांडे : ऑर्डर, ऑर्डर. सगळेजण फिर्यादी होऊन चालणार नाही. फिर्यादी एकच हवा. बाकीचे हवेतर साक्षीदार व्हा.
खाडिलकर : मी फिर्यादी होतो. माझ्या शिक्षकांविरुद्ध सॉलीड तक्रारी आहेत.
कुलकर्णी : मी होतो साक्षीदार.
परांजपे : मी सुद्धा.
जोशी : अरे परांजप्या, तू होतास कुठे इतका वेळ?
परांजपे : इथंच होतो. पण गप्प होतो. कालच्या निवडणुकीच्या मिरवणुकीत किंचाळून किंचाळून घसा दुखत होता.
जोशी : कुठल्या पार्टीसाठी बोंबलत होतास?
परांजपे : जिथं खायला-प्यायला मिळत होतं त्यांच्या बाजूने. खराखुरा नेता बनायची प्रॅक्टीस करत होतो आतापासून.
जोशी : ठीक आहे. फिर्यादी झाले, साक्षीदार झाले. आता?
देशपांडे : फिर्यादीचा वकील कोण होईल?
सोनावणे : मी होतो.
देशपांडे : माहीत आहे ना कसं बोलायचं ते?
सोनावणे : चांगलंच माहीत आहे. (घसा खांकरून मोठ्याने) मी लॉर्ड...
जोशी : ओ लॉर्ड! मी लॉर्ड नव्हे. माय लॉर्ड म्हण.
सोनावणे : गप्प. मला शिकवू नकोस. मी बर्‍याच सिनेमांतून पाहिलंय, तसं म्हणायची फॅशन आहे. (परत घसा खांकरून) मी लॉर्ड, मी आईरक्ताची शपथ घेवून सांगतो ...
जोशी :(कपाळावर हात आपटून) आईशप्पथ हा सोनावण्या वाट लावणार. अरे मूर्खा, कोर्टात कधी आईरक्ताची शप्पथ नसते घ्यायची. कोर्टात घ्यायची असते ती गीतेची शप्पथ.
देशपांडे : च्यायला, बरी आठवण केलीस. गीता कुठे आहे?
खाडिलकर : फिरायला गेलीय. (देशपांडे रागाने बघतो.) सॉरी, सॉरी, मला वाटलं तू माझ्या बहिणीबद्दल विचारतोयस.
जोशी : गीता नाही मिळाली.
देशपांडे : पण जोश्या, तू कबूल केलं होतंस गीता आणीन म्हणून.
जोशी : हो, केलं होतं कबूल. पण त्यावेळी मला काय माहीत होतं की ऐनवेळी आई गीता उशीला घेवून झोपेल म्हणून. पण काही हरकत नाही. मी बाबांची ऑक्सफ़र्ड डिक्शनरी चोरून आणलीय. तीच वापरूं आपण कोर्टात गीता म्हणून.
देशपांडे : चलेगा. आता आरोपीचा वकील कोण होणार?
जोशी : तीच तर पंचाईत आहे. आरोपीचं म्हणजे शाळेचं वकीलपत्र घ्यायला कुणीच तयार नाही.
देशपांडे : जोश्या, मग तूच हो आरोपीचा वकील. अजून कोण राहिलं?
परांजपे : कोर्टात तो चोपदार का भालदार कोण असतो तो? लाल फेटेवाला. दर वेळी आरोळी ठोकतो, "हाज़ीर है?" अश्शी. ती कामगिरी आपण या गुप्त्याला देवूया. काय गुप्ते, तयारी आहे ना?
गुप्ते : तयारी आहे. फक्त आरोळी तर द्यायची, आणि काय करायचंय?
देशपांडे : पंख्याने मला वारा घालायचा.
गुप्ते : पंखा कुठे आहे?
देशपांडे : तोदेखील हा जोश्या विसरला. तू नुसती ऍक्शनच कर. (गुप्ते जोरजोराने हात हलवून पंखा घातल्याची ऍक्शन करतो.) ए गुप्त्या, आता ओरड, "फिर्यादी हाज़िर है?"
गुप्ते : (ओरडून) फिर्यादी हाज़िर है?
खाडिलकर : (उभा राहून) हो हुज़ूर, बंदा हाज़िर है. (हे ऐकून प्रेक्षकातून टाळ्यांचा गज़र होतो.) देशपांडे, मागे मी त्या औरंगज़ेबाच्या नाटकात काम केलं होतं ना, त्यावेळी बरोब्बर याच वाक्याला सॉलीड टाळ्या घेतल्या होत्या. अश्शा. त्याचा पुरावा हाज़िर है. (परत टाळ्यांचा कडकडाट होतो.)
देशपांडे : (पट्टी बाकावर आपटीत) ऑर्डर, ऑर्डर. (शांतता) साक्षीदार हाज़िर है?
दोघेजण : हाज़िर, हुज़ूर है... सॉरी, हुज़ूर, हाज़िर है.
देशपांडे : मग आता गैरहाज़िर व्हा. तुम्हाला बोलावलं की यायचं. (कुलकर्णी व परांजपे प्रेक्षकात जावून बसतात.) आरोपी हाज़िर है?
गुप्ते : देशपांडे, माझं आरोळी द्यायचं काम तूच केलंस तर मी काय बोंबलणार?
देशपांडे : दे आरोळी.
गुप्ते : जाऊंदे. आरोळी दिली असती, पण मला माहीत आहे ते कुठं आहेत ते. आपले आरोपी, म्हणजे, आपले शिक्षक स्टाफरूम मध्ये बसून मस्तपैकी चहा पिताहेत. आणि चहाबरोबर पुणेरी मिसळ.
देशपांडे : तू आरोळी द्यायचं काम कर. जास्त बोलायची गरज़ नाही.
गुप्ते : (ओरडून) हाज़िर है? (शांतता) परत हाज़िर है? (उत्तर नाही.)
सोनावणे : (उभा राहून) मी लॉर्ड... (जोशीचा हात कपाळाकडे जातो.) मी ... आईरक्ताची शपथ घेवून ... (लक्षात येवून जीभ चावतो. प्रेक्षकात हंशा.)
देशपांडे : ऑर्डर, ऑर्डर. (सगळेजण शांत)
सोनावणे : मी लॉर्ड, (जोशीकडे पाहून) हे सुद्धा चालतं. आरोपीला आधी सूचना देवूनसुद्धा आरोपीनं ऐन वेळी न्यायालयात. म्हणजे कोर्टात, गैरहज़र रहावं ही कोर्टाची तौहीन, म्हणजे अपमान आहे. कोर्टानं या गोष्टीची नोंद घ्यावी.
देशपांडे : नोंद केली जावी. नोंद केली गेली असं समजावं. (पटकन) पण हे साला भलतंच होत आहे. आरोपी नाही म्हणजे सगळी केसच फिसकटली. आता काय करायचं?
सोनावणे : मी लॉर्ड, किंवा हा जोशी म्हणतो तसं मायबाप काय असेल तें, लॉर्ड, आरोपीवरचा भयंकर गुन्हा लक्षात घेता आरोपीची गैरहज़ेरी जास्तच महत्वपूर्ण वाटते. तरी आरोपीवरील गुन्हा सिद्ध झाला असं समजून आरोपीला शिक्षा सुनावली जावी.
जोशी : मी लॉर्ड... (चटकन जीभ चावून) माय लॉर्ड, ही फालतू सूचना आम्हास एकदम अमान्य आहे. या संदर्भात मी चोपदार श्रीयुत गुप्ते यांस साक्षीदार म्हणून उभं करण्याची परवानगी विचारतो.
देशपांडे : च्यायला, हे सगळंच उलटं चाललंय. आरोपी हज़र नाही, आणि साक्षीदारांच्या परेडीला मात्र सुरवात. चला ठीक है. परवानगी आहे.
जोशी : धन्यवाद.
गुप्ते : (ओरडून) साक्षीदार हाज़िर है? (काही वेळाने) हो, हाज़िर है. (पुढे होवून साक्षीदाराच्या खुर्चीजवळ उभा होतो.)
जोशी : (हातातली डिक्शनरी पुढे करून) शपथ घ्या.
गुप्ते : (डिक्शनरीवर हात ठेवून) चोरून आणलेल्या या ऑक्सफर्ड डिक्शनरीवर हात ठेवून मी शपथ घेतो की खरं कधी सांगणार नाही आणि खोट्याशिवाय दुसरं काही बोलणार नाही.
जोशी : ही कोर्टाची बेइज़्ज़ती आहे. नीट शपथ घ्या.
गुप्ते : राहिलं. मी या गीतेची शपथ घेवून सांगतो की फक्त खरं बोलेन.
जोशी : थॅंक्स. आरोपीचं नाव?
गुप्ते : प्रदीप कमलाकर गुप्ते...ऐं, चुकलं. अहो, आरोपीचे वकील, मी इथं साक्षीदार म्हणून उभा आहे, आरोपी म्हणून नव्हे.
जोशी : सॉरी. साक्षीदाराचं नाव?
गुप्ते : प्रदीप कमलाकर गुप्ते.
जोशी : तुम्हीं आरोपीला ओळखता?
गुप्ते : आरोपी, म्हणजे ही शाळाच ना? या जन्मठेपीच्या शिक्षेला कोण ओळखत नाही?
देशपांडे : (प्रेक्षकांना) अरे मूर्खांनो, असले काही विनोद निर्माण झाले तर हसायचं असतं. (हंशा. बाकावर पट्टी आपटून) ऑर्डर, ऑर्डर. (शांतता)
जोशी : मला माझ्या प्रश्नाचं सरळ उत्तर हवंय. तुम्ही आरोपीला, म्हणजे आपल्या वर्गशिक्षकाना, ओळखता?
गुप्ते : हो. चांगलंच ओळखतो.
जोशी : किती वर्षं?
गुप्ते : गेली सहा वर्षं. पाचवी ते आठवीपर्यंत.
जोशी : पाचवी ते आठवीपर्यंत म्हणजे फक्त चार वर्षं झाली.
गुप्ते : मी वर्गशिक्षकांना ओळखतो, पण तुम्ही मला ओळखत नाही. मी दोनदा एकेका वर्षात दोनदोन वर्षं काढलीयत.
( पुन्हा हशा, पुन्हा "ऑर्डर, ऑर्डर", पुन्हा शांतता. )
जोशी : तुम्ही आरोपीला शेवटी केव्हा पाहिलं?
गुप्ते : दहा-पंधरा मिनिटांपूर्वी.
जोशी : काय करताना?
गुप्ते : स्टाफ़रूममध्ये दुसरं काय करतात? एकतर भटाकडच्या चहाबरोबर मिसळ खाताना, किंवा आम्हां मुलांचं आयुष्य कसं अधिक खडतर बनवायचं याचं प्लॅनींग करताना.
जोशी : माय लॉर्ड, या महत्वाच्या गोष्टीची नोंद केली जावी.
देशपांडे : ए जोश्या, एक मिनीट थांब. तू मघापासून खर्‍या वकिलासारखं "याची नोंद केली जावी...त्याची नोंद केली जावी" म्हणतोयस खरा. पण इथं नोंद करायला आहे कोण? (प्रेक्षकांकडे पाहून) ए, तुमच्यापैकी कुणीतरी वही व पेन्सील घेवून इथं या. लवकर. (प्रेक्षकातून पाठारे हातात एक वही व पेन्सील घेवून येतो आणि एका कोपर्‍यात खुर्ची घेवून बसतो.) हं, काम पुढे चालूं द्या. ए पाठारे, मघाच्या गोष्टींची नोंद करून ठेव.
जोशी : मिस्टर गुप्ते, तुम्ही आपल्या भटाला ओळखता?
गुप्ते : हो.
जोशी : चांगलं?
गुप्ते : अगदी चांगलं. पाचवी ते आठवीच्या माझ्या सहा वर्षांच्या कारकिर्दींत.
( हंशा -- ऑर्डर, ऑर्डर, शांतता. )
जोशी : भटाबद्दल तुमचं काय मत आहे?
सोनावणे : (उभा राहून) युअर हॉनर... (जोशीकडॆ पाहून) अससुद्धां चालतं कोर्टात... युअर हॉनर, हा वादाबाहेरचा प्रश्न आहे. ऑब्जेक्शन.
जोशी : ऑब्जेक्शनवर ऑब्जेक्शन. आरोपी कोर्टात वेळेवर का हज़र राहू शकला नाही एवढंच आम्ही सिद्ध करू इच्छितो.
देशपांडे : नो ऑब्जेक्शन, म्हणजे objection over-ruled. पुढे.
जोशी : थॅंक यू. हां, तर मिस्टर गुप्ते, तुमचं आपल्या भटाबद्दल काय मत आहे?
गुप्ते : भिकार. आज दिलेली ऑर्डर उद्यापर्यंत मिळाली तर नशीब. व चहाची तर गोष्टच नको. तो घशाखाली उतरणं महा कठीण असतं.
जोशी : नोंद केली जावी. एकूण तुम्ही आरोपीला शेवटी पाहिलंत ते चहा पिताना?
सोनावणे : आरोपी पक्षाचे वकील नक्की काय सिद्ध करू पहात आहेत?
जोशी : एवढंच की जो चहा घशाखाली सुद्धा उतरत नाही तो चहा संपवून येताना आरोपीला थोडा उशीर होणं साहजिकच आहे.
गुप्ते : आता बस्स कर ना. ते बघ, सर आलेच. झगडाच खतम. जाऊ मी आपल्या जागेवर? (जोशी मान हलवतो, गुप्ते परत आपल्या जागेवर बसतो.)
देशपांडे : आरोपी हाज़िर है?
शिक्षक : (आत येत) हो, हाज़िर है.
देशपांडे : गुप्ते, सरांना आरोपीचा स्टॅण्ड दाखवा. (गुप्ते शिक्षकांना आरोपीच्या खुर्चीकडे घेवून जातो.) जोशी, आरोपी हज़र आहे.
जोशी : ऑब्जेक्शन. आरोपीवरचा गुन्हा अजून सिद्ध व्हायचा आहे.
देशपांडे : सोनावणे, तुम्ही आरोपीला प्रश्न विचारू शकता.
सोनावणे : आरोपीचं नाव?
शिक्षक : श्रीयुत राम कदम.
सोनावणे : उद्योग?
खाडिलकर : विद्यार्थ्यांना छळणं, आणि काय?
देशपांडे : खाडिलकर, हे कोर्ट आहे, मस्करी नाही. विचारल्याशिवाय बोलूं नका.
सोनावणे : आपला उद्योगधंदा?
शिक्षक : (स्मितहास्य करून) या प्रश्नाचं खरं उत्तर देण्याची गरज़ आहे का?
देशपांडे : या उद्धट प्रश्नाचा अर्थ काय?
शिक्षक : (हसत) अर्थ एवढाच की मी अजून शपथ घेवून सत्य सांगण्यास बाध्य झालेलो नाही.
गुप्ते : (घाईघाईने डिक्शनरी जवळ आणून) शपथ घ्या.
शिक्षक : (डिक्शनरीवर हात ठेवून) ईश्वरसाक्ष खरं सांगेन, खोटं सांगणार नाही.
सोनावणे : उद्योग?
शिक्षक : मी _________ शाळेत आठवी ’क’चा वर्गशिक्षक आहे.
सोनावणे : किती वर्ष?
शिक्षक : गेली दहा वर्षं मी या शाळेत शिकवतोय.
सोनावणे : तुमच्यावर केलेला आरोप तुम्हाला मान्य आहे?
शिक्षक : आरोप काय आहे ते कळल्याशिवाय तो मान्य अथवा अमान्य करण्याचा प्रश्नच येत नाही.
देशपांडे : फिर्यादीला हाज़िर करा.
खाडिलकर : (पुढे होत) मी लॉर्ड, मी हाज़िर है.
जोशी : ए, ते फक्त वकिलांनी म्हणायचं असतं.
खाडिलकर : चुकलो, सरकार. आम्हां सर्व मुलांचा शाळा नावाच्या आरोपीवर असा आरोप आहे की इथं आम्हाला किंचितसुद्धा आवड नसलेले विषय शिकवून आमचा शारीरिक आणि मानसिक छळ केला जातो.
सोनावणे : बोला मिस्टर कदम, आरोप कबूल?
शिक्षक : एकदम नाकबूल.
सोनावणे : जज्जसाहेब, हा गुन्हा सिद्ध करण्यासाठी मी काही साक्षीदार हज़र करण्याची परवानगी मागू इच्छितो.
देशपांडे : खुश्शाल हाज़िर करा. परवानगी विचारण्याची देखील गरज नाही.
सोनावणे : साक्षीदार नंबर एक हाज़िर है?
परांजपे : (आत येत) केव्हांपासून हाज़िर है, सरकार. (गुप्तेने पुढे केलेल्या डिक्शनरीवर हात ठेवून) देवाशपथ खरं सांगेन.
सोनावणे : Good. तुमचं नाव?
परांजपे : श्रीधर सत्यवान परांजपे.
सोनावणे : तुम्ही आरोपीला ओळखता?
परांजपे : चांगलंच ओळखतो. वर्गशिक्षक आहेत ते आमचे.
सोनावणे : कायकाय विषयांचा अभ्यास घेतात ते?
परांजपे : बहुतेक सगळ्या विषयांचा.
सोनावणे : या अभ्यासाविषयी तुम्हाला काय वाटतं?
परांजपे : अगदी रामदास स्वामींसारखं जंगलात पळून जावसं वाटतं.
सोनावणे : नोंद व्हावी.
परांजपे : शाळेत एकदम असंबद्ध, फालतू विषय शिकवले जातात.
सोनावणे : उदाहरण देवू शकाल?
परांजपे : उदाहरणांचंच उदाहरण देतो ना!. ह्या चार-पांच संख्यांचा ल.सा.वि. शोधा.
सोनावणे : (गोंधळून जावून) म्हणजे काय?
परांजपे : इथं कुणा लेकाला माहीत आहे? पण मला हे उदाहरण सोडवता येईना म्हणून मी घरी गेल्यावर बाबांना दाखवलं. त्यांनी काय उत्तर दिलं असेल?
देशपांडे : (उत्सुकतेने) काय?
परांजपे : ते म्हणाले (नक्कल करीत) "अरेच्चा, हे ल.सा.वि. आणि म.सा.वि. बरेच लबाड दिसताहेत. आम्ही लहान असल्यापासून त्यांना शोधत आलोय. अजून सापडत नाहीत म्हणजे आहे काय प्रकार?" तर सरकार, जे उदाहरण आमच्या वडिलांना सुद्धा येत नाही ते आम्हीं सोडवावं अशी अपेक्षा का?
देशपांडे : बरोब्बर आहे.
जोशी : मी लॉर्ड, या साक्षीदाराला काही प्रश्न विचारायची परवानगी असावी.
देशपांडे : परवानगी आहे.
जोशी : हे ल.सा.वि.चं उदाहरण कठीण आहे असं तुमचं म्हणणं आहे. हा प्रश्न तुम्हाला येत नाही हे पाहिल्यावर त्यांनी तुम्हाला दुसरं सोपं उदाहरण विचारलं होतं, बरोबर?
परांजपे : हो, साध्या गुणाकाराचं. पंधरा पाचे किती असं विचारलं त्यांनी.
जोशी : त्या प्रश्नाचं उत्तरही दिलं नाही तुम्ही? का?
परांजपे : नाही दिलं उत्तर. पण त्याला कारण आहे. तुम्ही मला सांगा, पंधरा पाचे किती?
जोशी : अगदी सोप्पं आहे. पंच्याहत्तर.
परांजपे : खाडिलकर, तुम्ही सांगा.
खाडिलकर : पंच्याहत्तर. त्यात काय कठीण आहे?
परांजपे : आणि माय लॉर्ड, माझी खात्री आहे की या सोप्या प्रश्नाचं उत्तर अगदी तुम्हाला देखील येतं.
देशपांडे : नक्कीच येतं. पण तुम्हाला नक्की काय सिद्ध करायचंय? असले सोपे प्रश्न विचारून माझा अपमान करू नका. आणि कोर्टाचा किमती वेळ सुद्धा दवडू नका.
परांजपे : हेच, नेमकं हेच म्हणायचं आहे मला. ज्या प्रश्नाची उत्तरं कुणाहि सोम्यागोम्याला सहजपणे येतात ते प्रश्न आम्हाला विचारून आमचा अपमान का करावा? हा आमचा मानसिक छ्ळ आहे.
देशपांडे : बरोबर आहे. (प्रेक्षकांना) मूर्खांनो, टाळ्या वाजवा. (सगळेजण टाळ्या वाजवतात.)
परांजपे : अजून एक उदाहरण देतो. अर्ज़ किया है. एका टाकीत एका तासाला १५० गॅलन पाणी भरतं. त्याच टाकीतून एका तासाला ७० गॅलन पाणी गळतं. अन उत्तर काय हवंय तर म्हणे, टाकीत जर सातशे गॅलन पाणी मावत असेल तर ती टाकी किती तासात भरेल?
जोशी : या प्रश्नाला तुमचा विरोध का?
परांजपे : बरीच कारणं आहेत. कारण नंबर एक, मुंबईच्या लोकांना नगरपालिकेकडून इतकं पाणी कधीच मिळत नाही. आजकालचे नळ म्हणजे फक्त स्मारकं म्हणूनच उभे आहेत. असल्या परिस्थितीत आम्ही हे असत्य का सहन करावं? हा आपल्या राष्ट्रपित्याचा म्हणजे बापूंचा अपमान आहे. कारण नंबर दोन, असले फुटके हौद बांधणार्‍या इंजीनीयर्सना नगरपालीकेने नोकरी तरी का द्यावी? आणि तिसरं महत्वाचं कारण म्हणजे असल्या फुटक्या हौदांची उदाहरणं आम्हां भोळ्या, निरागस, व अजाण बालकांपुढे ठेवून आमच्या नीतिमत्तेला धक्का पोचवला जातोय. माझ्या मते असली फुटकी व जळकी उदाहरणं देणार्‍या सर्व गणिताची पुस्तकं एकत्र करावीत आणि यापैकीच एखाद्या फुटक्या हौदात फेकून त्यांना गटारात वाहून देवू जावी. ये ज़ुल्म हम नही सहेंगे, नही सहेंगे. (प्रेक्षकांना उद्देशून) ओरडा रे, तुम्हीसुद्धा ओरडा.
देशपांडे : थांबा रे, मी सांगितल्याशिवाय मुळीच ओरडायचं नाही.
सोनावणे : बास्स. तात्पुरते प्रश्न संपले. दुसर्‍या साक्षीदाराला पुकारण्यात यावं.
गुप्ते : साक्षीदार नंबर दो हाज़िर है?
कुलकर्णी : (प्रवेश करीत) बराच वेळपासून हाज़िर है. (परांजपेने रिकाम्या केलेल्या जागी उभा राहून शपथ घेतो.) ईश्वरसाक्ष खरं सांगेन, खोटं सांगणार नाही.
सोनावणे : आरोपी तुम्हाला अजून कायकाय विषय शिकवतात?
कुलकर्णी : इतिहास, भूगोल, भाषा...
सोनावणे : बास्स, परवाचा प्रसंग आठवतोय?
कुलकर्णी : हो. इतिहासाच्या परीक्षेतील गोष्ट आहे. प्रश्नांचे काही इरसाल नमूने पेश करू इच्छितो. (खिशातून पेपर काढून) हां. शिवाजीचा जन्म कुठे व केव्हा झाला?
जोशी : सोपा प्रश्न आहे.
कुलकर्णी : कुठे झाला याचं उत्तर सोपं असेल कदाचित. माझ्यासारखाच त्याचा जन्म एखाद्या हॉस्पिटलमध्येच झाला असावा. पण केव्हा व का झाला हे मला बिचार्‍याला काय माहीत? त्यानं मला आपल्या बारश्याला थोडंच बोलावलं होतं? आणि हा प्रश्न बघा. शिवाजीने कोणकोणते किल्ले कितीकिती साली जिंकले? च्यायला! त्याला स्वत:ला माहीत नाही तर मला कसं माहीत असेल? स्वत: जिंकलेल्या किल्ल्यांचा हिशेब त्याला स्वत:ला ठेवता येत नव्हता तर लेकाने एखाद्या बॅंकेत खातं उघडायला पाहिजे होतं. घे, जिंकला किल्ला की टाकला बॅंकेत, जिंकला किल्ला, टाकला बॅंकेत. काम तमाम. आता त्याच्या किल्ल्यांवरून आमचा कडेलोट का?
देशपांडे : Interesting! Very interesting!! अजून काही?
कुलकर्णी : आहे ना. गेल्या आठवड्यात याच सरांनी मला विचारलं, "अफ़ज़लखानाचा वध कुणी व कसा केला?" आता घ्या. वध अफज़लखानाचा झाला अन उलटतपासणी मात्र आमची. मला त्याच्या वधाची जरासुद्धा कल्पना नव्हती. मला जर आधी कळलं असतं तर मी त्याला सावध केलं असतं की?
जोशी : फालतू बडबड नको. तुम्ही त्या प्रश्नाचं उत्तर काय दिलं?
कुलकर्णी : हे बघा, मी गीतेची शपथ घेवून खरं सांगेन असं म्हटलं ते उगीच नाही. मी त्यावेळी खरं सांगितलं अन आताहि खरंच सांगतो. मी अगदी कळकळून सरांना सांगितलं, "सर, मला खरोखरच माहीत नाही. मी तो खून नाही केला." पण त्यांचा विश्वास बसेना. त्यांनी पुन्हा दरडावून विचारल, "बोल, अफज़लखानाचा वध कुणी व कसा केला?" मी तर भीतीने थरथरा कापायला लागलो. म्हटलं, साला हे भलतंच लचांड निर्माण झालं. दुसर्‍या दिवशी बाबांना घेवून मी शाळेत गेलो.
जोशी : कशाला?
कुलकर्णी : स्वत:चं निरपराधित्व सिद्ध करायला. सिद्ध करून दाखवायला की अफज़लखानाच्या वधाशी माझा काहीच संबध नव्हता. त्या दिवशी मी अन बाबा "कातिल कौन?" या पिक्चरला गेलॊ होतो.
सोनावणे : मग काय झालं?
खाडिलकर: मग काय? सरांनी परत मला पकडलं आणि तोच प्रश्न विचारला. "बोल, अफज़लखानाचा वध कुणी, कसा व केव्हा केला?" मला सुद्धा नक्की माहीत नव्हतं. कारण त्या दिवशी मी माझ्या मावसआतेबहिणीच्या चुलत-मामेभावाच्या मुलाच्या बारश्याला गेलो होतो. पण माझा अंदाज़ होता की हा खून एखाद्या निर्ढावलेल्या गुन्हेगाराने केलेला असावा.
जोशी : मग?
खाडिलकर : आमच्या दोघांच्याहि उत्तरांवर अविश्वास दाखवून सरांनी आम्हाला वर्गाबाहेर काढलं. किती अपमानित झालो आम्ही त्या दिवशी! काय यातना झाल्या आमच्या मनाला त्या दिवशी, काय सांगू? छे, आजही तो प्रसंग आठवला की रडू येतं (मुसमुसून रडायला लागतो.)
देशपांडे : ऑर्डर, ऑर्डर. कोर्टात रडायला परवानगी नाही.
खाडिलकर : मग मला बाहेर जायची परवानगी असावी. माझ्यानं हे सहन होत नाही.
देशपांडे : फिर्यादीपक्षाच्या वकिलांना अजून काही प्रश्न विचारायचॆ आहेत? मला ही रडारड बघवत नाही.
सोनावणे : साक्षीदार म्हणून मिस्टर पाठारेना प्रश्न विचारायची परवानगी असावी.
देशपांडे : परवानगी आहे. नाईलाज आहे. तोपर्यंत नोंदीच्या वहीत मीच नोंद करतो.
( पाठारे आपली वही देशपांडेच्या हातात देतो व साक्षीदाराच्या खुर्चीजवळ उभा रहातो. )
पाठारे : ईश्वरसाक्ष जे सांगायचं आहे ते सांगेन आणि जे सांगू नये ते सांगणार नाही.
सोनावणे : तुमचं नाव?
पाठारे : प्रदीप जयवंत पाठारे. इयत्ता आठवी ’क’.
सोनावणे : थॅंक्स. आरोपी तुम्हाला अजून कोणते विषय शिकवतात?
पाठारे : विषय बरेच शिकवतात, पण माझा राग त्या भूगोलावर आहे.
जोशी : का?
पाठारे : फालतू विषय आहे अगदी. हे प्रश्नच वाचा ना. दक्षिण आफ्रिकेत काय पिकतं? आता तिथं सोनं पिकलं तरी आम्हाला काय उपयोग त्याचा? मग म्हणे युरोपमध्ये हवा कसल्या प्रकारची आहे? तुम्ही सांगा, या प्रश्नाला काही अर्थ? साला, नकाशात युरोप दाखवायचा म्हणजे माझी हवा टाइट होते. उत्तम असेल हवा, पण मला काय करायचंय? हवाच खायची असेल तर आपल्या भारतात कमी का खायला मिळतं? वाट्टेल तेवढी हवा खा. हवेवर रेशन नाही. हवी तेवढी खा, हवी तिथं खा, हवी तेव्हा खा. कुणी एका शब्दाने विचारणार नाही. आता या विषयाचा काय संबंध आहे आपल्या रोजच्या किंवा भावी जीवनाशी? मग कशाला हवेत असले विषय?
देशपांडे : सत्य वचन. हा छळ आहे, छळ.
सोनावणे : नोंद व्हावी, मी लॉर्ड. (देशपांडे लिहून घेतो.) That's all, My Lord. माझे प्रश्न संपलेयत.
देशपांडे : मिस्टर जोशी, आरोपीचा वकील या नात्याने तुम्हाला कुणाला काही विचारायचं आहे?
जोशी : (वैतागून) प्रश्न काय विचारणार, कप्पाळ? आमची बाजू आधीपासून लंगडी. किती म्हणून संभाळणार?
देशपांडे : सर, चुकलो, मिस्टर कदम, तुम्हाला काही सांगायचंय?
शिक्षक : बरंच काही.
देशपांडे : Go ahead. (स्वत:शीच) उपयोग काहीहि होणार नाही. (मोठ्याने) पण बोला.
शिक्षक : आम्हां शिक्षकांची दैना काय सांगणार, आणि कुणाला सांगणार? शिक्षक मुलांचं भविष्य घडवतो म्हणतात. पण आमचं भविष्य? पगार पुरेसा मिळत नाही, आणि मिळतो तेव्हा वेळेवर मिळत नाही. ध्येय म्हणून आम्ही जिवाचं रान करून पोरांना शिकवतो. आम्हाला कळत का नाहीत त्यांच्या अडचणी? वरून बोर्डाकडून वेळोवेळी circulars येत असतात. शिक्षणाच्या नावाने वारंवार प्रयोग केले जातात. आमचे हातही बांधले गेलेले असतात. आम्हालाही वाटतं की आयुष्यात पुढे उपयोग न येणारे प्रश्न विचारून मुलांना छळू नये. परीक्षेचं भूत आमच्याहि मानगुटीवर बसलेलं असतं. दिलेल्या वेळात पोर्शन संपवा; करमणूकीचे कार्यक्रम सुद्धा घ्या; निवडणुकीच्या वेळी कामं करा. वरून तक्रारी, मॅनेजमेण्ट्च्या तक्रारी, विद्यार्थ्यांच्या तक्रारी, त्यांच्या आईबापांच्या तक्रारी, घरी स्वत:च्या मुलांकडे नीट लक्ष देता येत नाही म्हणून घरातून तक्रारी. तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार म्हणतात ना, तेंच खरं. तरीहि मुलांचं कल्याण व्हावं म्हणून आम्ही शिक्षकवर्ग ही वाटचाल चालू ठेवतो. आणि या विषयांचं म्हणाल तर सगळेच विषय काही टाकाऊ नसतात. आपला भूतकाळ किती उज्ज्वल होता हे कळल्यानं आपण पुढे येणार्‍या भविष्याचं स्वागत करूं शकूं. त्यासाठी इतिहास हवा. या अणूयुगात जग खूप छोटं बनत चाललं आहे. हे विश्वचि माझे घर ही भावना खरी ठरत चालली आहे. अशाप्रसंगी केवळ भारतातील नव्हे तर आजूबाजूच्या जगातील देशांविषयी जाणून घेणं ज़रूरीचं आहे. यासाठी भूगोल हवा. गणित ... (देशपांडे एक भलीमोठी जांभई देतो.) तुम्हाला भयंकर कंटाळा आलेला दिसतो. मला इतर काही बोलायचं नाही. मी माझं भाषण आवरतं घेतो.
सोनावणे : मी लॉर्ड, केस संपलेली आहे. आपल्यापुढे सादर केलेल्या सर्व पुराव्यांवरून आरोपीवर केलेले आरोप किती सत्य आहेत हे आपल्याला कळून चुकलं असेलच. तेव्हा मी न्यायालयाला विनंती करतो की कसलीहि दयामाया न दाखवतां आरोपीला कठोरात कठोर शिक्षा सुनावण्यात यावी.
जोशी : माय लॉर्ड, आरोपीची बाजू अगदीच लंगडी आहे. त्यामुळे मी बचावाचं भाषण करून न्यायालयाचा आणि इतर सगळ्यांचा वेळ व्यर्थ घालवू इच्छीत नाही. तरीसुद्धां न्यायमूर्तींनी हे लक्षात ठेवावं की समाजाला लागलेला अज्ञानाचा रोग दूर करण्याकरिता परमेश्वररूपी डॉक्टराने नेमलेलं शाळा हे कडू पण आवश्यक औषध आहे. या सर्व गोष्टी लक्षात घेवून न्यायमूर्तींनी आरोपीला सौम्य शिक्षा द्यावी हीच विनंती.
देशपांडे : (विचार करीत प्रत्येक शब्द सावकाश उच्चारीत) न्यायमूर्तीने दोन्ही पक्षाच्या बाजू ऐकल्या आहेत. मी आरोपीला शिक्षा देत आहे ती केवळ माझ्या स्वत:च्या समाधानासाठी. शिक्षकवर्गाने आम्हा मुलांना शिक्षा म्हणून हे अमक्याच वेळा लिहा, ते तमक्याच वेळा लिहा असं अनेकदा सांगितलंय. माझ्या मते सूडाचा आनंद काही औरच असतो. म्हणून मी आर्रोपीला अशी शिक्षा फर्मावीत आहे की तो आपल्या डायरीत पानाच्या एका बाजूला सुवाच्य अक्षरात शंभर, नाही, हज़ार वेळा लिहून आणेल की यापुढे आरोपी उगीचच मुलांचा छळ करणार नाही. त्यांना बाकावर उभं करणार नाही. वर्गाच्या बाहेर काढणार नाही. आणि ही शिक्षा उद्यापर्यंत अमलात आणली जावी. अजून शिक्षा ही की रोज मुलांचा छळ होतोच. निदान उद्यातरी मुलांना हा छळ सहन करावा लागणार नाही अशी सोय केली जावी. म्हणजे उद्या शाळा नावाची संस्था बंद ठेवावी. सुटी जाहिर करावी. नाही, जज्ज या अधिकाराने मी शाळेला सुट्टी जाहिर करतोच.
( न्यायाधीशाचा निर्णय ऐकून प्रेक्षकातली मुले आनंदाने ओरडायला लागतात. देशपांडे हातातली पट्टी आपटून ओरडायला लागतो, "ऑर्डर, ऑर्डर". हा सगळा गोंधळ चालू असतानाच पडदा पडायला सुरू होतो. )

लेखक
लक्ष्मीनारायण हटंगडी
EC51/B104, Sai Suman CHS,
Evershine City, Vasai (E)
PIN 401208
(E-mail: suneelhattangadi@gmail.com)

होळीचा हुडदंग!

होळी आली .. तसा अद्याप वेळ आहे, पण होळी आपल्या दारावर टिचक्या मारीत आहे. होळीबरोबर इतर अनेक गोष्टी आपल्या दारावर फक्त टिचक्याच नव्हें, तर हातोडा मारीत आहेत असं म्हणायला हरकत नाहीं.. उदाहरणार्थ, लवकरच सुरू होणारं शाळेचं नवीन वर्ष; मुलांची झोप उडवणार्‍या वार्षिक परीक्षेचा आईबापांवर होणारा (नको तेवढा) विपरीत परिणाम; या निमित्ताने आईबापांचा आपल्या मुलांमुलींवर वाढत जाणारा दबाव; (ओघाओघाने येणार्‍या आत्महत्तेच्या सत्रांचा उल्लेख मी मुद्दामच करीत नाहींय !); के. जी. च्या वर्गात ऍडमिशन मिळवण्यासाठी शिकवण्यांचे वर्ग; त्यापाठोपाठ शाळाशाळांतून के. जी. प्रवेशाच्या मुलाखती ... एक ना दोन ! तर चला, या गंभीर वातावरणाला थोडं हलकं करायचा एक हुडदंगी नाट्यमय प्रयत्न करूंया. पहिल्या प्रवेशाचं नांव आहे "के. जी. मुलाखती".

के. जी. मुलाखती

सूत्रधार : नमस्कार मित्रहो, शिक्षण क्षेत्रात एक क्रांति घडून येत आहे. विद्वान लोकांनी आपलं मत व्यक्त केलं आहे की आईबापांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा परिणाम मुलांच्या वाढीवर होत असतो. म्हणूनच मुलांना के. जी.च्या वर्गात प्रवेश देण्यासाठी, मुलांबरोबर, त्यांच्या आईबापांच्या मुलाखती घेण्याची प्रथा शाळाशाळांत सुरू केलेली आहे. एक नमूना पेश आहे.
( एका नेहमीच्याच शाळेतील एक नेहमीचंच ऑफीस. मुलाखत घेणारी बाई हातात एक पिशवी घेऊन प्रवेश करते. येतांच समोरच्या टेबलावर पिशवीतील काही लहानमोठे लाकडी ठोकळे पसरते; आपल्या जीनच्या खिशातून एक पिस्तूल काढून हवेत चालवते, व घोषणा करते. )
बाई : के. जी. ऍडमिशनच्या मुलाखती सुरू होऊं देत. पहिला बळी आत पाठवा. (एक घाबरलेला गृहस्थ आपली नखं चावीत प्रवेश करतो.) मिस्टर, घाबरण्याचं काहीहि कारण नाहीं. (तिच्या लक्षात येतं की तो आपल्या हातातील पिस्तुलाला घाबरला आहे, व ती आपलं पिस्तूल खिशात लपवते.) तुमचं नांव?
माणूस १ : पटेल.
बाई : (जरबीने) संपूर्ण नांव सांगा.
माणूस १ : श्रीयुत रामजीभाई देवजीभाई पटेल.
बाई : शिक्षण?
माणूस १ : गुजरात युनिव्हर्सिटीतून एम. कॉम.
बाई : (रुक्षपणे) आता हे ठोकळे त्यांच्या रंगांप्रमाणे या टेबलावर मांडा. (काहीवेळ तो ठोकळे लावायचा निष्फळ प्रयत्न करतो.) नापास. पुढल्या महिन्यात परत या. (तो घाबरून बाहेर पळतो.) पुढील पालक कोण आहे? (बाहेरून सूट घातलेला एक माणूस येतो.) हं, नांव?
माणूस २ : (आत्मविश्वासाने) डॉक्टर अनंतस्वामी रंगस्वामी मुदलियार. माझं संपूर्ण नाव. मूळ वास्तव्य चेन्नई. गेली बरीच वर्षं मुंबईत स्थाईक.
बाई : सेनेची सैनिक नाहींय मी. इतिहास-भूगोल विचारला नाहीं. शिक्षण कुठपर्यंत झालंय?
माणूस २ : बॉस्टन युनिव्हर्सिटीतून M.B.B.S, F.R.C.S.
बाई : कळलं. सबंध बाराखडी नकोय. मला सांगा, इंग्रज़ी एस. आणि यू.च्या मधे कुठलं अक्षर येतं?
माणूस २ : सोपं आहे. (हातावरच्या घड्याळाकडे पहात) टी.
बाई : उत्तम. बाहेर वाट पहा. तुमच्या मुलाचा इण्टरव्यू झाला की तुम्हाला उत्तर मिळेल. बाहेर उभे रहा.
माणूस २ : माझ्या टीची म्हणजे चहाची वेळ झाली. थॅंक यू. (बाहेर जातो.)
बाई : पुढल्या पालकाला आत पाठवा. (माणूस ३ आत येतो.) नांव?
माणूस ३ : श्रीयुत मनसुख रणधीर तनखारामानी. उल्हासनगर युनिव्हर्सिटीतून प्रथम श्रेणीतून एम. कॉम. पास. बॅंकेत ...महिन्याची कमाई सांगू?
बाई : (रुक्षपणे) जास्त बोलायचं काम नाहीं. हा कागद-पेन्सील घ्या व एक कोंबड्याचं चित्र काढून दाखवा. (माणूस कागदावर कसलंतरी चित्र काढतो व कागद बाईला देतो.) तुमचा कोंबडा कोंबड्यासारखा नाहीं, अंड्यासारखा दिसतो.
माणूस ३ : कारण मी अंडाहारी आहे, कोंबडी खात नाहीं. काही दिवसांनी त्यातून कोंबडा बाहेर येईल, तेव्हां बघा. (तिच्या उत्तराची वाट न पहाता निघून जातो.)
बाई : बापरे, कसले कसले लोक येतात के. जी.च्या मुलाखतींसाठी ! (मोठ्याने) हं, पुढचा कोण आहे, आत या.
( बाहेरून एक मुलगा प्रवेश करतो. )
मुलगा १ : मॅडम, लवकर इंटरव्यू सुरू करा. मला घाई आहे. माझा क्रिकेटचा गेम अर्धा सोडून आलोय.
बाई : (तोंडावरचा घाम पुसून) नाव सांग.
मुलगा १ : "प्लीज़" म्हणा. चांगल्या संस्कारांचं लक्षण असतं. असूं दे. माझं नांव मनोज अनंतस्वामी रंगास्वामी मुदलियार. माझे बाबा डॉक्टर आहेत. आणि प्लीज़, हा डॉक्टरकीचा विषय सोडून दुसरे कुठलेही प्रश्न विचारा. मला डॉक्टर व्हायचं नाहीं.
बाई : औधोगिक क्रांतीविषयी तुला काय माहिती आहे? .... प्लीज़ ... सांग.
( मुलगा १ न थांबता धडाधड उत्तर देतो. )
मुलगा १ : अजून काही माहिती हवीय? ( बाई घाबरून घाम पुसायला लागते. ) प्लीज़, टेंशन घेऊ नका. रिलॅक्स.
( मुलगा मागे न बघता बाहेर निघून जातो. बाईला भलताच घाम सुटला आहे. )
बाई : (नर्व्हस) नेक्स्ट....
( बाहेरून मुलगा २ आत येतो. )
मुलगा २ : बाई, तुम्हीं बसा ना. माझा मित्र मनोज म्हणाला, तुम्हीं भयंकर नर्व्हस आहात म्हणून. घाबरू नका, जास्त वेळ घेणार नाहीं तुमचा. माझं नाव अमिताभ रामजीभाई पटेल. माझे बाबा जास्त शिकलेले नाहीत म्हणून माझ्या के. जी.च्या ऍडमिशनसाठी उगीचच टेंशन घेतात.
बाई : भारतातील सुवर्णयुगाबद्दल तुला काय माहिती आहे?
मुलगा २ : माझे बाबा, आजोबा, पणजोबा आणि आमच्या घराण्यातले सगळे जोबा सोन्याचांदीचे मोठे व्यापारी होते. त्यांच्या मनांत आहे की मीसुद्धा त्यांच्यासारखाच सोन्याचांदीचा व्यापार करावा. पण मला शिकून मोठा डॉक्टर व्हायचं आहे. तेव्हां त्याविषयी तुम्हांला कांही विचारायचं असेल तर ठीक, नाहींतर तुमचा, आणि महत्वाचं म्हणजे माझा अमूल्य वेळ दवडूं नका. आणि मी बाहेर गेल्यावर आधी आपला घाम पुसा. नाहीतर माझ्यामागून येणार्‍या मुलावर वाईट इंप्रेशन पडेल.
( तिच्या उत्तराची वाट न पहाता तडातडा निघून जातो. बाई घाम पुसत असते तेवढ्यात मुलगा ३ प्रवेश करतो. )
मुलगा ३ : हाय. माझं नाव ह्रितीक शाहमीर पचपन.
बाई : हे नांव थोडं फिल्मी नाहीं वाटत?
मुलगा ३ : असेल. पण मला आवडतं. मी तसा थोडा... नाहीं, जरा जास्तच फ़िल्मी आहे. माझ्या बाबांना सुद्धां आवडतं हे नांव. माझ्या बाबांचं नांव तनखारामानी आहे, पण त्यांना तनखा, म्हणजे पगार, वगैरे काहीं मिळत नाहीं. त्याची गरजच पडत नाहीं त्यांना. कारण मी सिनेमांतून व टीव्हीवर ऍड्स मधून कामं करतो. महिन्याला सत्तर-ऐंशी हज़ार सहज मिळतात, म्हणून डॅडने आपली बॅंकेतली जॉब सोडली. सध्या सगळं घर माझ्या कमाईवर चालतं. तेव्हां खरं तर मला शाळा-कॉलेजात ऍडमिशन घ्यायची सुद्धां गरज नाही. पण मग मलाच कधी तरी या सगळ्याचा कंटाळा येतो, म्हणून शाळेत येऊन मस्ती करावसं वाटतं. अजून काही जाणून घ्यायचंय? प्लीज़, मी जाऊं शकतो? सॉरी, आपला खूप वेळ खाल्ला. थॅंक्स. (नाच करीत बाहेर निघून जातो.)
( बाई काय बोलावं हे न सुचून पटकन समोरच्या खुर्चीवर बसते. )
सूत्रधार : (प्रवेश करून) तर मंडळी, तुमच्यापुढे पेश केलेले हे नमूने तुम्हांला कसे आवडले हे ज़रूर कळवा. धन्यवाद. (बाहेर निघून जातो.)


* * * * *

लक्ष्मीनारायण हटंगडी
वसई (पूर्व)

बंडूचा अभ्यास!

( पददा वर जातो तेव्हा खोलीभर सगळा पसारा पडलेला आहे. एका खुर्चीवर बसून मास्तर डुलक्या देत आहेत. त्यांच्याजवळच बसलेला बंडू मोठमोठ्याने वाचीत आहे. )
बंडू : (पुस्तकातून वाचीत) या अवशेषांवरून त्या काळातील शेती, व्यापार आणि हस्तकला प्रसिद्ध होती असा नि...नि...निष्कर्ष निघतो. कुंभार, विणकर, सुतार, गवंडी, कोळी, सोनार, मूर्तिकार वगैरे अनेक कारागिरांचे व्यवसाय भरभराटीस आले होते. त्या काळच्या लोकांना नौकांचा वापर माहीत नसावा. (कंटाळून झोपा काढत असलेल्या मास्तरांकडे पाहून मोठ्याने ---) शेतीसाठी बैल किंवा मास्तर (जीभ चावून) मास्तर नाही. शेतीसाठी बैल किंवा गाढव यांचा ते उपयोग करीत असत. (अजून मोठ्याने) शेतीसाठी बैल किंवा गाढव... किंवा घोडा, उंदीर, मांजर यांचा उपयोग केला जाई. (मास्तरांच्या अगदी जवळ जाऊन) शेतीसाठी बैल किंवा गाढव यांचा ते उपयोग करीत... उपयोग करीत... करीत.
( या आवाजाने दचकून मास्तर खडबडून जागे होतात. )
मास्तर : काय बंडोपंत, झाला का अभ्यास?
बंडू : (हलकेच) काय मास्तर, झाली का झोप?
मास्तर : (दचकून) काही म्हणालास?
बंडू : काही नाही. मी म्हणालो की ते बैल किंवा गाढवाचा अभ्यास ... चुकलो, शेतीसाठी ते बैल किंवा गाढवाचा उपयोग करीत.
मास्तर : शाबास! असंच चालू दे.
बंडू : सर, काय चालू दे?
मास्तर : अभ्यासाबद्दल म्हणतोय मी. अभ्यास चालूं दे, गाढवा. मी जरा शेजारी जाऊन त्या सुभाषला शिकवून येतो. तोपर्यंत मी दिलेला गणिताचा अभ्यास करून ठेव. (बाहेर जातात आणि लगेच परत येतात.) आधी ते भूगोलाचे प्रश्न सोडवून ठेव. (घाईघाईने बाहेर जातात. बंडू वैतागून कपाळावर हात मारणार तेवढ्यात परत आत येत) आणि त्याआधी तो इतिहासाचा गृहपाठ संपव.
बंडू : सर, आधी कुठला अभ्यास करू ते आधी नक्की सांगा. म्हणजे नंतर तुमचा गोंधळ नको.
मास्तर : (बंडूचे कान धरून) गाढवा, मास्तरांची चेष्टा करतोस? आपल्या गुरूजनांशी कसे वागावे हे विसरलास वाटते?
बंडू : नाही गुरुजी. चांगलेच लक्षात आहे मजला. (मास्तरांची नक्कल करीत) गुरूजनांनी सांगितलेला अभ्यास वेळेवर करायला हवा. माहित आहे ना तुजला? (नीटपणे) माहीत आहे. (मास्तर बाहेर निघून जातात. बंडू वैतागून पुस्तक आपटतो.) शिवाजी महाराजांच्या राज्यातल्या सगळ्या किल्ल्यांची नावे सांगा. शिवाजी महाराजांच्या आईवडिलांची नावें सांगा. त्यांच्या गुरूंचं नाव सांगा. च्यायला! सगळ्या उत्तरांचा गोंधळच होतो. आणि का नाही होणार? सगळे प्रश्न आमच्या जन्माआधीचे. अरे, मला माझ्या स्वत:च्या मामा-मामींचं नाव नाही आठवत. शिवाजीच्या कुटुंबातल्या लोकांची नावं कुठून लक्षात ठेवणार? भरीस भर म्हणून ह्या नवीन गणिताचे आकडे आमचं डोकं खातात, शिवाजीच्या किल्ल्यांची संख्या लक्षात कशी रहाणार? एवढी साधी गोष्ट न समजणारे आमचे शाळेतील शिक्षक -- ते आम्हां मुलांना काय शिकवणार कप्पाळ?
( तेवढ्यात बाहेरून राजू हाका मारीत येतो. )
राजू : बंडू, ए बंड्या, अरे या प्रश्नाचं उत्तर काय असेल?
बंडू : कुठला प्रश्न?
राजू : हा बघ. ग्रेट ब्रिटनच्या हवामानाबद्दल सविस्तरपणे सांगा.
बंडू : वैताग आहे नुसता! आता या ग्रेट ब्रिटनशी आपला काय संबंध? आपल्याकडे पेट्रोलचा सांठा नाही. खिशात डॉलर आणि पौंड नाहीत. आणि त्यातून सारखे-सारखे या विमान कंपन्याचे संप. जिथं जायची स्वप्नंसुद्धा पहाणं शक्य नाही तिथल्या हवामानाविषयी जाणून आपल्याला काय माती खायचीय?
राजू : शिवाय नुसती हवा खायला थेट ग्रेट ब्रिटनला कशाला जायला हवं? आपलं माथेरान व लोणावळा काय वाईट आहेत? कधी बाबांना लॉटरी लागलीच तर फार तर ऊटी किंवा नैनीतालला जाऊं. आपल्या इथं हवा खाण्यावर आणि भाषणं ऐकण्यावर बंदी कुठे आहे?
बंडू : हो ना. आणि निवडणुकींच्या दिवसांत तर चोहीकडे भाषणंच भाषणं. ऐकून आपले कान दुखतील, पण बोलणार्‍यांची तोंडे दुखणार नाहीत.
राजू : शिवाय या शिक्षकांना उत्तरं येत नाहीत तेव्हा आपली गाईड्स आपल्याकडून मागून घेतात व उत्तरं आपल्याला लिहायला सांगतात. आणि आम्हाला उत्तरं नाही आली की सर्व पापड आपल्याच डोक्यावर फोडतात.
बंडू : ए, त्याला पापड फोडणं म्हणत नाहीत. त्याला म्हणतात खापर फोडणं.
राजू : तुला कळलं ना मला काय म्हणायचं होतं ते. मग झालं. पण जे काही फोडतात ते आपल्याच डोक्यावर फोडतात ना? म्हणजे त्रास आपल्याच डोक्याला. ते का म्हणून?
बंडू : खरं सांगू राजू. हा प्रश्न माझ्या मनात बरेच दिवस घोकत होता.
राजू : त्याला "घोकत" नाही म्हणत, घोळत असतो, असं म्हणतात. कळलं?
बंडू : तुला कळलं ना मला काय म्हणायचं होतं ते? मग झालं. (टेबलावरचं वर्तमानपत्र उचलून राजूला दाखवतो.) राजू, हे बघ.
राजू : या सिनेमाच्या जाहिरातीत काय आहे बघण्यासारखं?
बंडू : सिनेमाशिवाय दुसरं काही दिसतं की नाही तुला? ही बातमी वाच. कामगार संघाने केलेला संप शंभर टक्के यशस्वी. यूनीयनने मांडलेल्या सगळ्या मागण्या मालकांनी मान्य केल्या. नाहीतर कंपनी बंद करण्याची धमकी दिली होती कामगारांनी.
राजू : या बातमीत नवीन काय आहे वाचण्यासारखं? या अश्या बातम्या तर रोजच येत असतात. आज दुकानं बंद. उद्या मुंबई बंद शंभर टक्के यशस्वी. परवा महाराष्ट्र बंद. तर तेरवा भारत बंद. नेहमीचंच झालं ते.
बंडू : अरे शहाण्या, तेच तर म्हणतोय मी. या सगळ्या बंदांवर कुणीच बंदी घालत नाहीत. अजूनही तुझ्या डोक्याची ट्यूबलाईट पेटत नाही?
राजू : नाही बुवा, माझ्या डोक्यात अजून प्रकाश पडलेला नाही.
बंडू : अरे, "शाळा बंद" ची बातमी वाचलीयस कधी पेपरात? आता समज, आपण जर संप केला तर?
राजू : हो, आपण संप केला तर? आं, आपण संप कसा करणार? आपण काय कुठे नोकरी करतॊ की गिरणीतील कामगार आहोत?
बंडू : अरे माझ्या राजा, आपण नोकरी करत नाही किंवा कामगार सुद्धा नाही आहोत गिरणीतले. पण आपण शाळेत तर जातो. शिंकायला नव्हे, तर शिकायला. विद्यार्थ्यांमुळे तर शाळा चालतात. आता या शाळा नावाच्या आरोपीनं आम्हां विद्यार्थ्यांवर अन्याय केला तर संपाचं वारं आपल्या अंगात नको शिरायला?
राजू : खरं बोलतोयस तू. संपाचं वारं आपल्यात का शिरू नये? सध्या संपाचं वारं आमच्या स्वयंपाकघरात देखील शिरलंय. गेले पंधरा दिवस आमचे चिंतोपंत स्वयंपाकी संपावर आहेत. त्यांचं सुद्धा यूनियन निघालंय ना? जेव्हांतेव्हां "चूल बंद, चूल बंद"च्या घोषणा चालू असतात.
बंडू : हे बघ, त्या स्वयंपाकी यूनियनला घाल चुलीत. आधी आपल्या संपाचं काय ते ठरवूया.
( त्याच वेळी सुरेश आत येतो. )
सुरेश : बंड्या, तुझा गृहपाठ झाला तर मला जरा मदत कर ना. हा अभ्यास बघ किती कठीण आहे. काहीच समजत नाही.
बंडू : मग नको करूस अभ्यास.
सुरेश : कसं शक्य आहे ते?
बंडू : त्याचीच तयारी चाललीय.
सुरेश : म्हणजे नक्की काय चाललंय?
बंडू : शिक्षकांविरुद्ध बंड पुकारणार आहोत आपण. शाळेत जाऊन रोज आपल्याला मार खावा लागतो. त्यात शिक्षकांचे धडे आपल्या डोक्यावरून bouncers जातात. विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरं आली नाहीत म्हणून परत पाठीवर वळ उठतात.
राजू : हा अन्याय दूर झालाच पाहिजे.
सुरेश : राजू, तु फिल्मी आहेस हे मला माहीत होतं. पण हे लोकमान्य टिळकांचं ज़बरदस्त भाषण कुठल्या नाटकातून पाठ करून आलास?
राजू : फुकटची भाषणं पाठ करायला आपण काही मंत्री नाही. मला सांग सुरेश, तुला राग येत नाही?
सुरेश : राग येतो ना. (थांबून) पण कसला राग?
राजू : शाळेत रोज आपल्याला उगीच मार खावा लागतो त्याचा?
सुरेश : येतो रे, पण काय करू शकतो आपण?
बंडू : संप करू शकतो आपण. नाही, करूयाच आपण संप. शाळेविरुद्ध. शाळेसमोरून मोठा मोर्चा नेऊया. आणि जोरजोराने घोषणा देऊया. अशा (मोठ्याने) शाळा मुर्दाबाद! (शांत!) सगळे शिक्षक मुर्दाबाद!! (शांत!!) शिक्षकांनी मुलांवर केलेले अन्याय (शांत!!!) दूर करा. (शांत!!!!) सुरेश, तुला ओरडता येत नाही?
सुरेश : (ओशाळून) ओरडतां येतं रे. पण काय करणार? माझे बाबा मुख्याध्यापक आहेत ना... म्हणून.
राजू : हरकत नाही. आम्हीं सारे ओरडू, तू फक्त ओरडल्याची ऍक्शन कर. मी शिकवेन तुला ऍक्टींग करायला. निदान तुला पटतोय ना आमचा मुद्दा? मग झालं तर. तू जा आणि आपल्या मित्रांना गोळा कर.
( सुरेश जायला निघतो, व जाताजाता अचानक थांबतो. )
सुरेश : धम्माल येईल ना. जेव्हा आपण शाळेसमोरून ओरडत जाऊं तेव्हा सर्व शिक्षक कसे आश्चर्याने बघत राहतील आपल्याकडे.
बंडू : हो तुझे मुख्याध्यापक बाबा सुद्धा बघत रहातील. पण तू घाबरू नकोस. आम्ही आहोत तुझ्या पाठीशी.
सुरेश : (घाबरून) माझ्या पाठीशी असणार तुम्ही? आणि मी फक्त पुढे?
बंडू : तसं नाही बाबा म्हणायचं मला. तू आधी जा आणि सर्व मित्रांना गोळा कर. मुख्याध्यापकांचा मुलगा आपल्या चळवळीत सामील झाला आहे म्हटल्यावर कशी गरमी चढेल आपल्या चळवळीला, विचार कर नुसता!
सुरेश : (स्वत:शीच) हो, नुसत्या विचारानेच घाम सुटलाय मला. (जायला निघतॊ. तेवढ्यात बंडू त्याला थांबवतो.)
बंडू : सुरेश, थांब. आपण सगळेच एकत्र जाऊ.
( सगळेजण बाहेर जातात. काही वेळाने बंडूचे बाबा प्रवेश करतात. )
बाबा : बापरे बाप! काय हा पसारा! आता आमचे साहेब आले म्हणजे काय म्हणतील? (हाका मारीत) बंडू, अरे बंड्या. अरेच्चा, हा गेला तरी कुठे? बंड्या, बंडूबाळा, ए बंडोबा... छे, कुठेतरी बाहेर गेलेले दिसतात चिरंजीव! चला, शेवटी मलाच हे सगळं आवरणं
भाग पडलं. (सामान आवरीत) हे आमचे साहेब म्हणजे अगदी साहेबच आहेत. आता दार न वाजवता आत येतील अन चक्क म्हणतील, "अगदी वैताग आला बुवा! जरा मस्तपैकी चहा आणा बघू." (तेवढ्यात दार धाडकन उघडते आणि साहेब आत येतात.) साहेब, आलात तुम्ही? या बसा.
साहेब : (खुर्चीवर बसत) अगदी वैताग आला बुवा! जरा मस्तपैकी चहा आणा बघूं.
बाबा : साहेब, तुम्ही बसा. मी आता आणतो चहा. (आत जातात.)
( तेवढ्यात दारातून चिंतोपंत स्वयंपाकी येतात व साहेबांना पाहून परत जायला वळतात. )
साहेब : अहो या ना, बसा ना.
( एव्हाना दारात आलेले बंडूचे बाबा चिंतोपंताना पाहून हातातल्या चहाच्या कपासकट थरथरायला लागतात. )
बाबा : या चोंबड्या चिंतोपंताला कडमडायला नेमकी हीच वेळ मिळाली काय?
चिंतोपंत : बंडूचे बाबा, काही म्हणालात तुम्ही? जे बोलायचंय ते ऐकू येईल असं बोला. आमची पण यूनियन झाली आहे आता.
बाबा : काही म्हणालो नाही. म्हटलं बसा तुम्ही. साहेब, हे शेजारचे चिंतोपंत स्वयंपाकी. चिंतोपंत, बसा ना.
चिंतोपंत : बसायला मुळीच वेळ नाही. (फतकल मांडून बसतात.) बरीच कामं आहेत मला. पण आता तुमच्या बंडूच्या कागाळ्या सांगायला आलोय.
बाबा : चला, सुरू झालं यांचं बंडूपुराण. चिंतोपंत, घाई आहे का? आमचे हे साहेब तुमचं बंडूपुराण पुन्हा केव्हातरी ऐकतील. आज ते चहा प्यायला आलेयत. (स्वत:ला सावरून) नाही, म्हणजे आमचं थोडसं काम आहे. उद्या याल का सवडीने? नाहीतर आलाच आहात, तर थोडा चहा टाका. सॉरी, चहा पिऊन जा.
चिंतोपंत : चहा प्यायला आलो नाही आणि चहा टाकायला नक्कीच नाही. आणि आता आलोच आहे तर बसतो थोडा. ऐका तरी तुमच्या चिरंजीवांचे प्रताप. (एवढ्यात बाहेरून मुलांच्या घोषणा ऐकूं येतात.) बापरे बाप! ही शैतांनाची टोळी इथंच येतेय वाटतं? पळ काढलेला बरा. बरं बंडूचे बाबा, आता जरा घाईत आहे. तुम्ही सांगता तसं सवडीनं येईन म्हणतो. (घाईघाईने निघून जातात.)
( बाहेरून काही मुलांचं टोळकं घोषणा करीत आत येतं. )
राजू : शाळा मुर्दाबाद! मुलांचा संप झिंदाबाद!! We want न्याय!! We want सुट्टी. काय बंड्या, बरोबर ना?
बंडू : अगदी बरोब्बर. आमच्यावर होत असलेले अन्याय ...
सर्वजण : (ओरडून) दूर करा, दूर करा.
बाबा : आरे बंड्या, आपले साहेब आलेयत आपल्या घरी चहा प्यायला... नाही, नाही, मला भेटायला. हे काय चालवलंयस साहेबांसमोर?
साहेब : काहो मिस्टर, बोनस मागायला आलेले हे आपले कामगार तर नाहीत ना? पण आपण या अल्पवयीन मुलांना घेतलंच कसं नोकरीवर? Child labourवर बंदी घातलीय सरकारने. कुणाला कळलं तर ... तर टाळं लावावं लागेल.
बंडू : आम्ही? आणि कामगार? बाबा....
बाबा : साहेब, हे कामगार नाहीत, आपली पोरटीं आहेत. कायरे बंडू, आता हे काय नवीन सुरू केलंस?
बंडू : बाबा, आम्हाला न्याय हवाय. आम्ही शाळेविरुद्ध फिर्याद आणली आहे.
बाबा : अरे, मग शाळेत जाऊन काय तो दंगा घाला. शाळेच्या मुख्याद्यापकांच्या ऑफिसात जाऊन बोंबला.
बंडू : ते काही नाही. आम्हाला शाळेत कुणी घातलं? तुम्हीच ना? आता तुम्हीच आम्हाला न्याय द्या.
( साहेब टेबलावरचा हातोडा काढून बंडूच्या बाबांना देतात. )
बाबा : अहो साहेब, मी माझ्या मुलांना हातोड्याने मारीत नाही. मी त्यांना स्टीलच्या पट्टीने मारतो.
साहेब : अहो, मुलांना मारायचं नसतं कधी. हा हातोडा मी त्यांना मारायला नाही दिला. थोडा वेळ गम्मतजम्मत करूं. मुलांना न्याय हवाय ना? आपण देऊं त्यांना न्याय. थोडा वेळ मी होतो न्यायाधीश, व तुम्ही व्हा वकील. आता मी ओरडतो, "ऑर्डर, ऑर्डर."
( तेवढ्यात बाहेरून मास्तर जांभया देत येतात. )
मास्तर : अहो, बंडूचे बाबा, मी बाहेर जातानाच त्याला ऑर्डर देऊन गेलो होतो, अभ्यास कर म्हणून. काय बंडोपंत, झाला का अभ्यास?
साहेब : अहो, मुलांचा कसला कर्माचा अभ्यास घेताय? मुलंच तुमचा न माझा अभ्यास घ्यायला निघालीयत. बंडूचे बाबा, घरात भगवदगीता असेल तर घेऊन या.
बंडू : बाबा, आई गीता घेऊन गीतेच्या क्लासला गेलीय. पुढल्या आठवड्यात गीतेचे श्लॊक म्हणण्याची स्पर्धा आहे ना कॉलनीत?
साहेब : हरकत नाही. मी हा Filmfareचा अंक आणलाय बरोबर. तोच वापरूं आपण गीता म्हणून. घे रे बंड्या, या अंकाची शपथ घेऊन म्हण, "खोटं सांगेन, खरं सांगणार नाही."
बाबा : अहो साहेब, उलटं बोललात तुम्ही. खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही.
साहेब : बरं बरं. बंड्या म्हण, "खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही."
बंडू : बंड्या म्हण, खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही.
साहेब : बंड्या, तू फक्त "खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही" एवढंच म्हणायचं.
बंडू : खरं सांगेन, खोटं बोलणार नाही.
साहेब : सांगा कसली फिर्याद आणली आहे तुम्हां मुलांनी.
सुरेश : खरं सांगतो, माझे बाबा शाळेचे मुख्याद्यापक आहेत, पण आम्हाला शाळेत अगदी फालतू विषय शिकवले जातात.
साहेब : उदाहरणार्थ?
सुरेश : (साहेबांच्या हातात पुस्तक देत) तुम्हीच वाचा. माझ्याने बोलवत देखील नाही.
साहेब : (पुस्तक पहात) खरं सागतोयस. आमच्या लहानपणापासून हीच गणितं दिली जाताहेत. No change. आणखी?
राजू : हे पहा आमचं इतिहासाचं पुस्तक.
साहेब : (पुस्तक वाचीत) अरेच्चा! आमचा सुद्धा अगदी हाच इतिहास होता. जरासुद्धा बदलला नाही.
बाबा : अहो, साहेब, इतिहास कसा बदलत राहील?
साहेब : बंडूचे बाबा, जुना इतिहास बदलणार नाही, पण नवीन इतिहास घडत असतोच की नाही? तो कुठे आहे या जुनाट पुस्तकांत? म्हणे, अफ़झलखानाचा वध कुणी व कसा केला? आता मला सांगा, वेळ बदलली म्हणून अफ़झलखानाचा खूनी बदलेल का? नाही ना, मग लेको, निदान प्रश्न तरी बदला.
मास्तर : अहो साहेब, आम्हीसुद्धा अगदी हेंच सांगत असतो. तेच प्रश्न, तीच उत्तरं. आम्हा शिक्षकांना देखील भयंकर कंटाळा येतो तेच तेच वाचताना. पण काय करणार?
बंडू : सुट्ट्या द्या. आम्हाला सुट्या खूप कमी आहेत. आणि आहेत त्या दिवशी सुद्धां कार्यक्रमाच्या निमित्ताने शाळेत बोलवतात. मग आम्ही मोकळ्या हवेत खेळायचं तरी केव्हा?
राजू : तर काय? खेळाचे तास सुद्धा गणिताचे सर मागून घेतात. म्हणे पोर्शन संपवायचा आहे.
सुरेश : हा अन्याय दूर व्हावा.
साहेब : बंडूचे बाबा, लवकर काय तो निर्णय द्यायला हवा. माझा चहा थंड होतोय.
बाबा : साहेब, चहाची काळजी नका करू तुम्ही. एकदा हा खेळ संपला की नव्याने चहा आणतो आणि फराळाचं सुद्धा.
साहेब : मग निर्णय देवूया लवकर. मला उशीर होतोय. बायको किटी पार्टी संपवून घरी आली तर पंचाईत होईल.
मास्तर : आम्हा शिक्षकांचा सुद्धा विचार करा बरं निर्णय देताना.
बंडू : ते काही नाही, निर्णय मुलांच्या बाजूने हवा.
( सगळी मुलं ओरडायला लागतात, "निर्णय आमच्या बाजूने हवा". )
साहेब : (हातोडा टेबलावर आपटीत) मी शाळेच्या चालकांना हुकूम देत आहे की त्यांनी मुलांच्या सगळ्या मागण्या मान्य कराव्यात. सुट्ट्या जास्त द्याव्यात. खेळाचे तास वाढवावेत.
मास्तर : आणि मुलं नापास झाली की त्यांच्या पालकांच्या शिव्या खाव्यात, असंच ना?
बंडू : ते काही नाही. सुटी हवी.
( सगळी मुलं आरडाओरडा करीत असतानाच पडदा पडतो. )


लेखक

लक्ष्मीनारायण हटंगडी
EC51/B104, Sai Suman CHS,
Evershine City, Vasai (E)
PIN 401208
(E-mail: suneelhattangadi@gmail.com)